১. কম্মকৰণৱগ্গো

১. ৱজ্জসুত্তং

১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানি. কতমানি দ্ৱে? দিট্ঠধম্মিকঞ্চ ৱজ্জং সম্পৰাযিকঞ্চ ৱজ্জং. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দিট্ঠধম্মিকং ৱজ্জং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পস্সতি চোৰং আগুচাৰিং ৰাজানো গহেত্ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা [ৱিৱিধানি কম্মকৰণানি (ক.)] কাৰেন্তে; কসাহিপি তাড়েন্তে, ৱেত্তেহিপি তাড়েন্তে, অদ্ধদণ্ডকেহিপি তাড়েন্তে, হত্থম্পি ছিন্দন্তে, পাদম্পি ছিন্দন্তে, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তে, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তে, নাসম্পি ছিন্দন্তে, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তে, বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোন্তে, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোন্তে, ৰাহুমুখম্পি কৰোন্তে, জোতিমালিকম্পি কৰোন্তে, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোন্তে, এৰকৱত্তিকম্পি কৰোন্তে, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোন্তে, এণেয্যকম্পি কৰোন্তে, বড়িসমংসিকম্পি কৰোন্তে, কহাপণিকম্পি কৰোন্তে, খাৰাপতচ্ছিকম্পি [খাৰাপটিচ্ছকম্পি (স্যা. কং. ক.)] কৰোন্তে, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি কৰোন্তে, পলালপীঠকম্পি [পলালপিট্ঠিকম্পি (সী.)] কৰোন্তে, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তে, সুনখেহিপি খাদাপেন্তে, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তে, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তে.

‘‘তস্স এৱং হোতি – ‘যথাৰূপানং খো পাপকানং কম্মানং হেতু চোৰং আগুচাৰিং ৰাজানো গহেত্ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰেন্তি; কসাহিপি তাড়েন্তি, ৱেত্তেহিপি তাড়েন্তি, অদ্ধদণ্ডকেহিপি তাড়েন্তি, হত্থম্পি ছিন্দন্তি, পাদম্পি ছিন্দন্তি, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তি, নাসম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তি, বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোন্তি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোন্তি, ৰাহুমুখম্পি কৰোন্তি, জোতিমালিকম্পি কৰোন্তি, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোন্তি, এৰকৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোন্তি, এণেয্যকম্পি কৰোন্তি, বড়িসমংসিকম্পি কৰোন্তি, কহাপণিকম্পি কৰোন্তি, খাৰাপতচ্ছিকম্পি কৰোন্তি, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, পলালপীঠকম্পি কৰোন্তি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তি, সুনখেহিপি খাদাপেন্তি, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. অহঞ্চেৱ [অহঞ্চে (?)] খো পন এৱৰূপং পাপকম্মং কৰেয্যং, মম্পি ৰাজানো গহেত্ৱা এৱৰূপা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰেয্যুং; কসাহিপি তাড়েয্যুং…পে… অসিনাপি সীসং ছিন্দেয্যু’ন্তি. সো দিট্ঠধম্মিকস্স ৱজ্জস্স ভীতো ন পৰেসং পাভতং ৱিলুম্পন্তো চৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দিট্ঠধম্মিকং ৱজ্জং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সম্পৰাযিকং ৱজ্জং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চৰিতস্স খো পন পাপকো দুক্খো ৱিপাকো অভিসম্পৰাযং, ৱচীদুচ্চৰিতস্স পাপকো দুক্খো ৱিপাকো অভিসম্পৰাযং, মনোদুচ্চৰিতস্স পাপকো দুক্খো ৱিপাকো অভিসম্পৰাযং. অহঞ্চেৱ খো পন কাযেন দুচ্চৰিতং চৰেয্যং, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰেয্যং, মনসা দুচ্চৰিতং চৰেয্যং. কিঞ্চ তং যাহং ন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য’ন্তি. সো সম্পৰাযিকস্স ৱজ্জস্স ভীতো কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি, ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি, মনোদুচ্চৰিতং পহায মনোসুচৰিতং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সম্পৰাযিকং ৱজ্জং. ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ৱজ্জানি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘দিট্ঠধম্মিকস্স ৱজ্জস্স ভাযিস্সাম, সম্পৰাযিকস্স ৱজ্জস্স ভাযিস্সাম, ৱজ্জভীৰুনো ভৱিস্সাম ৱজ্জভযদস্সাৱিনো’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্বং. ৱজ্জভীৰুনো, ভিক্খৱে, ৱজ্জভযদস্সাৱিনো এতং পাটিকঙ্খং যং পৰিমুচ্চিস্সতি সব্বৱজ্জেহী’’তি. পঠমং.

২. পধানসুত্তং

২. ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, পধানানি দুৰভিসম্ভৱানি লোকস্মিং. কতমানি দ্ৱে? যঞ্চ গিহীনং অগাৰং অজ্ঝাৱসতং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানুপ্পদানত্থং পধানং, যঞ্চ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতানং সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পধানানি দুৰভিসম্ভৱানি লোকস্মিং.

‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমেসং দ্ৱিন্নং পধানানং যদিদং সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং পদহিস্সামা’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.

৩. তপনীযসুত্তং

৩. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা তপনীযা. কতমে দ্ৱে? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স কাযদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযসুচৰিতং; ৱচীদুচ্চৰিতং কতং হোতি; অকতং হোতি ৱচীসুচৰিতং; মনোদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোসুচৰিতং. সো ‘কাযদুচ্চৰিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে কাযসুচৰিত’ন্তি তপ্পতি; ‘ৱচীদুচ্চৰিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে ৱচীসুচৰিত’ন্তি তপ্পতি; ‘মনোদুচ্চৰিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে মনোসুচৰিত’ন্তি তপ্পতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা তপনীযা’’তি. ততিযং.

৪. অতপনীযসুত্তং

৪. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা অতপনীযা. কতমে দ্ৱে? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স কাযসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযদুচ্চৰিতং; ৱচীসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৱচীদুচ্চৰিতং; মনোসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোদুচ্চৰিতং. সো ‘কাযসুচৰিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে কাযদুচ্চৰিত’ন্তি ন তপ্পতি; ‘ৱচীসুচৰিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে ৱচীদুচ্চৰিত’ন্তি ন তপ্পতি; ‘মনোসুচৰিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে মনোদুচ্চৰিত’ন্তি ন তপ্পতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা অতপনীযা’’তি. চতুত্থং.

৫. উপঞ্ঞাতসুত্তং

৫. ‘‘দ্ৱিন্নাহং, ভিক্খৱে, ধম্মানং উপঞ্ঞাসিং – যা চ অসন্তুট্ঠিতা কুসলেসু ধম্মেসু, যা চ অপ্পটিৱানিতা পধানস্মিং. অপ্পটিৱানী সুদাহং, ভিক্খৱে, পদহামি – ‘কামং তচো চ ন্হাৰু [নহাৰু (সী. স্যা. কং. পী.)] চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, অপ্পমাদাধিগতা সম্বোধি, অপ্পমাদাধিগতো অনুত্তৰো যোগক্খেমো. তুম্হে চেপি, ভিক্খৱে, অপ্পটিৱানং পদহেয্যাথ – ‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’তি, তুম্হেপি, ভিক্খৱে, নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথ. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘অপ্পটিৱানং পদহিস্সাম. কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সংযোজনসুত্তং

৬. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা. কতমে দ্ৱে? যা চ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা, যা চ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু নিব্বিদানুপস্সিতা. সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সী ৱিহৰন্তো ৰাগং ন পজহতি, দোসং ন পজহতি, মোহং ন পজহতি. ৰাগং অপ্পহায, দোসং অপ্পহায, মোহং অপ্পহায ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু নিব্বিদানুপস্সী ৱিহৰন্তো ৰাগং পজহতি, দোসং পজহতি, মোহং পজহতি. ৰাগং পহায, দোসং পহায, মোহং পহায, পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা’’তি. ছট্ঠং.

৭. কণ্হসুত্তং

৭. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা কণ্হা. কতমে দ্ৱে? অহিৰিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা কণ্হা’’তি. সত্তমং.

৮. সুক্কসুত্তং

৮. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সুক্কা. কতমে দ্ৱে? হিৰী [হিৰি (সী. স্যা. কং. পী.)] চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা সুক্কা’’তি. অট্ঠমং.

৯. চৰিযসুত্তং

৯. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সুক্কা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৱে? হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ মাতাতি ৱা মাতুচ্ছাতি ৱা মাতুলানীতি ৱা আচৰিযভৰিযাতি ৱা গৰূনং দাৰাতি ৱা. সম্ভেদং লোকো অগমিস্স, যথা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা সোণসিঙ্গালা [সোণসিগালা (সী. স্যা. কং. পী.)]. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ইমে দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি তস্মা পঞ্ঞাযতি [পঞ্ঞাযন্তি (সী.)] মাতাতি ৱা মাতুচ্ছাতি ৱা মাতুলানীতি ৱা আচৰিযভৰিযাতি ৱা গৰূনং দাৰাতি ৱা’’তি. নৱমং.

১০. ৱস্সূপনাযিকসুত্তং

১০. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, ৱস্সূপনাযিকা. কতমা দ্ৱে? পুৰিমিকা চ পচ্ছিমিকা চ. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ৱস্সূপনাযিকা’’তি. দসমং.

কম্মকৰণৱগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

ৱজ্জা পধানা দ্ৱে তপনীযা, উপঞ্ঞাতেন পঞ্চমং;

সংযোজনঞ্চ কণ্হঞ্চ, সুক্কং চৰিযা ৱস্সূপনাযিকেন ৱগ্গো.