১০. সঙ্গাৰৱসুত্তং

৬১. অথ খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নাম. যঞ্ঞং যজামপি যজাপেমপি. তত্ৰ, ভো গোতম, যো চেৱ যজতি [যো চেৱ যঞ্ঞং যজতি (স্যা. কং.)] যো চ যজাপেতি সব্বে তে অনেকসাৰীৰিকং পুঞ্ঞপ্পটিপদং পটিপন্না হোন্তি, যদিদং যঞ্ঞাধিকৰণং. যো পনাযং, ভো গোতম, যস্স ৱা তস্স ৱা কুলা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো একমত্তানং দমেতি, একমত্তানং সমেতি, একমত্তানং পৰিনিব্বাপেতি, এৱমস্সাযং একসাৰীৰিকং পুঞ্ঞপ্পটিপদং পটিপন্নো হোতি, যদিদং পব্বজ্জাধিকৰণ’’ন্তি.

‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো এৱমাহ – ‘এথাযং মগ্গো অযং পটিপদা যথাপটিপন্নো অহং অনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযোগধং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেমি; এথ [এতং (ক.)], তুম্হেপি তথা পটিপজ্জথ, যথাপটিপন্না তুম্হেপি অনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযোগধং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি. ইতি অযঞ্চেৱ [সযং চেৱ (ক.)] সত্থা ধম্মং দেসেতি, পৰে চ তথত্থায পটিপজ্জন্তি, তানি খো পন হোন্তি অনেকানিপি সতানি অনেকানিপি সহস্সানি অনেকানিপি সতসহস্সানি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, ইচ্চাযং এৱং সন্তে একসাৰীৰিকা ৱা পুঞ্ঞপ্পটিপদা হোতি অনেকসাৰীৰিকা ৱা, যদিদং পব্বজ্জাধিকৰণ’’ন্তি? ‘‘ইচ্চাযম্পি [ইচ্চাযন্তে (ক.)], ভো গোতম, এৱং সন্তে অনেকসাৰীৰিকা পুঞ্ঞপ্পটিপদা হোতি, যদিদং পব্বজ্জাধিকৰণ’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে আযস্মা আনন্দো সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘ইমাসং তে, ব্ৰাহ্মণ, দ্ৱিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতৰা চ অপ্পসমাৰম্ভতৰা চ মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’তি? এৱং ৱুত্তে সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৱং গোতমো ভৱং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.

দুতিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘ন খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱং পুচ্ছামি – ‘কে ৱা তে পুজ্জা কে ৱা তে পাসংসা’তি? এৱং খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, পুচ্ছামি – ‘ইমাসং তে, ব্ৰাহ্মণ, দ্ৱিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতৰা চ অপ্পসমাৰম্ভতৰা চ মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’’তি? দুতিযম্পি খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৱং গোতমো ভৱং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.

ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘ন খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱং পুচ্ছামি – ‘কে ৱা তে পুজ্জা কে ৱা তে পাসংসা’তি? এৱং খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, পুচ্ছামি – ‘ইমাসং তে, ব্ৰাহ্মণ, দ্ৱিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতৰা চ অপ্পসমাৰম্ভতৰা চ মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চা’’’তি? ততিযম্পি খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৱং গোতমো ভৱং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.

অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যাৱ ততিযম্পি খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো আনন্দেন সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো সংসাদেতি [ম. নি. ১.৩৩৭] নো ৱিস্সজ্জেতি. যংনূনাহং পৰিমোচেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা সঙ্গাৰৱং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘কা ন্ৱজ্জ, ব্ৰাহ্মণ, ৰাজন্তেপুৰে ৰাজপুৰিসানং [ৰাজপৰিসাযং (সী. স্যা. কং. পী.)] সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তৰাকথা উদপাদী’’তি? ‘‘অযং খ্ৱজ্জ, ভো গোতম, ৰাজন্তেপুৰে ৰাজপুৰিসানং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তৰাকথা উদপাদি – ‘পুব্বে সুদং অপ্পতৰা চেৱ ভিক্খূ অহেসুং বহুতৰা চ উত্তৰি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেসুং; এতৰহি পন বহুতৰা চেৱ ভিক্খূ অপ্পতৰা চ উত্তৰি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেন্তী’তি. অযং খ্ৱজ্জ, ভো গোতম, ৰাজন্তেপুৰে ৰাজপুৰিসানং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তৰাকথা উদপাদী’’তি.

[পটি. ম. ৩.৩০; দী. নি. ১.৪৮৩] ‘‘তীণি খো ইমানি, ব্ৰাহ্মণ, পাটিহাৰিযানি. কতমানি তীণি? ইদ্ধিপাটিহাৰিযং, আদেসনাপাটিহাৰিযং, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং. কতমঞ্চ, ব্ৰাহ্মণ, ইদ্ধিপাটিহাৰিযং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – ‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসতি [পৰামসতি (দী. নি. ১.৪৮৪; পটি. ম. ১.১০২] পৰিমজ্জতি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি’. ইদং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, ইদ্ধিপাটিহাৰিযং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্ৰাহ্মণ, আদেসনাপাটিহাৰিযং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো নিমিত্তেন আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি, অপি চ খো মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি নপি মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.

‘‘ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি, নপি মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, নপি ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অমুং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইদং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, আদেসনাপাটিহাৰিযং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্ৰাহ্মণ, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চো এৱমনুসাসতি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’তি. ইদং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণ, অনুসাসনীপাটিহাৰিযং. ইমানি খো, ব্ৰাহ্মণ, তীণি পাটিহাৰিযানি. ইমেসং তে, ব্ৰাহ্মণ, তিণ্ণং পাটিহাৰিযানং কতমং পাটিহাৰিযং খমতি অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চা’’তি?

‘‘তত্ৰ, ভো গোতম, যদিদং [যমিদং (স্যা. কং. পী.)] পাটিহাৰিযং ইধেকচ্চো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৱ ব্ৰাহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি, ইদং, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং যোৱ [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.)] নং কৰোতি সোৱ [সোচ চ (স্যা. কং পী. ক.)] নং পটিসংৱেদেতি, যোৱ [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.)] নং কৰোতি তস্সেৱ [তস্সমেৱ (সী. ক.), তস্স চেৱ (স্যা. কং. পী.)] তং হোতি. ইদং মে, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং মাযাসহধম্মৰূপং ৱিয খাযতি.

‘‘যম্পিদং, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং ইধেকচ্চো নিমিত্তেন আদিসতি – ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি, সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইধ পন, ভো গোতম, একচ্চো ন হেৱ খো নিমিত্তেন আদিসতি, অপি চ খো মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি…পে… নপি মনুস্সানং ৱা অমনুস্সানং ৱা দেৱতানং ৱা সদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি…পে… নপি ৱিতক্কযতো ৱিচাৰযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দং সুত্ৱা আদিসতি, অপি চ খো অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অম্হং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি, সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৱ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইদম্পি, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং যোৱ নং কৰোতি সোৱ নং পটিসংৱেদেতি, যোৱ নং কৰোতি তস্সেৱ তং হোতি. ইদম্পি মে, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং মাযাসহধম্মৰূপং ৱিয খাযতি.

‘‘যঞ্চ খো ইদং, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং ইধেকচ্চো এৱং অনুসাসতি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’তি. ইদমেৱ, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং খমতি ইমেসং তিণ্ণং পাটিহাৰিযানং অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৱসুভাসিতমিদং ভোতা গোতমেন ইমেহি চ মযং তীহি পাটিহাৰিযেহি সমন্নাগতং ভৱন্তং গোতমং ধাৰেম. ভৱঞ্হি গোতমো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি, ভৱঞ্হি গোতমো অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অমুং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি. ভৱঞ্হি গোতমো এৱমনুসাসতি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’’’তি.

‘‘অদ্ধা খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, আসজ্জ উপনীয ৱাচা ভাসিতা; অপি চ ত্যাহং ব্যাকৰিস্সামি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোমি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেমি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খাৰা পণিহিতা, ইমস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অমুং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতী’তি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, এৱমনুসাসামি – ‘এৱং ৱিতক্কেথ, মা এৱং ৱিতক্কযিত্থ; এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৱিহৰথা’’’তি.

‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, অঞ্ঞো একভিক্খুপি যো ইমেহি তীহি পাটিহাৰিযেহি সমন্নাগতো, অঞ্ঞত্ৰ ভোতা গোতমেনা’’তি? ‘‘ন খো, ব্ৰাহ্মণ, একংযেৱ সতং ন দ্ৱে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তাৰি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৱ, যে [তে (ক.) পস্স ম. নি. ২.১৯৫] ভিক্খূ ইমেহি তীহি পাটিহাৰিযেহি সমন্নাগতা’’তি. ‘‘কহং পন, ভো গোতম, এতৰহি তে ভিক্খূ ৱিহৰন্তী’’তি? ‘‘ইমস্মিংযেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খুসঙ্ঘে’’তি.

‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি, এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. দসমং.

ব্ৰাহ্মণৱগ্গো পঠমো.