২. দুতিযপণ্ণাসকং
(৬) ১. ব্ৰাহ্মণৱগ্গো
১. পঠমদ্ৱেব্ৰাহ্মণসুত্তং
৫২. অথ খো দ্ৱে ব্ৰাহ্মণা জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ব্ৰাহ্মণা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা; তে চম্হা অকতকল্যাণা অকতকুসলা অকতভীৰুত্তাণা. ওৱদতু নো ভৱং গোতমো, অনুসাসতু নো ভৱং গোতমো যং অম্হাকং অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘তগ্ঘ তুম্হে, ব্ৰাহ্মণা, জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা; তে চত্থ অকতকল্যাণা অকতকুসলা অকতভীৰুত্তাণা. উপনীযতি খো অযং, ব্ৰাহ্মণা, লোকো জৰায ব্যাধিনা মৰণেন. এৱং উপনীযমানে খো, ব্ৰাহ্মণা, লোকে জৰায ব্যাধিনা মৰণেন, যো ইধ কাযেন সংযমো ৱাচায সংযমো মনসা সংযমো, তং তস্স পেতস্স তাণঞ্চ লেণঞ্চ দীপঞ্চ সৰণঞ্চ পৰাযণঞ্চা’’তি.
‘‘উপনীযতি জীৱিতমপ্পমাযু,
জৰূপনীতস্স ন সন্তি তাণা;
এতং ভযং মৰণে পেক্খমানো,
পুঞ্ঞানি কযিৰাথ সুখাৱহানি.
‘‘যোধ কাযেন সংযমো, ৱাচায উদ চেতসা;
তং তস্স পেতস্স সুখায হোতি,
যং জীৱমানো পকৰোতি পুঞ্ঞ’’ন্তি. [সং. নি. ১.১০০] পঠমং;
২. দুতিযদ্ৱেব্ৰাহ্মণসুত্তং
৫৩. অথ খো দ্ৱে ব্ৰাহ্মণা জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ব্ৰাহ্মণা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা; তে চম্হা অকতকল্যাণা অকতকুসলা অকতভীৰুত্তাণা. ওৱদতু নো ভৱং গোতমো, অনুসাসতু নো ভৱং গোতমো যং অম্হাকং অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘তগ্ঘ তুম্হে, ব্ৰাহ্মণা, জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা; তে চত্থ অকতকল্যাণা অকতকুসলা অকতভীৰুত্তাণা. আদিত্তো খো অযং, ব্ৰাহ্মণা, লোকো জৰায ব্যাধিনা মৰণেন. এৱং আদিত্তে খো, ব্ৰাহ্মণা, লোকে জৰায ব্যাধিনা মৰণেন, যো ইধ কাযেন সংযমো ৱাচায সংযমো মনসা সংযমো, তং তস্স পেতস্স তাণঞ্চ লেণঞ্চ দীপঞ্চ সৰণঞ্চ পৰাযণঞ্চা’’তি.
‘‘আদিত্তস্মিং অগাৰস্মিং, যং নীহৰতি ভাজনং;
তং তস্স হোতি অত্থায, নো চ যং তত্থ ডয্হতি.
‘‘এৱং আদিত্তো খো [এৱং আদীৱিতো (সী. পী.), এৱং আদিত্তকো (স্যা. কং.) সং. নি. ১.৪১] লোকো, জৰায মৰণেন চ;
নীহৰেথেৱ দানেন, দিন্নং হোতি সুনীহতং [সুনিব্ভতং (ক.)].
‘‘যোধ কাযেন সংযমো, ৱাচায উদ চেতসা;
তং তস্স পেতস্স সুখায হোতি,
যং জীৱমানো পকৰোতি পুঞ্ঞ’’ন্তি. দুতিযং;
৩. অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণসুত্তং
৫৪. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকো ধম্মো সন্দিট্ঠিকো ধম্মো’তি, ভো গোতম, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভো গোতম, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো [ওপনযিকো (সী. স্যা. কং. পী.) পঞ্চমসুত্তস্স টীকা ওলোকেতব্বা] পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি?
‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. ৰাগে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. (ৰত্তো খো…পে… কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. ৰাগে পহীনা নেৱ কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ন ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, ন মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. ৰত্তো খো…পে… অত্তত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰাগে পহীনে অত্তত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি.) [( ) এত্থন্তৰে পাঠো সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু ন দিস্সতি, ইধপি দুট্ঠমূড়্হৱাৰেসু] এৱম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….
‘‘দুট্ঠো খো, ব্ৰাহ্মণ, দোসেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. দোসে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকম্পি [ন চেতসিকং (সী. স্যা. ক.)] দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এৱম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….
‘‘মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. মোহে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি; এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ততিযং.
৪. পৰিব্বাজকসুত্তং
৫৫. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকো ধম্মো সন্দিট্ঠিকো ধম্মো’তি, ভো গোতম, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভো গোতম, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি?
‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. ৰাগে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি.
‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. ৰাগে পহীনে নেৱ কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ন ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, ন মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি.
‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰাগে পহীনে অত্তত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি. এৱম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি…পে….
‘‘দুট্ঠো খো, ব্ৰাহ্মণ, দোসেন…পে… মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. মোহে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি.
‘‘মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো, কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. মোহে পহীনে নেৱ কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ন ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, ন মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি.
‘‘মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং নপ্পজানাতি. মোহে পহীনে অত্তত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি, পৰত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি, উভযত্থম্পি যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতি অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. নিব্বুতসুত্তং
৫৬. অথ খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সন্দিট্ঠিকং নিব্বানং সন্দিট্ঠিকং নিব্বান’ন্তি, ভো গোতম, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভো গোতম, সন্দিট্ঠিকং নিব্বানং হোতি অকালিকং এহিপস্সিকং ওপনেয্যিকং পচ্চত্তং ৱেদিতব্বং ৱিঞ্ঞূহী’’তি?
‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. ৰাগে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এৱম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকং নিব্বানং হোতি.
‘‘দুট্ঠো খো, ব্ৰাহ্মণ…পে… মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. মোহে পহীনে নেৱত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি. এৱম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকং নিব্বানং হোতি.
‘‘যতো খো অযং, ব্ৰাহ্মণ [যতো চ খো অযং ব্ৰাহ্মণ (সী.), যতো খো ব্ৰাহ্মণ অকালিকং এহিপস্সিকং ওপনেয্যিকং পচ্চত্তং ৱেদিতব্বং (ক.)], অনৱসেসং ৰাগক্খযং পটিসংৱেদেতি, অনৱসেসং দোসক্খযং পটিসংৱেদেতি, অনৱসেসং মোহক্খযং পটিসংৱেদেতি; এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, সন্দিট্ঠিকং নিব্বানং হোতি অকালিকং এহিপস্সিকং ওপনেয্যিকং পচ্চত্তং ৱেদিতব্বং ৱিঞ্ঞূহী’’তি. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. পলোকসুত্তং
৫৭. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণমহাসালো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণমহাসালো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম, পুব্বকানং ব্ৰাহ্মণানং ৱুদ্ধানং মহল্লকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং – ‘পুব্বে সুদং [পুব্বস্সুদং (সী. স্যা. কং. পী.)] অযং লোকো অৱীচি মঞ্ঞে ফুটো অহোসি মনুস্সেহি, কুক্কুটসংপাতিকা গামনিগমৰাজধানিযো’তি. কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেনেতৰহি মনুস্সানং খযো হোতি, তনুত্তং পঞ্ঞাযতি, গামাপি অগামা হোন্তি, নিগমাপি অনিগমা হোন্তি, নগৰাপি অনগৰা হোন্তি, জনপদাপি অজনপদা হোন্তী’’তি?
‘‘এতৰহি, ব্ৰাহ্মণ, মনুস্সা অধম্মৰাগৰত্তা ৱিসমলোভাভিভূতা মিচ্ছাধম্মপৰেতা. তে অধম্মৰাগৰত্তা ৱিসমলোভাভিভূতা মিচ্ছাধম্মপৰেতা তিণ্হানি সত্থানি গহেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং [অঞ্ঞমঞ্ঞস্স (সব্বত্থ)] জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি, তেন বহূ মনুস্সা কালং কৰোন্তি. অযম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেতৰহি মনুস্সানং খযো হোতি, তনুত্তং পঞ্ঞাযতি, গামাপি অগামা হোন্তি, নিগমাপি অনিগমা হোন্তি, নগৰাপি অনগৰা হোন্তি, জনপদাপি অজনপদা হোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, এতৰহি মনুস্সা অধম্মৰাগৰত্তা ৱিসমলোভাভিভূতা মিচ্ছাধম্মপৰেতা. তেসং অধম্মৰাগৰত্তানং ৱিসমলোভাভিভূতানং মিচ্ছাধম্মপৰেতানং দেৱো ন সম্মাধাৰং অনুপ্পৱেচ্ছতি. তেন দুব্ভিক্খং হোতি দুস্সস্সং সেতট্ঠিকং সলাকাৱুত্তং. তেন বহূ মনুস্সা কালং কৰোন্তি. অযম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেতৰহি মনুস্সানং খযো হোতি, তনুত্তং পঞ্ঞাযতি, গামাপি অগামা হোন্তি, নিগমাপি অনিগমা হোন্তি, নগৰাপি অনগৰা হোন্তি, জনপদাপি অজনপদা হোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, এতৰহি মনুস্সা অধম্মৰাগৰত্তা ৱিসমলোভাভিভূতা মিচ্ছাধম্মপৰেতা. তেসং অধম্মৰাগৰত্তানং ৱিসমলোভাভিভূতানং মিচ্ছাধম্মপৰেতানং যক্খা ৱাড়ে অমনুস্সে ওস্সজ্জন্তি [ওস্সজন্তি (সী.)], তেন বহূ মনুস্সা কালং কৰোন্তি. অযম্পি খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো যেনেতৰহি মনুস্সানং খযো হোতি, তনুত্তং পঞ্ঞাযতি, গামাপি অগামা হোন্তি, নিগমাপি অনিগমা হোন্তি, নগৰাপি অনগৰা হোন্তি, জনপদাপি অজনপদা হোন্তী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. ৱচ্ছগোত্তসুত্তং
৫৮. অথ খো ৱচ্ছগোত্তো [ৱচ্ছপুত্তো (ক.)] পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱচ্ছগোত্তো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম, সমণো গোতমো এৱমাহ – ‘ময্হমেৱ দানং দাতব্বং, নাঞ্ঞেসং দানং দাতব্বং; ময্হমেৱ সাৱকানং দানং দাতব্বং, নাঞ্ঞেসং সাৱকানং দানং দাতব্বং; ময্হমেৱ দিন্নং মহপ্ফলং, নাঞ্ঞেসং দিন্নং মহপ্ফলং; ময্হমেৱ সাৱকানং দিন্নং মহপ্ফলং, নাঞ্ঞেসং সাৱকানং দিন্নং মহপ্ফল’ন্তি. যে তে, ভো গোতম, এৱমাহংসু ‘সমণো গোতমো এৱমাহ ময্হমেৱ দানং দাতব্বং, নাঞ্ঞেসং দানং দাতব্বং. ময্হমেৱ সাৱকানং দানং দাতব্বং, নাঞ্ঞেসং সাৱকানং দানং দাতব্বং. ময্হমেৱ দিন্নং মহপ্ফলং, নাঞ্ঞেসং দিন্নং মহপ্ফলং. ময্হমেৱ সাৱকানং দিন্নং মহপ্ফলং, নাঞ্ঞেসং সাৱকানং দিন্নং মহপ্ফল’ন্তি. কচ্চি তে ভোতো গোতমস্স ৱুত্তৱাদিনো চ ভৱন্তং গোতমং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুপাতো [ৱাদানুৱাদো (ক.)] গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছতি? অনব্ভক্খাতুকামা হি মযং ভৱন্তং গোতম’’ন্তি.
‘‘যে তে, ৱচ্ছ, এৱমাহংসু – ‘সমণো গোতমো এৱমাহ – ময্হমেৱ দানং দাতব্বং…পে… নাঞ্ঞেসং সাৱকানং দিন্নং মহপ্ফল’ন্তি ন মে তে ৱুত্তৱাদিনো. অব্ভাচিক্খন্তি চ পন মং [চ পন মং তে (সী. স্যা. কং. পী.)] অসতা অভূতেন. যো খো, ৱচ্ছ, পৰং দানং দদন্তং ৱাৰেতি সো তিণ্ণং অন্তৰাযকৰো হোতি, তিণ্ণং পাৰিপন্থিকো. কতমেসং তিণ্ণং? দাযকস্স পুঞ্ঞন্তৰাযকৰো হোতি, পটিগ্গাহকানং লাভন্তৰাযকৰো হোতি, পুব্বেৱ খো পনস্স অত্তা খতো চ হোতি উপহতো চ. যো খো, ৱচ্ছ, পৰং দানং দদন্তং ৱাৰেতি সো ইমেসং তিণ্ণং অন্তৰাযকৰো হোতি, তিণ্ণং পাৰিপন্থিকো.
‘‘অহং খো পন, ৱচ্ছ, এৱং ৱদামি – যে হি তে চন্দনিকায ৱা ওলিগল্লে ৱা পাণা, তত্ৰপি যো থালিধোৱনং [থালকধোৱনং (ক.)] ৱা সৰাৱধোৱনং ৱা ছড্ডেতি – যে তত্থ পাণা তে তেন যাপেন্তূতি, ততো নিদানম্পাহং, ৱচ্ছ, পুঞ্ঞস্স আগমং ৱদামি. কো পন ৱাদো মনুস্সভূতে! অপি চাহং, ৱচ্ছ, সীলৱতো দিন্নং মহপ্ফলং ৱদামি, নো তথা দুস্সীলস্স, সো চ হোতি পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনো পঞ্চঙ্গসমন্নাগতো.
‘‘কতমানি পঞ্চঙ্গানি পহীনানি হোন্তি? কামচ্ছন্দো পহীনো হোতি, ব্যাপাদো পহীনো হোতি, থিনমিদ্ধং পহীনং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীনং হোতি, ৱিচিকিচ্ছা পহীনা হোতি. ইমানি পঞ্চঙ্গানি ৱিপ্পহীনানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? অসেক্খেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন ৱিমুত্তিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি; ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি. ইতি পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনে পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে দিন্নং মহপ্ফলন্তি ৱদামী’’তি.
‘‘ইতি কণ্হাসু সেতাসু, ৰোহিণীসু হৰীসু ৱা;
কম্মাসাসু সৰূপাসু, গোসু পাৰেৱতাসু ৱা.
‘‘যাসু কাসুচি এতাসু, দন্তো জাযতি পুঙ্গৱো;
ধোৰয্হো বলসম্পন্নো, কল্যাণজৱনিক্কমো;
তমেৱ ভাৰে যুঞ্জন্তি, নাস্স ৱণ্ণং পৰিক্খৰে.
‘‘এৱমেৱং মনুস্সেসু, যস্মিং কস্মিঞ্চি জাতিযে;
খত্তিযে ব্ৰাহ্মণে ৱেস্সে, সুদ্দে চণ্ডালপুক্কুসে.
‘‘যাসু কাসুচি এতাসু, দন্তো জাযতি সুব্বতো;
ধম্মট্ঠো সীলসম্পন্নো, সচ্চৱাদী হিৰীমনো.
‘‘পহীনজাতিমৰণো, ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলী;
পন্নভাৰো ৱিসংযুত্তো, কতকিচ্চো অনাসৱো.
‘‘পাৰগূ সব্বধম্মানং, অনুপাদায নিব্বুতো;
তস্মিংযেৱ [তস্মিং ৱে (স্যা. কং.)] ৱিৰজে খেত্তে, ৱিপুলা হোতি দক্খিণা.
‘‘বালা চ অৱিজানন্তা, দুম্মেধা অস্সুতাৱিনো;
বহিদ্ধা দেন্তি দানানি, ন হি সন্তে উপাসৰে.
‘‘যে চ সন্তে উপাসন্তি, সপ্পঞ্ঞে ধীৰসম্মতে;
সদ্ধা চ নেসং সুগতে, মূলজাতা পতিট্ঠিতা.
‘‘দেৱলোকঞ্চ তে যন্তি, কুলে ৱা ইধ জাযৰে;
অনুপুব্বেন নিব্বানং, অধিগচ্ছন্তি পণ্ডিতা’’তি. সত্তমং;
৮. তিকণ্ণসুত্তং
৫৯. অথ খো তিকণ্ণো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো তিকণ্ণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো সম্মুখা তেৱিজ্জানং সুদং ব্ৰাহ্মণানং ৱণ্ণং ভাসতি – ‘‘এৱম্পি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা, ইতিপি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা’’তি.
‘‘যথা কথং পন, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণং তেৱিজ্জং পঞ্ঞাপেন্তী’’তি? ‘‘ইধ, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা, অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন, অজ্ঝাযকো, মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৱেয্যাকৰণো, লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযোতি. এৱং খো, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা তেৱিজ্জং পঞ্ঞাপেন্তী’’তি.
‘‘অঞ্ঞথা খো, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণং তেৱিজ্জং পঞ্ঞপেন্তি, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভো গোতম, অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতি? সাধু মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতী’’তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো তিকণ্ণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তাৰীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি, অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং. তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. অযমস্স পঠমা ৱিজ্জা অধিগতা হোতি; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা…পে… মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা, ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা, মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. অযমস্স দুতিযা ৱিজ্জা অধিগতা হোতি; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযমস্স ততিযা ৱিজ্জা অধিগতা হোতি; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো’’তি.
‘‘অনুচ্চাৱচসীলস্স, নিপকস্স চ ঝাযিনো;
চিত্তং যস্স ৱসীভূতং, একগ্গং সুসমাহিতং.
‘‘তং ৱে তমোনুদং ধীৰং, তেৱিজ্জং মচ্চুহাযিনং;
হিতং দেৱমনুস্সানং, আহু সব্বপ্পহাযিনং.
‘‘তীহি ৱিজ্জাহি সম্পন্নং, অসম্মূড়্হৱিহাৰিনং;
বুদ্ধং অন্তিমদেহিনং [অন্তিমসাৰীৰং (সী. স্যা. কং. পী.)], তং নমস্সন্তি গোতমং.
[ধ. প. ৪২৩; ইতিৱু. ৯৯] ‘‘পুব্বেনিৱাসং যো ৱেদী, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি;
অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৱোসিতো মুনি.
‘‘এতাহি তীহি ৱিজ্জাহি, তেৱিজ্জো হোতি ব্ৰাহ্মণো;
তমহং ৱদামি তেৱিজ্জং, নাঞ্ঞং লপিতলাপন’’ন্তি.
‘‘এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতী’’তি. ‘‘অঞ্ঞথা, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণানং তেৱিজ্জো, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতি. ইমস্স চ পন, ভো গোতম, অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জস্স ব্ৰাহ্মণানং তেৱিজ্জো কলং নাগ্ঘতি সোড়সিং’’.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. জাণুস্সোণিসুত্তং
৬০. অথ খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যস্সস্সু, ভো গোতম, যঞ্ঞো ৱা সদ্ধং ৱা থালিপাকো ৱা দেয্যধম্মং ৱা, তেৱিজ্জেসু ব্ৰাহ্মণেসু দানং দদেয্যা’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণা তেৱিজ্জং পঞ্ঞপেন্তী’’তি? ‘‘ইধ খো, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি মাতিতো চ পিতিতো চ সংসুদ্ধগহণিকো যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন, অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৱেয্যাকৰণো, লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযোতি. এৱং খো, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা তেৱিজ্জং পঞ্ঞপেন্তী’’তি.
‘‘অঞ্ঞথা খো, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণং তেৱিজ্জং পঞ্ঞপেন্তি, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভো গোতম, অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতি? সাধু মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতী’’তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. অযমস্স পঠমা ৱিজ্জা অধিগতা হোতি; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. অযমস্স দুতিযা ৱিজ্জা অধিগতা হোতি; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৱানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং আসৱনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযমস্স ততিযা ৱিজ্জা অধিগতা হোতি; অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো’’তি.
‘‘যো সীলব্বতসম্পন্নো, পহিতত্তো সমাহিতো;
চিত্তং যস্স ৱসীভূতং, একগ্গং সুসমাহিতং.
[ধ. প. ৪২৩; ইতিৱু. ৯৯] ‘‘পুব্বেনিৱাসং যো ৱেদী, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি;
অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৱোসিতো মুনি.
‘‘এতাহি তীহি ৱিজ্জাহি, তেৱিজ্জো হোতি ব্ৰাহ্মণো;
তমহং ৱদামি তেৱিজ্জং, নাঞ্ঞং লপিতলাপন’’ন্তি.
‘‘এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতী’’তি. ‘‘অঞ্ঞথা, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণানং তেৱিজ্জো, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জো হোতি. ইমস্স চ, ভো গোতম, অৰিযস্স ৱিনযে তেৱিজ্জস্স ব্ৰাহ্মণানং তেৱিজ্জো কলং নাগ্ঘতি সোড়সিং’’.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. নৱমং.
১০. সঙ্গাৰৱসুত্তং
৬১. অথ খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নাম. যঞ্ঞং যজামপি যজাপেমপি. তত্ৰ, ভো গোতম, যো চেৱ যজতি [যো চেৱ যঞ্ঞং যজতি (স্যা. কং.)] যো চ যজাপেতি সব্বে তে অনেকসাৰীৰিকং পুঞ্ঞপ্পটিপদং পটিপন্না হোন্তি, যদিদং যঞ্ঞাধিকৰণং. যো পনাযং, ভো গোতম, যস্স ৱা তস্স ৱা কুলা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো একমত্তানং দমেতি, একমত্তানং সমেতি, একমত্তানং পৰিনিব্বাপেতি, এৱমস্সাযং একসাৰীৰিকং পুঞ্ঞপ্পটিপদং পটিপন্নো হোতি, যদিদং পব্বজ্জাধিকৰণ’’ন্তি.
‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো এৱমাহ – ‘এথাযং মগ্গো অযং পটিপদা যথাপটিপন্নো অহং অনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযোগধং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেমি; এথ [এতং (ক.)], তুম্হেপি তথা পটিপজ্জথ, যথাপটিপন্না তুম্হেপি অনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযোগধং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি. ইতি অযঞ্চেৱ [সযং চেৱ (ক.)] সত্থা ধম্মং দেসেতি, পৰে চ তথত্থায পটিপজ্জন্তি, তানি খো পন হোন্তি অনেকানিপি সতানি অনেকানিপি সহস্সানি অনেকানিপি সতসহস্সানি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, ইচ্চাযং এৱং সন্তে একসাৰীৰিকা ৱা পুঞ্ঞপ্পটিপদা হোতি অনেকসাৰীৰিকা ৱা, যদিদং পব্বজ্জাধিকৰণ’’ন্তি? ‘‘ইচ্চাযম্পি [ইচ্চাযন্তে (ক.)], ভো গোতম, এৱং সন্তে অনেকসাৰীৰিকা পুঞ্ঞপ্পটিপদা হোতি, যদিদং পব্বজ্জাধিকৰণ’’ন্তি.
এৱং ৱুত্তে আযস্মা আনন্দো সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘ইমাসং তে, ব্ৰাহ্মণ, দ্ৱিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতৰা চ অপ্পসমাৰম্ভতৰা চ মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’তি? এৱং ৱুত্তে সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৱং গোতমো ভৱং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.
দুতিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘ন খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱং পুচ্ছামি – ‘কে ৱা তে পুজ্জা কে ৱা তে পাসংসা’তি? এৱং খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, পুচ্ছামি – ‘ইমাসং তে, ব্ৰাহ্মণ, দ্ৱিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতৰা চ অপ্পসমাৰম্ভতৰা চ মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’’তি? দুতিযম্পি খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৱং গোতমো ভৱং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.
ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘ন খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱং পুচ্ছামি – ‘কে ৱা তে পুজ্জা কে ৱা তে পাসংসা’তি? এৱং খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, পুচ্ছামি – ‘ইমাসং তে, ব্ৰাহ্মণ, দ্ৱিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতৰা চ অপ্পসমাৰম্ভতৰা চ মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’’তি? ততিযম্পি খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৱং গোতমো ভৱং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.
অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যাৱ ততিযম্পি খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আনন্দেন সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো সংসাদেতি [ম. নি. ১.৩৩৭] নো ৱিস্সজ্জেতি. যংনূনাহং পৰিমোচেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘কা ন্ৱজ্জ, ব্ৰাহ্মণ, ৰাজন্তেপুৰে ৰাজপুৰিসানং [ৰাজপৰিসাযং (সী. স্যা. কং. পী.)] সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তৰাকথা উদপাদী’’তি? ‘‘অযং খ্ৱজ্জ, ভো গোতম, ৰাজন্তেপুৰে ৰাজপুৰিসানং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তৰাকথা উদপাদি – ‘পুব্বে সুদং অপ্পতৰা চেৱ ভিক্খূ অহেসুং বহুতৰা চ উত্তৰি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেসুং; এতৰহি পন বহুতৰা চেৱ ভিক্খূ অপ্পতৰা চ উত্তৰি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেন্তী’তি. অযং খ্ৱজ্জ, ভো গোতম, ৰাজন্তেপুৰে ৰাজপুৰিসানং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তৰাকথা উদপাদী’’তি.
[পটি. ম. ৩.৩০; দী. নি. ১.৪৮৩] ‘‘তীণি খো ইমানি, ব্ৰাহ্মণ, পাটিহাৰিযানি. কতমানি তীণি? ইদ্ধিপাটিহাৰিযং, আদেসনাপাটিহাৰিযং, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং. কতমঞ্চ, ব্ৰাহ্মণ, ইদ্ধিপাটিহাৰিযং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – ‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসতি [পৰামসতি (দী. নি. ১.৪৮৪; পটি. ম. ১.১০২] পৰিমজ্জতি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি’. ইদং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, ইদ্ধিপাটিহাৰিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ব্ৰাহ্মণ, আদেসনাপাটিহাৰিযং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো নিমিত্তেন আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.
‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি, অপি চ খো মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.
‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি নপি মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.
‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি, নপি মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, নপি ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অমুং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইদং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, আদেসনাপাটিহাৰিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ব্ৰাহ্মণ, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো এৱমনুসাসতি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’তি. ইদং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং. ইমানি খো, ব্ৰাহ্মণ, তীণি পাটিহাৰিযানি. ইমেসং তে, ব্ৰাহ্মণ, তিণ্ণং পাটিহাৰিযানং কতমং পাটিহাৰিযং খমতি অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চা’’তি?
‘‘তত্ৰ, ভো গোতম, যদিদং [যমিদং (স্যা. কং. পী.)] পাটিহাৰিযং ইধেকচ্চো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৱ ব্ৰাহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি, ইদং, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং যোৱ [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.)] নং কৰোতি সোৱ [সোচ চ (স্যা. কং পী. ক.)] নং পটিসংৱেদেতি, যোৱ [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.)] নং কৰোতি তস্সেৱ [তস্সমেৱ (সী. ক.), তস্স চেৱ (স্যা. কং. পী.)] তং হোতি. ইদং মে, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং মাযাসহধম্মৰূপং ৱিয খাযতি.
‘‘যম্পিদং, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং ইধেকচ্চো নিমিত্তেন আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি, সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইধ পন, ভো গোতম, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি, অপি চ খো মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি…পে… নপি মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি…পে… নপি ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অম্হং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি, সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইদম্পি, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং যোৱ নং কৰোতি সোৱ নং পটিসংৱেদেতি, যোৱ নং কৰোতি তস্সেৱ তং হোতি. ইদম্পি মে, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং মাযাসহধম্মৰূপং ৱিয খাযতি.
‘‘যঞ্চ খো ইদং, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং ইধেকচ্চো এৱং অনুসাসতি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’তি. ইদমেৱ, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং খমতি ইমেসং তিণ্ণং পাটিহাৰিযানং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.
‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৱসুভাসিতমিদং ভোতা গোতমেন ইমেহি চ মযং তীহি পাটিহাৰিযেহি সমন্নাগতং ভৱন্তং গোতমং ধাৰেম. ভৱঞ্হি গোতমো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি, ভৱঞ্হি গোতমো অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অমুং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি. ভৱঞ্হি গোতমো এৱমনুসাসতি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’’’তি.
‘‘অদ্ধা খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, আসজ্জ উপনীয ৱাচা ভাসিতা; অপি চ ত্যাহং ব্যাকৰিস্সামি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোমি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেমি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা, ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অমুং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, এৱমনুসাসামি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, অঞ্ঞো একভিক্খুপি যো ইমেহি তীহি পাটিহাৰিযেহি সমন্নাগতো, অঞ্ঞত্ৰ ভোতা গোতমেনা’’তি? ‘‘ন খো, ব্ৰাহ্মণ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ, যে [তে (ক.) পস্স ম. নি. ২.১৯৫] ভিক্খূ ইমেহি তীহি পাটিহাৰিযেহি সমন্নাগতা’’তি. ‘‘কহং পন, ভো গোতম, এতৰহি তে ভিক্খূ ৱিহৰন্তী’’তি? ‘‘ইমস্মিংযেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খুসঙ্ঘে’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি, এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. দসমং.
ব্ৰাহ্মণৱগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৱে ব্ৰাহ্মণা চঞ্ঞতৰো, পৰিব্বাজকেন নিব্বুতং;
পলোকৱচ্ছো তিকণ্ণো, সোণি সঙ্গাৰৱেন চাতি.
(৭) ২. মহাৱগ্গো
১. তিত্থাযতনাদিসুত্তং
৬২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, তিত্থাযতনানি যানি পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানানি [সমনুগ্গাহিযমানানি (স্যা. কং. ক.)] সমনুগাহিযমানানি সমনুভাসিযমানানি পৰম্পি গন্ত্ৱা অকিৰিযায সণ্ঠহন্তি. কতমানি তীণি? সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি. সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’তি. সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’’’তি.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি? তে চ মে [তে চে মে (সী. স্যা. কং. পী.)] এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি [আমোতি (সী.)] পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অদিন্নাদাযিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অব্ৰহ্মচাৰিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, মুসাৱাদিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, পিসুণৱাচা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, ফৰুসৱাচা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, সম্ফপ্পলাপিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অভিজ্ঝালুনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, ব্যাপন্নচিত্তা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু’’’.
‘‘পুব্বেকতং খো পন, ভিক্খৱে, সাৰতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৱা ৱাযামো ৱা ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনাৰক্খানং ৱিহৰতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদো. অযং খো মে, ভিক্খৱে, তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু এৱংৱাদীসু এৱংদিট্ঠীসু পঠমো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’তি? তে চ মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, অদিন্নাদাযিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, অব্ৰহ্মচাৰিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, মুসাৱাদিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, পিসুণৱাচা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, ফৰুসৱাচা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, সম্ফপ্পলাপিনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, অভিজ্ঝালুনো ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, ব্যাপন্নচিত্তা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু, মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৱিস্সন্তি ইস্সৰনিম্মানহেতু’’’.
‘‘ইস্সৰনিম্মানং খো পন, ভিক্খৱে, সাৰতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৱা ৱাযামো ৱা ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনাৰক্খানং ৱিহৰতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদো. অযং খো মে, ভিক্খৱে, তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু এৱংৱাদীসু এৱংদিট্ঠীসু দুতিযো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যং কিং চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – যং কিং চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’তি? তে চ মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি অহেতুঅপ্পচ্চযা…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৱিস্সন্তি অহেতুঅপ্পচ্চযা’’’.
‘‘অহেতুঅপ্পচ্চযং [অহেতুং (সী.), অহেতু (স্যা. কং.), অহেতুঅপ্পচ্চযা (পী.), অহেতুং অপ্পচ্চযং (ক.)] খো পন, ভিক্খৱে, সাৰতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৱা ৱাযামো ৱা ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনাৰক্খানং ৱিহৰতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদো. অযং খো মে, ভিক্খৱে, তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু এৱংৱাদীসু এৱংদিট্ঠীসু ততিযো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি তিত্থাযতনানি যানি পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানানি সমনুগাহিযমানানি সমনুভাসিযমানানি পৰম্পি গন্ত্ৱা অকিৰিযায সণ্ঠহন্তি.
‘‘অযং খো পন, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. কতমো চ, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি? ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমে অট্ঠাৰস মনোপৱিচাৰাতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.
‘‘ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছযিমা, ভিক্খৱে, ধাতুযো – পথৱীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু, আকাসধাতু, ৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছযিমানি, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনানি – চক্খু ফস্সাযতনং, সোতং ফস্সাযতনং, ঘানং ফস্সাযতনং, জিৱ্হা ফস্সাযতনং, কাযো ফস্সাযতনং, মনো ফস্সাযতনং. ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘ইমে অট্ঠাৰস মনোপৱিচাৰাতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি দোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি উপেক্খাট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি, সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি দোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি. ইমে অট্ঠাৰস মনোপৱিচাৰাতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৱজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছন্নং, ভিক্খৱে, ধাতূনং উপাদায গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি; ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. ৱেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৱে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খসমুদযোতি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খনিৰোধোতি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, ( ) [(ব্যাধিপি দুক্খো) (সী. পী. ক.) অট্ঠকথায সংসন্দেতব্বং ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩৭] মৰণম্পি দুক্খং, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, (অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগো দুক্খো,) [(নত্থি কত্থচি)] যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং. সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা. কং.)] অৰিযসচ্চং? অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং.