৩. পুগ্গলৱগ্গো
১. সমিদ্ধসুত্তং
২১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো আযস্মা চ সমিদ্ধো [সৱিট্ঠো (সী. স্যা. কং. পী.)] আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো [মহাকোট্ঠিতো (সী. স্যা. কং. পী.)] যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সমিদ্ধং আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –
‘‘তযোমে, আৱুসো সমিদ্ধ, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো [দিট্ঠপ্পত্তো (ক.)], সদ্ধাৱিমুত্তো. ইমে খো, আৱুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৱুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি?
‘‘তযোমে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৱিমুত্তো. ইমে খো, আৱুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৱুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৱাযং [যোযং (ক.)] পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৱুসো, পুগ্গলস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্ত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৱোচ – ‘‘তযোমে, আৱুসো কোট্ঠিক, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৱিমুত্তো. ইমে খো, আৱুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৱুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি?
‘‘তযোমে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৱিমুত্তো. ইমে খো, আৱুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৱুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৱাযং পুগ্গলো কাযসক্খী, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৱুসো, পুগ্গলস্স সমাধিন্দ্ৰিযং অধিমত্ত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘তযোমে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৱিমুত্তো. ইমে খো, আৱুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৱুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি?
‘‘তযোমে, আৱুসো কোট্ঠিক, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৱিমুত্তো. ইমে খো, আৱুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৱুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৱাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৱুসো, পুগ্গলস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্ত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তঞ্চ সমিদ্ধং আযস্মন্তঞ্চ মহাকোট্ঠিকং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৱুসো, অম্হেহি সব্বেহেৱ যথাসকং পটিভানং. আযামাৱুসো, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেস্সাম. যথা নো ভগৱা ব্যাকৰিস্সতি তথা নং ধাৰেস্সামা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা চ সমিদ্ধো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ সমিদ্ধো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যাৱতকো অহোসি আযস্মতা চ সমিদ্ধেন আযস্মতা চ মহাকোট্ঠিকেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৱতো আৰোচেসি.
‘‘ন খ্ৱেত্থ, সাৰিপুত্ত, সুকৰং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সাৰিপুত্ত, ৱিজ্জতি য্ৱাযং পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো স্ৱাস্স [স্ৱাযং (স্যা. কং. পী.), সোযং (ক.)] অৰহত্তায পটিপন্নো, য্ৱাযং পুগ্গলো কাযসক্খী স্ৱাস্স সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা, যো চাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো সোপস্স [সোযং (ক.)] সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা.
‘‘ন খ্ৱেত্থ, সাৰিপুত্ত, সুকৰং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সাৰিপুত্ত, ৱিজ্জতি য্ৱাযং পুগ্গলো কাযসক্খী স্ৱাস্স অৰহত্তায পটিপন্নো, য্ৱাযং পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো স্ৱাস্স সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা, যো চাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো সোপস্স সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা.
‘‘ন খ্ৱেত্থ, সাৰিপুত্ত, সুকৰং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সাৰিপুত্ত, ৱিজ্জতি য্ৱাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো স্ৱাস্স অৰহত্তায পটিপন্নো, য্ৱাযং পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো স্ৱাস্স সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা, যো চাযং পুগ্গলো কাযসক্খী সোপস্স সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা.
‘‘ন খ্ৱেত্থ, সাৰিপুত্ত, সুকৰং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’’তি. পঠমং.
২. গিলানসুত্তং
২২. [পু. প. ৯৪] ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, গিলানা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো গিলানো লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং নেৱ ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো গিলানো লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো গিলানো লভন্তোৱ সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তোৱ সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তোৱ পতিৰূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, য্ৱাযং গিলানো লভন্তোৱ সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তোৱ সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তোৱ পতিৰূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা, ইমং খো, ভিক্খৱে, গিলানং পটিচ্চ গিলানভত্তং অনুঞ্ঞাতং গিলানভেসজ্জং অনুঞ্ঞাতং গিলানুপট্ঠাকো অনুঞ্ঞাতো. ইমঞ্চ পন, ভিক্খৱে, গিলানং পটিচ্চ অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বা. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো গিলানা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং.
‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, তযোমে গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায অলভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায নেৱ ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.
‘‘ইধ, পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায অলভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তোৱ তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তোৱ তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায নো অলভন্তো ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, য্ৱাযং পুগ্গলো লভন্তোৱ তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তোৱ তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱনায নো অলভন্তো ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমং খো ভিক্খৱে, পুগ্গলং পটিচ্চ ধম্মদেসনা অনুঞ্ঞাতা. ইমঞ্চ পন, ভিক্খৱে, পুগ্গলং পটিচ্চ অঞ্ঞেসম্পি ধম্মো দেসেতব্বো. ‘‘ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. দুতিযং.
৩. সঙ্খাৰসুত্তং
২৩. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সব্যাবজ্ঝং [সব্যাপজ্ঝং (সব্বত্থ) এৱমুপৰিপি] কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, সব্যাবজ্ঝং ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, সব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি. সো সব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা, সব্যাবজ্ঝং ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা, সব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা সব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতি. তমেনং সব্যাবজ্ঝং লোকং উপপন্নং সমানং সব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তি. সো সব্যাবজ্ঝেহি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো সব্যাবজ্ঝং ৱেদনং ৱেদযতি একন্তদুক্খং, সেয্যথাপি সত্তা নেৰযিকা.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অব্যাবজ্ঝং ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি. সো অব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা, অব্যাবজ্ঝং ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা, অব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতি. তমেনং অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপন্নং সমানং অব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তি. সো অব্যাবজ্ঝেহি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো অব্যাবজ্ঝং ৱেদনং ৱেদযতি একন্তসুখং, সেয্যথাপি দেৱা সুভকিণ্হা.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি. সো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি লোকং উপপজ্জতি. তমেনং সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি লোকং উপপন্নং সমানং সব্যাবজ্ঝাপি অব্যাবজ্ঝাপি ফস্সা ফুসন্তি. সো সব্যাবজ্ঝেহিপি অব্যাবজ্ঝেহিপি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৱেদনং ৱেদযতি ৱোকিণ্ণসুখদুক্খং, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৱা একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. ততিযং.
৪. বহুকাৰসুত্তং
২৪. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা পুগ্গলস্স বহুকাৰা. কতমে তযো? যং, ভিক্খৱে, পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো বুদ্ধং সৰণং গতো হোতি, ধম্মং সৰণং গতো হোতি, সঙ্ঘং সৰণং গতো হোতি; অযং, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকাৰো.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, যং পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; অযং, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকাৰো.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, যং পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; অযং, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকাৰো. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা পুগ্গলস্স বহুকাৰা.
‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৱে, তীহি পুগ্গলেহি ইমস্স পুগ্গলস্স নত্থঞ্ঞো পুগ্গলো বহুকাৰোতি ৱদামি. ইমেসং পন, ভিক্খৱে, তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমিনা পুগ্গলেন ন সুপ্পতিকাৰং ৱদামি, যদিদং অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানুপ্পদানেনা’’তি. চতুত্থং.
৫. ৱজিৰূপমসুত্তং
২৫. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অৰুকূপমচিত্তো পুগ্গলো, ৱিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো, ৱজিৰূপমচিত্তো পুগ্গলো. কতমো চ, ভিক্খৱে, অৰুকূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দুট্ঠাৰুকো [দুট্ঠাৰুকা (সী.)] কট্ঠেন ৱা কঠলায [কথলায (স্যা. কং. ক.), কঠলেন-কথলেন (অট্ঠকথা)] ৱা ঘট্টিতো [ঘট্টিতা (সী.)] ভিয্যোসোমত্তায আসৱং দেতি [অস্সৱনোতি (সী.)]; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰুকূপমচিত্তো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ৱিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. সেয্যথাপি ভিক্খৱে, চক্খুমা পুৰিসো ৰত্তন্ধকাৰতিমিসাযং ৱিজ্জন্তৰিকায ৰূপানি পস্সেয্য; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ৱজিৰূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৱজিৰস্স নত্থি কিঞ্চি অভেজ্জং মণি ৱা পাসাণো ৱা; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱজিৰূপমচিত্তো পুগ্গলো. ‘ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি [পু. প. ১০২]. পঞ্চমং.
৬. সেৱিতব্বসুত্তং
২৬. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অত্থি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো হীনো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো অঞ্ঞত্ৰ অনুদ্দযা অঞ্ঞত্ৰ অনুকম্পা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সদিসো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? সীলসামঞ্ঞগতানং সতং সীলকথা চ নো ভৱিস্সতি, সা চ নো পৱত্তিনী [পৱত্তনী (সী. স্যা. কং. পী.) পু. প. ১২২ পস্সিতব্বং] ভৱিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতি. সমাধিসামঞ্ঞগতানং সতং সমাধিকথা চ নো ভৱিস্সতি, সা চ নো পৱত্তিনী ভৱিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতি. পঞ্ঞাসামঞ্ঞগতানং সতং পঞ্ঞাকথা চ নো ভৱিস্সতি, সা চ নো পৱত্তিনী ভৱিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতীতি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অধিকো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? ইতি অপৰিপূৰং ৱা সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সামি, পৰিপূৰং ৱা সীলক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপৰিপূৰং ৱা সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সামি, পৰিপূৰং ৱা সমাধিক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপৰিপূৰং ৱা পঞ্ঞাক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সামি, পৰিপূৰং ৱা পঞ্ঞাক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি.
‘‘নিহীযতি পুৰিসো নিহীনসেৱী,
ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৱী;
সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,
তস্মা অত্তনো উত্তৰিং ভজেথা’’তি. ছট্ঠং;
৭. জিগুচ্ছিতব্বসুত্তং
২৭. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অত্থি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সৰসমাচাৰো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো, অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো, অব্ৰহ্মচাৰী ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞো, অন্তোপূতি অৱস্সুতো কসম্বুজাতো. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি, ভিক্খৱে, এৱৰূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘পাপমিত্তো পুৰিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৱঙ্কো’তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অহি গূথগতো কিঞ্চাপি ন দংসতি [ডংসতি (সী. স্যা.), ডস্সতি (পী.)], অথ খো নং মক্খেতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, কিঞ্চাপি এৱৰূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘পাপমিত্তো পুৰিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৱঙ্কো’তি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দুট্ঠাৰুকো কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টিতো ভিয্যোসোমত্তায আসৱং দেতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তিন্দুকালাতং কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টিতং ভিয্যোসোমত্তায চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি; এৱমেৱং খো ভিক্খৱে…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, গূথকূপো কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টিতো ভিয্যোসোমত্তায দুগ্গন্ধো হোতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? অক্কোসেয্যপি মং পৰিভাসেয্যপি মং অনত্থম্পি মং কৰেয্যাতি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলৱা হোতি কল্যাণধম্মো. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি, ভিক্খৱে, এৱৰূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘কল্যাণমিত্তো পুৰিসপুগ্গলো কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৱঙ্কো’তি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. ‘ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.
‘‘নিহীযতি পুৰিসো নিহীনসেৱী,
ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৱী;
সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,
তস্মা অত্তনো উত্তৰিং ভজেথা’’তি. সত্তমং;
৮. গূথভাণীসুত্তং
২৮. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? গূথভাণী, পুপ্ফভাণী, মধুভাণী. কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো গূথভাণী? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সভগ্গতো ৱা পৰিসগ্গতো ৱা [সভাগতো ৱা পৰিসাগতো ৱা (স্যা. কং.)] ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুৰিস, যং জানাসি তং ৱদেহী’তি. সো অজানং ৱা আহ ‘জানামী’তি, জানং ৱা আহ ‘ন জানামী’তি, অপস্সং ৱা আহ ‘পস্সামী’তি, পস্সং ৱা আহ ‘ন পস্সামী’তি [ম. নি. ১.৪৪০; পু. প. ৯১]; ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো গূথভাণী.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুপ্ফভাণী? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সভগ্গতো ৱা পৰিসগ্গতো ৱা ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুৰিস, যং পজানাসি তং ৱদেহী’তি, সো অজানং ৱা আহ ‘ন জানামী’তি, জানং ৱা আহ ‘জানামী’তি, অপস্সং ৱা আহ ‘ন পস্সামী’তি, পস্সং ৱা আহ ‘পস্সামী’তি; ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো পুপ্ফভাণী.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো মধুভাণী? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ফৰুসং ৱাচং পহায ফৰুসায ৱাচায পটিৱিৰতো হোতি; যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো মধুভাণী. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. অন্ধসুত্তং
২৯. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অন্ধো, একচক্খু, দ্ৱিচক্খু. কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অন্ধো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স তথাৰূপং চক্খু ন হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৱা ভোগং অধিগচ্ছেয্য অধিগতং ৱা ভোগং ফাতিং কৰেয্য [ফাতিকৰেয্য (সী.)]; তথাৰূপম্পিস্স চক্খু ন হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৱজ্জানৱজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অন্ধো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো একচক্খু? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স তথাৰূপং চক্খু হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৱা ভোগং অধিগচ্ছেয্য অধিগতং ৱা ভোগং ফাতিং কৰেয্য; তথাৰূপং পনস্স [তথাৰূপম্পিস্স (স্যা. কং. পী. ক.)] চক্খু ন হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৱজ্জানৱজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো একচক্খু.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো দ্ৱিচক্খু? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স তথাৰূপং চক্খু হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৱা ভোগং অধিগচ্ছেয্য, অধিগতং ৱা ভোগং ফাতিং কৰেয্য; তথাৰূপম্পিস্স চক্খু হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য; সাৱজ্জানৱজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো দ্ৱিচক্খু. ‘ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.
‘‘ন চেৱ ভোগা তথাৰূপা, ন চ পুঞ্ঞানি কুব্বতি;
উভযত্থ কলিগ্গাহো, অন্ধস্স হতচক্খুনো.
‘‘অথাপৰাযং অক্খাতো, একচক্খু চ পুগ্গলো;
ধম্মাধম্মেন সঠোসো [সংসট্ঠো (সী. স্যা. কং. পী.), সঠোতি (ক.)], ভোগানি পৰিযেসতি.
‘‘থেয্যেন কূটকম্মেন, মুসাৱাদেন চূভযং;
কুসলো হোতি সঙ্ঘাতুং [সংহাতুং (স্যা.)], কামভোগী চ মানৱো;
ইতো সো নিৰযং গন্ত্ৱা, একচক্খু ৱিহঞ্ঞতি.
‘‘দ্ৱিচক্খু পন অক্খাতো, সেট্ঠো পুৰিসপুগ্গলো;
ধম্মলদ্ধেহি ভোগেহি, উট্ঠানাধিগতং ধনং.
‘‘দদাতি সেট্ঠসঙ্কপ্পো, অব্যগ্গমানসো নৰো;
উপেতি ভদ্দকং ঠানং, যত্থ গন্ত্ৱা ন সোচতি.
‘‘অন্ধঞ্চ একচক্খুঞ্চ, আৰকা পৰিৱজ্জযে;
দ্ৱিচক্খুং পন সেৱেথ, সেট্ঠং পুৰিসপুগ্গল’’ন্তি. নৱমং;
১০. অৱকুজ্জসুত্তং
৩০. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে [পু. প. ১০৭-১০৮], পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অৱকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো, উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো, পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো. কতমো চ, ভিক্খৱে, অৱকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি; ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কুম্ভো নিক্কুজ্জো [নিক্কুজ্জো (সী. পী.)] তত্ৰ উদকং আসিত্তং ৱিৱট্টতি, নো সণ্ঠাতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি; ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱাদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৱকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি; ৱুট্ঠিতো চ খো তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱাদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসস্স উচ্ছঙ্গে নানাখজ্জকানি আকিণ্ণানি – তিলা তণ্ডুলা মোদকা বদৰা. সো তম্হা আসনা ৱুট্ঠহন্তো সতিসম্মোসা পকিৰেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি; ৱুট্ঠিতো চ খো তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি; ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কুম্ভো উক্কুজ্জো তত্ৰ উদকং আসিত্তং সণ্ঠাতি নো ৱিৱট্টতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি; ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো. ‘ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.
‘‘অৱকুজ্জপঞ্ঞো পুৰিসো, দুম্মেধো অৱিচক্খণো;
অভিক্খণম্পি চে হোতি, গন্তা ভিক্খূন সন্তিকে.
‘‘আদিং কথায মজ্ঝঞ্চ, পৰিযোসানঞ্চ তাদিসো;
উগ্গহেতুং ন সক্কোতি, পঞ্ঞা হিস্স ন ৱিজ্জতি.
‘‘উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুৰিসো, সেয্যো এতেন ৱুচ্চতি;
অভিক্খণম্পি চে হোতি, গন্তা ভিক্খূন সন্তিকে.
‘‘আদিং কথায মজ্ঝঞ্চ, পৰিযোসানঞ্চ তাদিসো;
নিসিন্নো আসনে তস্মিং, উগ্গহেত্ৱান ব্যঞ্জনং;
ৱুট্ঠিতো নপ্পজানাতি, গহিতং হিস্স [গহিতম্পিস্স (ক.)] মুস্সতি.
‘‘পুথুপঞ্ঞো চ পুৰিসো, সেয্যো এতেহি [এতেন (ক.)] ৱুচ্চতি;
অভিক্খণম্পি চে হোতি, গন্তা ভিক্খূন সন্তিকে.
‘‘আদিং কথায মজ্ঝঞ্চ, পৰিযোসানঞ্চ তাদিসো;
নিসিন্নো আসনে তস্মিং, উগ্গহেত্ৱান ব্যঞ্জনং.
‘‘ধাৰেতি সেট্ঠসঙ্কপ্পো, অব্যগ্গমানসো নৰো;
ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো, দুক্খস্সন্তকৰো সিযা’’তি. দসমং;
পুগ্গলৱগ্গো ততিযো.