.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তৰনিকাযো
দুকনিপাতপাড়ি
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. কম্মকৰণৱগ্গো
১. ৱজ্জসুত্তং
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানি. কতমানি দ্ৱে? দিট্ঠধম্মিকঞ্চ ৱজ্জং সম্পৰাযিকঞ্চ ৱজ্জং. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দিট্ঠধম্মিকং ৱজ্জং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পস্সতি চোৰং আগুচাৰিং ৰাজানো গহেত্ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা [ৱিৱিধানি কম্মকৰণানি (ক.)] কাৰেন্তে; কসাহিপি তাড়েন্তে, ৱেত্তেহিপি তাড়েন্তে, অদ্ধদণ্ডকেহিপি তাড়েন্তে, হত্থম্পি ছিন্দন্তে, পাদম্পি ছিন্দন্তে, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তে, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তে, নাসম্পি ছিন্দন্তে, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তে, বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোন্তে, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোন্তে, ৰাহুমুখম্পি কৰোন্তে, জোতিমালিকম্পি কৰোন্তে, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোন্তে, এৰকৱত্তিকম্পি কৰোন্তে, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোন্তে, এণেয্যকম্পি কৰোন্তে, বড়িসমংসিকম্পি কৰোন্তে, কহাপণিকম্পি কৰোন্তে, খাৰাপতচ্ছিকম্পি [খাৰাপটিচ্ছকম্পি (স্যা. কং. ক.)] কৰোন্তে, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি কৰোন্তে, পলালপীঠকম্পি [পলালপিট্ঠিকম্পি (সী.)] কৰোন্তে, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তে, সুনখেহিপি খাদাপেন্তে, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তে, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তে.
‘‘তস্স এৱং হোতি – ‘যথাৰূপানং খো পাপকানং কম্মানং হেতু চোৰং আগুচাৰিং ৰাজানো গহেত্ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰেন্তি; কসাহিপি তাড়েন্তি, ৱেত্তেহিপি তাড়েন্তি, অদ্ধদণ্ডকেহিপি তাড়েন্তি, হত্থম্পি ছিন্দন্তি, পাদম্পি ছিন্দন্তি, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তি, নাসম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তি, বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোন্তি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোন্তি, ৰাহুমুখম্পি কৰোন্তি, জোতিমালিকম্পি কৰোন্তি, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোন্তি, এৰকৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোন্তি, এণেয্যকম্পি কৰোন্তি, বড়িসমংসিকম্পি কৰোন্তি, কহাপণিকম্পি কৰোন্তি, খাৰাপতচ্ছিকম্পি কৰোন্তি, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, পলালপীঠকম্পি কৰোন্তি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তি, সুনখেহিপি খাদাপেন্তি, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. অহঞ্চেৱ [অহঞ্চে (?)] খো পন এৱৰূপং পাপকম্মং কৰেয্যং, মম্পি ৰাজানো গহেত্ৱা এৱৰূপা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰেয্যুং; কসাহিপি তাড়েয্যুং…পে… অসিনাপি সীসং ছিন্দেয্যু’ন্তি. সো দিট্ঠধম্মিকস্স ৱজ্জস্স ভীতো ন পৰেসং পাভতং ৱিলুম্পন্তো চৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দিট্ঠধম্মিকং ৱজ্জং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সম্পৰাযিকং ৱজ্জং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চৰিতস্স খো পন পাপকো দুক্খো ৱিপাকো অভিসম্পৰাযং, ৱচীদুচ্চৰিতস্স পাপকো দুক্খো ৱিপাকো অভিসম্পৰাযং, মনোদুচ্চৰিতস্স পাপকো দুক্খো ৱিপাকো অভিসম্পৰাযং. অহঞ্চেৱ খো পন কাযেন দুচ্চৰিতং চৰেয্যং, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰেয্যং, মনসা দুচ্চৰিতং চৰেয্যং. কিঞ্চ তং যাহং ন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য’ন্তি. সো সম্পৰাযিকস্স ৱজ্জস্স ভীতো কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি, ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি, মনোদুচ্চৰিতং পহায মনোসুচৰিতং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সম্পৰাযিকং ৱজ্জং. ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ৱজ্জানি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘দিট্ঠধম্মিকস্স ৱজ্জস্স ভাযিস্সাম, সম্পৰাযিকস্স ৱজ্জস্স ভাযিস্সাম, ৱজ্জভীৰুনো ভৱিস্সাম ৱজ্জভযদস্সাৱিনো’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্বং. ৱজ্জভীৰুনো, ভিক্খৱে, ৱজ্জভযদস্সাৱিনো এতং পাটিকঙ্খং যং পৰিমুচ্চিস্সতি সব্বৱজ্জেহী’’তি. পঠমং.
২. পধানসুত্তং
২. ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, পধানানি দুৰভিসম্ভৱানি লোকস্মিং. কতমানি দ্ৱে? যঞ্চ গিহীনং অগাৰং অজ্ঝাৱসতং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানুপ্পদানত্থং পধানং, যঞ্চ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতানং সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পধানানি দুৰভিসম্ভৱানি লোকস্মিং.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমেসং দ্ৱিন্নং পধানানং যদিদং সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থং পধানং পদহিস্সামা’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. তপনীযসুত্তং
৩. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা তপনীযা. কতমে দ্ৱে? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স কাযদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযসুচৰিতং; ৱচীদুচ্চৰিতং কতং হোতি; অকতং হোতি ৱচীসুচৰিতং; মনোদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোসুচৰিতং. সো ‘কাযদুচ্চৰিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে কাযসুচৰিত’ন্তি তপ্পতি; ‘ৱচীদুচ্চৰিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে ৱচীসুচৰিত’ন্তি তপ্পতি; ‘মনোদুচ্চৰিতং মে কত’ন্তি তপ্পতি, ‘অকতং মে মনোসুচৰিত’ন্তি তপ্পতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা তপনীযা’’তি. ততিযং.
৪. অতপনীযসুত্তং
৪. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা অতপনীযা. কতমে দ্ৱে? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স কাযসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযদুচ্চৰিতং; ৱচীসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৱচীদুচ্চৰিতং; মনোসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোদুচ্চৰিতং. সো ‘কাযসুচৰিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে কাযদুচ্চৰিত’ন্তি ন তপ্পতি; ‘ৱচীসুচৰিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে ৱচীদুচ্চৰিত’ন্তি ন তপ্পতি; ‘মনোসুচৰিতং মে কত’ন্তি ন তপ্পতি, ‘অকতং মে মনোদুচ্চৰিত’ন্তি ন তপ্পতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা অতপনীযা’’তি. চতুত্থং.
৫. উপঞ্ঞাতসুত্তং
৫. ‘‘দ্ৱিন্নাহং, ভিক্খৱে, ধম্মানং উপঞ্ঞাসিং – যা চ অসন্তুট্ঠিতা কুসলেসু ধম্মেসু, যা চ অপ্পটিৱানিতা পধানস্মিং. অপ্পটিৱানী সুদাহং, ভিক্খৱে, পদহামি – ‘কামং তচো চ ন্হাৰু [নহাৰু (সী. স্যা. কং. পী.)] চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, অপ্পমাদাধিগতা সম্বোধি, অপ্পমাদাধিগতো অনুত্তৰো যোগক্খেমো. তুম্হে চেপি, ভিক্খৱে, অপ্পটিৱানং পদহেয্যাথ – ‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’তি, তুম্হেপি, ভিক্খৱে, নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথ. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘অপ্পটিৱানং পদহিস্সাম. কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিতং, যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. সংযোজনসুত্তং
৬. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা. কতমে দ্ৱে? যা চ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা, যা চ সংযোজনিযেসু ধম্মেসু নিব্বিদানুপস্সিতা. সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সী ৱিহৰন্তো ৰাগং ন পজহতি, দোসং ন পজহতি, মোহং ন পজহতি. ৰাগং অপ্পহায, দোসং অপ্পহায, মোহং অপ্পহায ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি.
‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু নিব্বিদানুপস্সী ৱিহৰন্তো ৰাগং পজহতি, দোসং পজহতি, মোহং পজহতি. ৰাগং পহায, দোসং পহায, মোহং পহায, পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা’’তি. ছট্ঠং.
৭. কণ্হসুত্তং
৭. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা কণ্হা. কতমে দ্ৱে? অহিৰিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা কণ্হা’’তি. সত্তমং.
৮. সুক্কসুত্তং
৮. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সুক্কা. কতমে দ্ৱে? হিৰী [হিৰি (সী. স্যা. কং. পী.)] চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা সুক্কা’’তি. অট্ঠমং.
৯. চৰিযসুত্তং
৯. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সুক্কা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৱে? হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ মাতাতি ৱা মাতুচ্ছাতি ৱা মাতুলানীতি ৱা আচৰিযভৰিযাতি ৱা গৰূনং দাৰাতি ৱা. সম্ভেদং লোকো অগমিস্স, যথা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা সোণসিঙ্গালা [সোণসিগালা (সী. স্যা. কং. পী.)]. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ইমে দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি তস্মা পঞ্ঞাযতি [পঞ্ঞাযন্তি (সী.)] মাতাতি ৱা মাতুচ্ছাতি ৱা মাতুলানীতি ৱা আচৰিযভৰিযাতি ৱা গৰূনং দাৰাতি ৱা’’তি. নৱমং.
১০. ৱস্সূপনাযিকসুত্তং
১০. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, ৱস্সূপনাযিকা. কতমা দ্ৱে? পুৰিমিকা চ পচ্ছিমিকা চ. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ৱস্সূপনাযিকা’’তি. দসমং.
কম্মকৰণৱগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
ৱজ্জা পধানা দ্ৱে তপনীযা, উপঞ্ঞাতেন পঞ্চমং;
সংযোজনঞ্চ কণ্হঞ্চ, সুক্কং চৰিযা ৱস্সূপনাযিকেন ৱগ্গো.
২. অধিকৰণৱগ্গো
১১. ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি দ্ৱে? পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৱনাবলঞ্চ. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিসঙ্খানবলং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চৰিতস্স খো পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ, ৱচীদুচ্চৰিতস্স পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ, মনোদুচ্চৰিতস্স পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি, ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি, মনোদুচ্চৰিতং পহায মনোসুচৰিতং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিসঙ্খানবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ভাৱনাবলং. তত্ৰ, ভিক্খৱে, যমিদং [যদিদং (সী.)] ভাৱনাবলং সেখানমেতং [সেখমেতং (সী. স্যা. কং.)] বলং. সেখঞ্হি সো, ভিক্খৱে, বলং আগম্ম ৰাগং পজহতি, দোসং পজহতি, মোহং পজহতি. ৰাগং পহায, দোসং পহায, মোহং পহায যং অকুসলং ন তং কৰোতি, যং পাপং ন তং সেৱতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৱনাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে বলানী’’তি.
১২. ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি দ্ৱে? পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৱনাবলঞ্চ. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিসঙ্খানবলং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চৰিতস্স খো পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ, ৱচীদুচ্চৰিতস্স পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ, মনোদুচ্চৰিতস্স পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি, ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি, মনোদুচ্চৰিতং পহায মনোসুচৰিতং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিসঙ্খানবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ভাৱনাবলং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোসগ্গপৰিণামিং, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোসগ্গপৰিণামিং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৱনাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে বলানী’’তি.
১৩. ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি দ্ৱে? পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৱনাবলঞ্চ. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিসঙ্খানবলং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘কাযদুচ্চৰিতস্স খো পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ, ৱচীদুচ্চৰিতস্স খো পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চ, মনোদুচ্চৰিতস্স খো পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি, ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি, মনোদুচ্চৰিতং পহায মনোসুচৰিতং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিসঙ্খানবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ভাৱনাবলং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৱনাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে বলানী’’তি.
১৪. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, তথাগতস্স ধম্মদেসনা. কতমা দ্ৱে? সংখিত্তেন চ ৱিত্থাৰেন চ. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে তথাগতস্স ধম্মদেসনা’’তি.
১৫. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে আপন্নো [আপত্তাপন্নো (ক.)] চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু ন সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে পাটিকঙ্খং দীঘত্তায খৰত্তায ৱাড়ত্তায সংৱত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ন ফাসুং [ন ফাসু (ক.)] ৱিহৰিস্সন্তীতি [ৱিহৰিস্সন্তি (সী. স্যা. কং. ক.)]. যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অধিকৰণে আপন্নো চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে পাটিকঙ্খং ন দীঘত্তায খৰত্তায ৱাড়ত্তায সংৱত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ফাসুং ৱিহৰিস্সন্তীতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, আপন্নো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি? ইধ, ভিক্খৱে, আপন্নো ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো অকুসলং আপন্নো কঞ্চিদেৱ [কিঞ্চিদেৱ (ক.)] দেসং কাযেন. মং সো [তস্মা মং সো (সী. স্যা.)] ভিক্খু অদ্দস অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. নো চে অহং অকুসলং আপজ্জেয্যং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন, ন মং সো ভিক্খু পস্সেয্য অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. যস্মা চ খো, অহং অকুসলং আপন্নো কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন, তস্মা মং সো ভিক্খু অদ্দস অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. দিস্ৱা চ পন মং সো ভিক্খু অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন অনত্তমনো অহোসি. অনত্তমনো সমানো অনত্তমনৱচনং [অনত্তমনৱাচং (ক.)] মং সো ভিক্খু অৱচ. অনত্তমনৱচনাহং [অনত্তমনৱাচং নাহং (ক.)] তেন ভিক্খুনা ৱুত্তো সমানো অনত্তমনো [অত্তমনো (ক.)] অহোসিং. অনত্তমনো সমানো পৰেসং আৰোচেসিং. ইতি মমেৱ তত্থ অচ্চযো অচ্চগমা সুঙ্কদাযকংৱ ভণ্ডস্মিন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, আপন্নো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, চোদকো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি? ইধ, ভিক্খৱে, চোদকো ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযং খো ভিক্খু অকুসলং আপন্নো কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. অহং ইমং ভিক্খুং অদ্দসং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. নো চে অযং ভিক্খু অকুসলং আপজ্জেয্য কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন, নাহং ইমং ভিক্খুং পস্সেয্যং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. যস্মা চ খো, অযং ভিক্খু অকুসলং আপন্নো কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন, তস্মা অহং ইমং ভিক্খুং অদ্দসং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন. দিস্ৱা চ পনাহং ইমং ভিক্খুং অকুসলং আপজ্জমানং কিঞ্চিদেৱ দেসং কাযেন অনত্তমনো অহোসিং. অনত্তমনো সমানো অনত্তমনৱচনাহং ইমং ভিক্খুং অৱচং. অনত্তমনৱচনাযং ভিক্খু মযা ৱুত্তো সমানো অনত্তমনো অহোসি. অনত্তমনো সমানো পৰেসং আৰোচেসি. ইতি মমেৱ তত্থ অচ্চযো অচ্চগমা সুঙ্কদাযকংৱ ভণ্ডস্মিন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, চোদকো ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে আপন্নো চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু ন সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে পাটিকঙ্খং দীঘত্তায খৰত্তায ৱাড়ত্তায সংৱত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ন ফাসুং ৱিহৰিস্সন্তীতি. যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অধিকৰণে আপন্নো চ ভিক্খু চোদকো চ ভিক্খু সাধুকং অত্তনাৱ অত্তানং পচ্চৱেক্খতি তস্মেতং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে পাটিকঙ্খং ন দীঘত্তায খৰত্তায ৱাড়ত্তায সংৱত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ফাসু ৱিহৰিস্সন্তী’’তি.
১৬. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাহেতু খো, ব্ৰাহ্মণ, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘ধম্মচৰিযাসমচৰিযাহেতু খো, ব্ৰাহ্মণ, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম! অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং [নিকুজ্জিতং (ক.)] ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি, এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
১৭. অথ খো জাণুস্সোণি [জাণুসোণি (ক.)] ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘কতত্তা চ, ব্ৰাহ্মণ, অকতত্তা চ. এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তী’’তি. ‘‘কো পন, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি? ‘‘কতত্তা চ, ব্ৰাহ্মণ, অকতত্তা চ. এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি. ‘‘ন খো অহং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সাধু মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অহং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং ভো’’তি খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চস্স কাযদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযসুচৰিতং; ৱচীদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৱচীসুচৰিতং; মনোদুচ্চৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোসুচৰিতং. এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, কতত্তা চ অকতত্তা চ এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি. ইধ পন, ব্ৰাহ্মণ, একচ্চস্স কাযসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি কাযদুচ্চৰিতং; ৱচীসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি ৱচীদুচ্চৰিতং; মনোসুচৰিতং কতং হোতি, অকতং হোতি মনোদুচ্চৰিতং. এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, কতত্তা চ অকতত্তা চ এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
১৮. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘একংসেনাহং, আনন্দ, অকৰণীযং ৱদামি কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং মনোদুচ্চৰিত’’ন্তি. ‘‘যমিদং, ভন্তে, ভগৱতা একংসেন অকৰণীযং অক্খাতং কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং মনোদুচ্চৰিতং তস্মিং অকৰণীযে কযিৰমানে কো আদীনৱো পাটিকঙ্খো’’তি? ‘‘যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন অকৰণীযং অক্খাতং কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং মনোদুচ্চৰিতং তস্মিং অকৰণীযে কযিৰমানে অযং আদীনৱো পাটিকঙ্খো – অত্তাপি অত্তানং উপৱদতি, অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূ গৰহন্তি, পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, সম্মূড়্হো কালং কৰোতি, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি. যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন অকৰণীযং অক্খাতং কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং মনোদুচ্চৰিতং তস্মিং অকৰণীযে কযিৰমানে অযং আদীনৱো পাটিকঙ্খো’’তি.
‘‘একংসেনাহং, আনন্দ, কৰণীযং ৱদামি কাযসুচৰিতং ৱচীসুচৰিতং মনোসুচৰিত’’ন্তি. ‘‘যমিদং, ভন্তে, ভগৱতা একংসেন কৰণীযং অক্খাতং কাযসুচৰিতং ৱচীসুচৰিতং মনোসুচৰিতং তস্মিং কৰণীযে কযিৰমানে কো আনিসংসো পাটিকঙ্খো’’তি? ‘‘যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন কৰণীযং অক্খাতং কাযসুচৰিতং ৱচীসুচৰিতং মনোসুচৰিতং তস্মিং কৰণীযে কযিৰমানে অযং আনিসংসো পাটিকঙ্খো – অত্তাপি অত্তানং ন উপৱদতি, অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূ পসংসন্তি, কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অসম্মূড়্হো কালং কৰোতি, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. যমিদং, আনন্দ, মযা একংসেন কৰণীযং অক্খাতং কাযসুচৰিতং ৱচীসুচৰিতং মনোসুচৰিতং তস্মিং কৰণীযে কযিৰমানে অযং আনিসংসো পাটিকঙ্খো’’তি.
১৯. ‘‘অকুসলং, ভিক্খৱে, পজহথ. সক্কা, ভিক্খৱে, অকুসলং পজহিতুং. নো চেদং [নো চেতং (স্যা. কং. পী. ক.) সং. নি. ৩.২৮ পস্সিতব্বং], ভিক্খৱে, সক্কা অভৱিস্স অকুসলং পজহিতুং, নাহং এৱং ৱদেয্যং – ‘অকুসলং, ভিক্খৱে, পজহথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, সক্কা অকুসলং পজহিতুং তস্মাহং এৱং ৱদামি – ‘অকুসলং, ভিক্খৱে, পজহথা’তি. অকুসলঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে [অকুসলং ভিক্খৱে (ক.)], পহীনং অহিতায দুক্খায সংৱত্তেয্য নাহং এৱং ৱদেয্যং – ‘অকুসলং, ভিক্খৱে, পজহথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অকুসলং পহীনং হিতায সুখায সংৱত্ততি তস্মাহং এৱং ৱদামি – ‘অকুসলং, ভিক্খৱে, পজহথা’’’তি.
‘‘কুসলং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ. সক্কা, ভিক্খৱে, কুসলং ভাৱেতুং. নো চেদং, ভিক্খৱে, সক্কা অভৱিস্স কুসলং ভাৱেতুং, নাহং এৱং ৱদেয্যং – ‘কুসলং, ভিক্খৱে, ভাৱেথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, সক্কা কুসলং ভাৱেতুং তস্মাহং এৱং ৱদামি – ‘কুসলং, ভিক্খৱে, ভাৱেথা’তি. কুসলঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, ভাৱিতং অহিতায দুক্খায সংৱত্তেয্য, নাহং এৱং ৱদেয্যং – ‘কুসলং, ভিক্খৱে, ভাৱেথা’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, কুসলং ভাৱিতং হিতায সুখায সংৱত্ততি তস্মাহং এৱং ৱদামি – ‘কুসলং, ভিক্খৱে, ভাৱেথা’’’তি.
২০. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? দুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ দুন্নীতো. দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৱে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তৰধানায সংৱত্তন্তী’’তি.
২১. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? সুনিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং অত্থো চ সুনীতো. সুনিক্খিত্তস্স, ভিক্খৱে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি সুনযো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তী’’তি.
অধিকৰণৱগ্গো দুতিযো.
৩. বালৱগ্গো
২২. ‘‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, বালা. কতমে দ্ৱে? যো চ অচ্চযং অচ্চযতো ন পস্সতি, যো চ অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং নপ্পটিগ্গণ্হাতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে বালা’তি. ‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, পণ্ডিতা. কতমে দ্ৱে? যো চ অচ্চযং অচ্চযতো পস্সতি, যো চ অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পণ্ডিতা’’’তি.
২৩. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৱে? দুট্ঠো ৱা দোসন্তৰো, সদ্ধো ৱা দুগ্গহিতেন [দুগ্গহীতেন (সী.)]. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তী’’তি.
২৪. ‘‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৱে? যো চ অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি, যো চ ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তী’তি. ‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৱে? যো চ অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি, যো চ ভাসিতং লপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তী’’’তি.
২৫. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৱে? যো চ নেয্যত্থং সুত্তন্তং নীতত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি, যো চ নীতত্থং সুত্তন্তং নেয্যত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে তথাগতং অব্ভাচিক্খন্তী’’তি.
২৬. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তি. কতমে দ্ৱে? যো চ নেয্যত্থং সুত্তন্তং নেয্যত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি, যো চ নীতত্থং সুত্তন্তং নীতত্থো সুত্তন্তোতি দীপেতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে তথাগতং নাব্ভাচিক্খন্তী’’তি.
২৭. ‘‘পটিচ্ছন্নকম্মন্তস্স, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰা গতি পাটিকঙ্খা – নিৰযো ৱা তিৰচ্ছানযোনি ৱাতি. অপ্পটিচ্ছন্নকম্মন্তস্স, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰা গতি পাটিকঙ্খা – দেৱা ৱা মনুস্সা ৱা’’তি.
২৮. ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰা গতি পাটিকঙ্খা – নিৰযো ৱা তিৰচ্ছানযোনি ৱা’’তি.
২৯. ‘‘সম্মাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰা গতি পাটিকঙ্খা – দেৱা ৱা মনুস্সা ৱা’’তি.
৩০. ‘‘দুস্সীলস্স, ভিক্খৱে, দ্ৱে পটিগ্গাহা – নিৰযো ৱা তিৰচ্ছানযোনি ৱা. সীলৱতো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পটিগ্গাহা – দেৱা ৱা মনুস্সা ৱা’’তি [দেৱো ৱা মনুস্সো ৱাতি (ক.)].
৩১. ‘‘দ্ৱাহং, ভিক্খৱে, অত্থৱসে সম্পস্সমানো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি [অৰঞ্ঞে পৱনপত্থানি (সী. পী.)] পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱামি. কতমে দ্ৱে? অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং সম্পস্সমানো, পচ্ছিমঞ্চ জনতং অনুকম্পমানো. ইমে খো অহং, ভিক্খৱে, দ্ৱে অত্থৱসে সম্পস্সমানো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱামী’’তি.
৩২. ‘‘দ্ৱে মে, ভিক্খৱে, ধম্মা ৱিজ্জাভাগিযা. কতমে দ্ৱে? সমথো চ ৱিপস্সনা চ. সমথো, ভিক্খৱে, ভাৱিতো কমত্থ [কিমত্থ (স্যা. কং.), কতমত্থ (ক.)] মনুভোতি? চিত্তং ভাৱীযতি. চিত্তং ভাৱিতং কমত্থমনুভোতি? যো ৰাগো সো পহীযতি. ৱিপস্সনা, ভিক্খৱে, ভাৱিতা কমত্থমনুভোতি? পঞ্ঞা ভাৱীযতি. পঞ্ঞা ভাৱিতা কমত্থমনুভোতি? যা অৱিজ্জা সা পহীযতি. ৰাগুপক্কিলিট্ঠং ৱা, ভিক্খৱে, চিত্তং ন ৱিমুচ্চতি, অৱিজ্জুপক্কিলিট্ঠা ৱা পঞ্ঞা ন ভাৱীযতি. ইতি খো, ভিক্খৱে, ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি, অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি.
বালৱগ্গো ততিযো.
৪. সমচিত্তৱগ্গো
৩৩. ‘‘অসপ্পুৰিসভূমিঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি সপ্পুৰিসভূমিঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ. ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অসপ্পুৰিসভূমি? অসপ্পুৰিসো, ভিক্খৱে, অকতঞ্ঞূ হোতি অকতৱেদী. অসব্ভি হেতং, ভিক্খৱে, উপঞ্ঞাতং যদিদং অকতঞ্ঞুতা অকতৱেদিতা. কেৱলা এসা, ভিক্খৱে, অসপ্পুৰিসভূমি যদিদং অকতঞ্ঞুতা অকতৱেদিতা. সপ্পুৰিসো চ খো, ভিক্খৱে, কতঞ্ঞূ হোতি কতৱেদী. সব্ভি হেতং, ভিক্খৱে, উপঞ্ঞাতং যদিদং কতঞ্ঞুতা কতৱেদিতা. কেৱলা এসা, ভিক্খৱে, সপ্পুৰিসভূমি যদিদং কতঞ্ঞুতা কতৱেদিতা’’তি.
৩৪. ‘‘দ্ৱিন্নাহং, ভিক্খৱে, ন সুপ্পতিকাৰং ৱদামি. কতমেসং দ্ৱিন্নং? মাতু চ পিতু চ. একেন, ভিক্খৱে, অংসেন মাতৰং পৰিহৰেয্য, একেন অংসেন পিতৰং পৰিহৰেয্য ৱস্সসতাযুকো ৱস্সসতজীৱী সো চ নেসং উচ্ছাদনপৰিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনেন. তে চ তত্থেৱ মুত্তকৰীসং চজেয্যুং. ন ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং কতং ৱা হোতি পটিকতং ৱা. ইমিস্সা চ, ভিক্খৱে, মহাপথৱিযা পহূতৰত্তৰতনায [পহূতসত্তৰতনায (সী. স্যা. কং. পী.) তিকনিপাতে মহাৱগ্গে দসমসুত্তটীকাযং দস্সিতপাড়িযা সমেতি] মাতাপিতৰো ইস্সৰাধিপচ্চে ৰজ্জে পতিট্ঠাপেয্য, ন ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং কতং ৱা হোতি পটিকতং ৱা. তং কিস্স হেতু? বহুকাৰা [বহূপকাৰা (ক.)], ভিক্খৱে, মাতাপিতৰো পুত্তানং আপাদকা পোসকা ইমস্স লোকস্স দস্সেতাৰো. যো চ খো, ভিক্খৱে, মাতাপিতৰো অস্সদ্ধে সদ্ধাসম্পদায সমাদপেতি নিৱেসেতি পতিট্ঠাপেতি, দুস্সীলে সীলসম্পদায সমাদপেতি নিৱেসেতি পতিট্ঠাপেতি, মচ্ছৰী চাগসম্পদায সমাদপেতি নিৱেসেতি পতিট্ঠাপেতি, দুপ্পঞ্ঞে পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি নিৱেসেতি পতিট্ঠাপেতি, এত্তাৱতা খো, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং কতঞ্চ হোতি পটিকতঞ্চা’’তি [পটিকতঞ্চ অতিকতঞ্চাতি (সী. পী.)].
৩৫. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিংৱাদী ভৱং গোতমো কিমক্খাযী’’তি? ‘‘কিৰিযৱাদী চাহং, ব্ৰাহ্মণ, অকিৰিযৱাদী চা’’তি. ‘‘যথাকথং পন ভৱং গোতমো কিৰিযৱাদী চ অকিৰিযৱাদী চা’’তি?
‘‘অকিৰিযং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, ৱদামি কাযদুচ্চৰিতস্স ৱচীদুচ্চৰিতস্স মনোদুচ্চৰিতস্স, অনেকৱিহিতানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অকিৰিযং ৱদামি. কিৰিযঞ্চ খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, ৱদামি কাযসুচৰিতস্স ৱচীসুচৰিতস্স মনোসুচৰিতস্স, অনেকৱিহিতানং কুসলানং ধম্মানং কিৰিযং ৱদামি. এৱং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, কিৰিযৱাদী চ অকিৰিযৱাদী চা’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
৩৬. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, লোকে দক্খিণেয্যা, কত্থ চ দানং দাতব্ব’’ন্তি? ‘‘দ্ৱে খো, গহপতি, লোকে দক্খিণেয্যা – সেখো চ অসেখো চ. ইমে খো, গহপতি, দ্ৱে লোকে দক্খিণেয্যা, এত্থ চ দানং দাতব্ব’’ন্তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান [ৱত্ৱা (সী. পী.) এৱমীদিসেসু ঠানেসু] সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –
‘‘সেখো অসেখো চ ইমস্মিং লোকে,
আহুনেয্যা যজমানানং হোন্তি;
তে উজ্জুভূতা [উজুভূতা (স্যা. কং. ক.)] কাযেন, ৱাচায উদ চেতসা;
খেত্তং তং যজমানানং, এত্থ দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি.
৩৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তত্ৰ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ – ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ, আৱুসো, পুগ্গলং দেসেস্সামি বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –
‘‘কতমো চাৱুসো, অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো? ইধাৱুসো, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো আগামী হোতি, আগন্তা ইত্থত্তং. অযং ৱুচ্চতি, আৱুসো, অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো আগামী হোতি, আগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘কতমো চাৱুসো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো? ইধাৱুসো, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো অঞ্ঞতৰং সন্তং চেতোৱিমুত্তিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্তং. অযং ৱুচ্চতাৱুসো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সীলৱা হোতি…পে… সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো কামানংযেৱ নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. সো ভৱানংযেৱ নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. সো তণ্হাক্খযায পটিপন্নো হোতি. সো লোভক্খযায পটিপন্নো হোতি. সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্তং. অযং ৱুচ্চতাৱুসো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো অনাগামী হোতি, অনাগন্তা ইত্থত্ত’’ন্তি.
অথ খো সম্বহুলা সমচিত্তা দেৱতা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘এসো, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে ভিক্খূনং অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দেসেতি বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. হট্ঠা, ভন্তে, পৰিসা. সাধু, ভন্তে, ভগৱা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. অথ খো ভগৱা – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – জেতৱনে অন্তৰহিতো পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সম্মুখে পাতুৰহোসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. আযস্মাপি খো সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ, সাৰিপুত্ত, সম্বহুলা সমচিত্তা দেৱতা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, সাৰিপুত্ত, তা দেৱতা মং এতদৱোচুং – ‘এসো, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে ভিক্খূনং অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দেসেতি বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ. হট্ঠা, ভন্তে, পৰিসা. সাধু, ভন্তে, ভগৱা যেন আযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’তি. তা খো পন, সাৰিপুত্ত, দেৱতা দসপি হুত্ৱা ৱীসম্পি হুত্ৱা তিংসম্পি হুত্ৱা চত্তালীসম্পি হুত্ৱা পঞ্ঞাসম্পি হুত্ৱা সট্ঠিপি হুত্ৱা আৰগ্গকোটিনিতুদনমত্তেপি তিট্ঠন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি [ব্যাবাধেন্তীতি (সব্বত্থ)]. সিযা খো পন [পন তে (সী. স্যা. কং. পী.)], সাৰিপুত্ত, এৱমস্স – ‘তত্থ নূন তাসং দেৱতানং তথা চিত্তং ভাৱিতং যেন তা দেৱতা দসপি হুত্ৱা ৱীসম্পি হুত্ৱা তিংসম্পি হুত্ৱা চত্তালীসম্পি হুত্ৱা পঞ্ঞাসম্পি হুত্ৱা সট্ঠিপি হুত্ৱা আৰগ্গকোটিনিতুদনমত্তেপি তিট্ঠন্তি ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তী’তি. ন খো পনেতং, সাৰিপুত্ত, এৱং দট্ঠব্বং. ইধেৱ খো, সাৰিপুত্ত, তাসং দেৱতানং তথা চিত্তং ভাৱিতং, যেন তা দেৱতা দসপি হুত্ৱা…পে… ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তি. তস্মাতিহ, সাৰিপুত্ত, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘সন্তিন্দ্ৰিযা ভৱিস্সাম সন্তমানসা’তি. এৱঞ্হি ৱো, সাৰিপুত্ত, সিক্খিতব্বং. ‘সন্তিন্দ্ৰিযানঞ্হি ৱো, সাৰিপুত্ত, সন্তমানসানং সন্তংযেৱ কাযকম্মং ভৱিস্সতি সন্তং ৱচীকম্মং সন্তং মনোকম্মং. সন্তংযেৱ উপহাৰং উপহৰিস্সাম সব্ৰহ্মচাৰীসূ’তি. ‘এৱঞ্হি ৱো, সাৰিপুত্ত, সিক্খিতব্বং. অনস্সুং খো, সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যে ইমং ধম্মপৰিযাযং নাস্সোসু’’’ন্তি.
৩৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো ৱৰণাযং ৱিহৰতি ভদ্দসাৰিতীৰে [কদ্দমদহতীৰে (সী. স্যা. কং. পী.)]. অথ খো আৰামদণ্ডো ব্ৰাহ্মণো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা মহাকচ্চানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আৰামদণ্ডো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভো কচ্চান, হেতু কো পচ্চযো যেন খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৱিৱদন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিৱদন্তি, গহপতিকাপি গহপতিকেহি ৱিৱদন্তী’’তি? ‘‘কামৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধ [কামৰাগৱিনিৱেসৱিনিবদ্ধ (সী. স্যা. কং. পী.)] পলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানহেতু খো, ব্ৰাহ্মণ, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৱিৱদন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিৱদন্তি, গহপতিকাপি গহপতিকেহি ৱিৱদন্তী’’তি.
‘‘কো পন, ভো কচ্চান, হেতু কো পচ্চযো যেন সমণাপি সমণেহি ৱিৱদন্তী’’তি? ‘‘দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানহেতু খো, ব্ৰাহ্মণ, সমণাপি সমণেহি ৱিৱদন্তী’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো কচ্চান, কোচি লোকস্মিং যো ইমঞ্চেৱ কামৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি? ‘‘অত্থি, ব্ৰাহ্মণ, লোকস্মিং যো ইমঞ্চেৱ কামৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি.
‘‘কো পন সো, ভো কচ্চান, লোকস্মিং যো ইমঞ্চেৱ কাগৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি? ‘‘অত্থি, ব্ৰাহ্মণ, পুৰত্থিমেসু জনপদেসু সাৱত্থী নাম নগৰং. তত্থ সো ভগৱা এতৰহি ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. সো হি, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱা ইমঞ্চেৱ কামৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি.
এৱং ৱুত্তে আৰামদণ্ডো ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৱিযং নিহন্ত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি –
‘‘নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. যো হি সো ভগৱা ইমঞ্চেৱ কামৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো, ইমঞ্চ দিট্ঠিৰাগাভিনিৱেসৱিনিবন্ধপলিগেধপৰিযুট্ঠানজ্ঝোসানং সমতিক্কন্তো’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান, অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান! সেয্যথাপি, ভো কচ্চান, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি, এৱমেৱং ভোতা কচ্চানেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো কচ্চান, তং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং কচ্চানো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
৩৯. একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো মধুৰাযং ৱিহৰতি গুন্দাৱনে. অথ খো কন্দৰাযনো [কণ্ডৰাযনো (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্ৰাহ্মণো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা মহাকচ্চানেন সদ্ধিং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো কন্দৰাযনো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো কচ্চান, ‘ন সমণো কচ্চানো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে ৱুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৱযোঅনুপ্পত্তে অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতী’তি. তযিদং, ভো কচ্চান, তথেৱ? ন হি ভৱং কচ্চানো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে ৱুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৱযোঅনুপ্পত্তে অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতি. তযিদং, ভো কচ্চান, ন সম্পন্নমেৱা’’তি.
‘‘অত্থি, ব্ৰাহ্মণ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৱুদ্ধভূমি চ অক্খাতা দহৰভূমি চ. ৱুদ্ধো চেপি, ব্ৰাহ্মণ, হোতি আসীতিকো ৱা নাৱুতিকো ৱা ৱস্সসতিকো ৱা জাতিযা, সো চ কামে পৰিভুঞ্জতি কামমজ্ঝাৱসতি কামপৰিড়াহেন পৰিডয্হতি কামৱিতক্কেহি খজ্জতি কামপৰিযেসনায উস্সুকো. অথ খো সো বালো ন থেৰোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. দহৰো চেপি, ব্ৰাহ্মণ, হোতি যুৱা সুসুকাড়কেসো ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৱযসা. সো চ ন কামে পৰিভুঞ্জতি ন কামমজ্ঝাৱসতি, ন কামপৰিড়াহেন পৰিডয্হতি, ন কামৱিতক্কেহি খজ্জতি, ন কামপৰিযেসনায উস্সুকো. অথ খো সো পণ্ডিতো থেৰোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি.
এৱং ৱুত্তে কন্দৰাযনো ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দহৰানং সতং [সুদং (সী. স্যা. কং. পী.)] ভিক্খূনং পাদে সিৰসা ৱন্দতি – ‘‘ৱুদ্ধা ভৱন্তো, ৱুদ্ধভূমিযং ঠিতা. দহৰা মযং, দহৰভূমিযং ঠিতা’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান…পে… উপাসকং মং ভৱং কচ্চানো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
৪০. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে চোৰা বলৱন্তো হোন্তি, ৰাজানো তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ৰঞ্ঞো ন ফাসু হোতি অতিযাতুং ৱা নিয্যাতুং ৱা পচ্চন্তিমে ৱা জনপদে অনুসঞ্ঞাতুং. ব্ৰাহ্মণগহপতিকানম্পি তস্মিং সমযে ন ফাসু হোতি অতিযাতুং ৱা নিয্যাতুং ৱা বাহিৰানি ৱা কম্মন্তানি পটিৱেক্খিতুং. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে পাপভিক্খূ বলৱন্তো হোন্তি, পেসলা ভিক্খূ তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে পেসলা ভিক্খূ তুণ্হীভূতা তুণ্হীভূতাৱ সঙ্ঘমজ্ঝে সঙ্কসাযন্তি [সঙ্কম্ম ঝাযন্তি (ক.), সঞ্চাযন্তি (সী. অট্ঠ.)] পচ্চন্তিমে ৱা জনপদে অচ্ছন্তি [ভজন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)]. তযিদং, ভিক্খৱে, হোতি বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ৰাজানো বলৱন্তো হোন্তি, চোৰা তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ৰঞ্ঞো ফাসু হোতি অতিযাতুং ৱা নিয্যাতুং ৱা পচ্চন্তিমে ৱা জনপদে অনুসঞ্ঞাতুং. ব্ৰাহ্মণগহপতিকানম্পি তস্মিং সমযে ফাসু হোতি অতিযাতুং ৱা নিয্যাতুং ৱা বাহিৰানি ৱা কম্মন্তানি পটিৱেক্খিতুং. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে পেসলা ভিক্খূ বলৱন্তো হোন্তি, পাপভিক্খূ তস্মিং সমযে দুব্বলা হোন্তি. তস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে পাপভিক্খূ তুণ্হীভূতা তুণ্হীভূতাৱ সঙ্ঘমজ্ঝে সঙ্কসাযন্তি, যেন ৱা পন তেন পক্কমন্তি [পপতন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)]. তযিদং, ভিক্খৱে, হোতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’’ন্তি.
৪১. ‘‘দ্ৱিন্নাহং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাপটিপত্তিং ন ৱণ্ণেমি, গিহিস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা. গিহী ৱা, ভিক্খৱে, পব্বজিতো ৱা মিচ্ছাপটিপন্নো মিচ্ছাপটিপত্তাধিকৰণহেতু ন আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং.
‘‘দ্ৱিন্নাহং, ভিক্খৱে, সম্মাপটিপত্তিং ৱণ্ণেমি, গিহিস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা. গিহী ৱা, ভিক্খৱে, পব্বজিতো ৱা সম্মাপটিপন্নো সম্মাপটিপত্তাধিকৰণহেতু আৰাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.
৪২. ‘‘যে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ দুগ্গহিতেহি সুত্তন্তেহি ব্যঞ্জনপ্পতিৰূপকেহি অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ পটিৱাহন্তি তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ বহুজনাহিতায পটিপন্না বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. বহুঞ্চ তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ অপুঞ্ঞং পসৱন্তি, তে চিমং সদ্ধম্মং অন্তৰধাপেন্তি.
‘‘যে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ সুগ্গহিতেহি সুত্তন্তেহি ব্যঞ্জনপ্পতিৰূপকেহি অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ অনুলোমেন্তি তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ বহুজনহিতায পটিপন্না বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. বহুঞ্চ তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ পুঞ্ঞং পসৱন্তি, তে চিমং সদ্ধম্মং ঠপেন্তী’’তি.
সমচিত্তৱগ্গো চতুত্থো.
৫. পৰিসৱগ্গো
৪৩. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? উত্তানা চ পৰিসা গম্ভীৰা চ পৰিসা. কতমা চ, ভিক্খৱে, উত্তানা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ উদ্ধতা হোন্তি উন্নড়া চপলা মুখৰা ৱিকিণ্ণৱাচা মুট্ঠস্সতী অসম্পজানা অসমাহিতা ৱিব্ভন্তচিত্তা পাকতিন্দ্ৰিযা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, উত্তানা পৰিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, গম্ভীৰা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ অনুদ্ধতা হোন্তি অনুন্নড়া অচপলা অমুখৰা অৱিকিণ্ণৱাচা উপট্ঠিতস্সতী সম্পজানা সমাহিতা একগ্গচিত্তা সংৱুতিন্দ্ৰিযা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, গম্ভীৰা পৰিসা. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং গম্ভীৰা পৰিসা’’তি.
৪৪. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? ৱগ্গা চ পৰিসা সমগ্গা চ পৰিসা. কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱগ্গা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৱিতুদন্তা ৱিহৰন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱগ্গা পৰিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সমগ্গা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ সমগ্গা সম্মোদমানা অৱিৱদমানা খীৰোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৱিহৰন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সমগ্গা পৰিসা. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং সমগ্গা পৰিসা’’তি.
৪৫. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? অনগ্গৱতী চ পৰিসা অগ্গৱতী চ পৰিসা. কতমা চ, ভিক্খৱে, অনগ্গৱতী পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং থেৰা ভিক্খূ বাহুলিকা [বাহুল্লিকা (স্যা. কং. ক.) টীকা ওলোকেতব্বা] হোন্তি সাথলিকা, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা, পৱিৱেকে নিক্খিত্তধুৰা, ন ৱীৰিযং আৰভন্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. তেসং পচ্ছিমা জনতা দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি. সাপি হোতি বাহুলিকা সাথলিকা, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা, পৱিৱেকে নিক্খিত্তধুৰা, ন ৱীৰিযং আৰভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অনগ্গৱতী পৰিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অগ্গৱতী পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং থেৰা ভিক্খূ ন বাহুলিকা হোন্তি ন সাথলিকা, ওক্কমনে নিক্খিত্তধুৰা, পৱিৱেকে পুব্বঙ্গমা, ৱীৰিযং আৰভন্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. তেসং পচ্ছিমা জনতা দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি. সাপি হোতি ন বাহুলিকা ন সাথলিকা, ওক্কমনে নিক্খিত্তধুৰা, পৱিৱেকে পুব্বঙ্গমা, ৱীৰিযং আৰভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অগ্গৱতী পৰিসা. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং অগ্গৱতী পৰিসা’’তি.
৪৬. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? অনৰিযা চ পৰিসা অৰিযা চ পৰিসা. কতমা চ, ভিক্খৱে, অনৰিযা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অনৰিযা পৰিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অৰিযা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানন্তি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযা পৰিসা. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং অৰিযা পৰিসা’’তি.
৪৭. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? পৰিসাকসটো চ পৰিসামণ্ডো চ. কতমো চ, ভিক্খৱে, পৰিসাকসটো? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ ছন্দাগতিং গচ্ছন্তি, দোসাগতিং গচ্ছন্তি, মোহাগতিং গচ্ছন্তি, ভযাগতিং গচ্ছন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পৰিসাকসটো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পৰিসামণ্ডো? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ ন ছন্দাগতিং গচ্ছন্তি, ন দোসাগতিং গচ্ছন্তি, ন মোহাগতিং গচ্ছন্তি, ন ভযাগতিং গচ্ছন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পৰিসামণ্ডো. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং পৰিসামণ্ডো’’তি.
৪৮. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? ওক্কাচিতৱিনীতা পৰিসা নোপটিপুচ্ছাৱিনীতা, পটিপুচ্ছাৱিনীতা পৰিসা নোওক্কাচিতৱিনীতা. কতমা চ, ভিক্খৱে, ওক্কাচিতৱিনীতা পৰিসা নোপটিপুচ্ছাৱিনীতা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ যে তে সুত্তন্তা তথাগতভাসিতা গম্ভীৰা গম্ভীৰত্থা লোকুত্তৰা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা তেসু ভঞ্ঞমানেসু ন সুস্সূসন্তি ন সোতং ওদহন্তি ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি ন চ তে ধম্মে উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি. যে পন তে সুত্তন্তা কৱিতা [কৱিকতা (সব্বত্থ) টীকা ওলোকেতব্বা] কাৱেয্যা চিত্তক্খৰা চিত্তব্যঞ্জনা বাহিৰকা সাৱকভাসিতা তেসু ভঞ্ঞমানেসু সুস্সূসন্তি সোতং ওদহন্তি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, তে ধম্মে উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি, তে চ তং ধম্মং পৰিযাপুণিত্ৱা ন চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিপুচ্ছন্তি ন চ পটিৱিচৰন্তি – ‘ইদং কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তে অৱিৱটঞ্চেৱ ন ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ ন উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং ন পটিৱিনোদেন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ওক্কাচিতৱিনীতা পৰিসা নো পটিপুচ্ছাৱিনীতা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, পটিপুচ্ছাৱিনীতা পৰিসা নোওক্কাচিতৱিনীতা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ যে তে সুত্তন্তা কৱিতা কাৱেয্যা চিত্তক্খৰা চিত্তব্যঞ্জনা বাহিৰকা সাৱকভাসিতা তেসু ভঞ্ঞমানেসু ন সুস্সূসন্তি ন সোতং ওদহন্তি ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ন চ তে ধম্মে উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি. যে পন তে সুত্তন্তা তথাগতভাসিতা গম্ভীৰা গম্ভীৰত্থা লোকুত্তৰা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা তেসু ভঞ্ঞমানেসু সুস্সূসন্তি সোতং ওদহন্তি অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, তে চ ধম্মে উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং মঞ্ঞন্তি. তে তং ধম্মং পৰিযাপুণিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিপুচ্ছন্তি পটিৱিচৰন্তি – ‘ইদং কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তে অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিপুচ্ছাৱিনীতা পৰিসা নোওক্কাচিতৱিনীতা. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং পটিপুচ্ছাৱিনীতা পৰিসা নোওক্কাচিতৱিনীতা’’তি.
৪৯. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? আমিসগৰু পৰিসা নো সদ্ধম্মগৰু, সদ্ধম্মগৰু পৰিসা নো আমিসগৰু. কতমা চ, ভিক্খৱে, আমিসগৰু পৰিসা নো সদ্ধম্মগৰু? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ গিহীনং ওদাতৱসনানং সম্মুখা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱণ্ণং ভাসন্তি – ‘অসুকো ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো, অসুকো পঞ্ঞাৱিমুত্তো, অসুকো কাযসক্খী, অসুকো দিট্ঠিপ্পত্তো, অসুকো সদ্ধাৱিমুত্তো, অসুকো ধম্মানুসাৰী, অসুকো সদ্ধানুসাৰী, অসুকো সীলৱা কল্যাণধম্মো, অসুকো দুস্সীলো পাপধম্মো’তি. তে তেন লাভং লভন্তি. তে তং লাভং লভিত্ৱা গথিতা [গধিতা (ক.)] মুচ্ছিতা অজ্ঝোপন্না [অজ্ঝোসানা (ক.), অনজ্ঝোপন্না (সী. স্যা. ক.) তিকনিপাতে কুসিনাৰৱগ্গে পঠমসুত্তটীকা ওলোকেতব্বা] অনাদীনৱদস্সাৱিনো অনিস্সৰণপঞ্ঞা পৰিভুঞ্জন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, আমিসগৰু পৰিসা নো সদ্ধম্মগৰু.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সদ্ধম্মগৰু পৰিসা নোআমিসগৰু? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ গিহীনং ওদাতৱসনানং সম্মুখা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱণ্ণং ন ভাসন্তি – ‘অসুকো ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো, অসুকো পঞ্ঞাৱিমুত্তো, অসুকো কাযসক্খী, অসুকো দিট্ঠিপ্পত্তো, অসুকো সদ্ধাৱিমুত্তো, অসুকো ধম্মানুস্সাৰী, অসুকো সদ্ধানুসাৰী, অসুকো সীলৱা কল্যাণধম্মো, অসুকো দুস্সীলো পাপধম্মো’তি. তে তেন লাভং লভন্তি. তে তং লাভং লভিত্ৱা অগথিতা অমুচ্ছিতা অনজ্ঝোসন্না আদীনৱদস্সাৱিনো নিস্সৰণপঞ্ঞা পৰিভুঞ্জন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সদ্ধম্মগৰু পৰিসা নোআমিসগৰু. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং সদ্ধম্মগৰু পৰিসা নোআমিসগৰূ’’তি.
৫০. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? ৱিসমা চ পৰিসা সমা চ পৰিসা. কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱিসমা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং অধম্মকম্মানি পৱত্তন্তি ধম্মকম্মানি নপ্পৱত্তন্তি, অৱিনযকম্মানি পৱত্তন্তি ৱিনযকম্মানি নপ্পৱত্তন্তি, অধম্মকম্মানি দিপ্পন্তি ধম্মকম্মানি ন দিপ্পন্তি, অৱিনযকম্মানি দিপ্পন্তি ৱিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিসমা পৰিসা. ( ) [(ৱিসমত্তা ভিক্খৱে পৰিসায অধম্মকম্মানি পৱত্তন্তি… ৱিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি.) (সী. পী.)]
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সমা পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ধম্মকম্মানি পৱত্তন্তি অধম্মকম্মানি নপ্পৱত্তন্তি, ৱিনযকম্মানি পৱত্তন্তি অৱিনযকম্মানি নপ্পৱত্তন্তি, ধম্মকম্মানি দিপ্পন্তি অধম্মকম্মানি ন দিপ্পন্তি, ৱিনযকম্মানি দিপ্পন্তি অৱিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সমা পৰিসা. ( ) [(সমত্তা ভিক্খৱে পৰিসায ধম্মকম্মানি পৱত্তন্তি… অৱিনযকম্মানি ন দিপ্পন্তি.) (সী. পী.)] ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং সমা পৰিসা’’তি.
৫১. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? অধম্মিকা চ পৰিসা ধম্মিকা চ পৰিসা…পে… ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং ধম্মিকা পৰিসা’’তি.
৫২. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, পৰিসা. কতমা দ্ৱে? অধম্মৱাদিনী চ পৰিসা ধম্মৱাদিনী চ পৰিসা. কতমা চ, ভিক্খৱে, অধম্মৱাদিনী পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ অধিকৰণং আদিযন্তি ধম্মিকং ৱা অধম্মিকং ৱা. তে তং অধিকৰণং আদিযিত্ৱা ন চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্ঞাপেন্তি ন চ সঞ্ঞত্তিং উপগচ্ছন্তি, ন চ নিজ্ঝাপেন্তি ন চ নিজ্ঝত্তিং উপগচ্ছন্তি. তে অসঞ্ঞত্তিবলা অনিজ্ঝত্তিবলা অপ্পটিনিস্সগ্গমন্তিনো তমেৱ অধিকৰণং থামসা পৰামাসা [পৰামস্স (সী. পী.)] অভিনিৱিস্স ৱোহৰন্তি – ‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অধম্মৱাদিনী পৰিসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ধম্মৱাদিনী পৰিসা? ইধ, ভিক্খৱে, যস্সং পৰিসাযং ভিক্খূ অধিকৰণং আদিযন্তি ধম্মিকং ৱা অধম্মিকং ৱা. তে তং অধিকৰণং আদিযিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্ঞাপেন্তি চেৱ সঞ্ঞত্তিঞ্চ উপগচ্ছন্তি, নিজ্ঝাপেন্তি চেৱ নিজ্ঝত্তিঞ্চ উপগচ্ছন্তি. তে সঞ্ঞত্তিবলা নিজ্ঝত্তিবলা পটিনিস্সগ্গমন্তিনো, ন তমেৱ অধিকৰণং থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰন্তি – ‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ধম্মৱাদিনী পৰিসা. ইমা খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পৰিসা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং দ্ৱিন্নং পৰিসানং যদিদং ধম্মৱাদিনী পৰিসা’’তি.
পৰিসৱগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
উত্তানা ৱগ্গা অগ্গৱতী, অৰিযা কসটো চ পঞ্চমো;
ওক্কাচিতআমিসঞ্চেৱ, ৱিসমা অধম্মাধম্মিযেন চাতি.
পঠমো পণ্ণাসকো সমত্তো.
২. দুতিযপণ্ণাসকং
(৬) ১. পুগ্গলৱগ্গো
৫৩. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি বহুজনহিতায বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমে দ্ৱে? তথাগতো চ অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ৰাজা চ চক্কৱত্তী. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি বহুজনহিতায বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’’ন্তি.
৫৪. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অচ্ছৰিযমনুস্সা. কতমে দ্ৱে? তথাগতো চ অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ৰাজা চ চক্কৱত্তী. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে পুগ্গলা লোকে উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অচ্ছৰিযমনুস্সা’’তি.
৫৫. ‘‘দ্ৱিন্নং, ভিক্খৱে, পুগ্গলানং কালকিৰিযা বহুনো জনস্স অনুতপ্পা হোতি. কতমেসং দ্ৱিন্নং? তথাগতস্স চ অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ৰঞ্ঞো চ চক্কৱত্তিস্স. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং কালকিৰিযা বহুনো জনস্স অনুতপ্পা হোতী’’তি.
৫৬. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, থূপাৰহা. কতমে দ্ৱে? তথাগতো চ অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ৰাজা চ চক্কৱত্তী. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে থূপাৰহা’’তি.
৫৭. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, বুদ্ধা. কতমে দ্ৱে? তথাগতো চ অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, পচ্চেকবুদ্ধো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে বুদ্ধা’’তি.
৫৮. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তি. কতমে দ্ৱে? ভিক্খু চ খীণাসৱো, হত্থাজানীযো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তী’’তি.
৫৯. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তি. কতমে দ্ৱে? ভিক্খু চ খীণাসৱো, অস্সাজানীযো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তী’’তি.
৬০. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তি. কতমে দ্ৱে? ভিক্খু চ খীণাসৱো, সীহো চ মিগৰাজা. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তী’’তি.
৬১. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অত্থৱসে সম্পস্সমানা কিংপুৰিসা মানুসিং ৱাচং ন ভাসন্তি. কতমে দ্ৱে? মা চ মুসা ভণিম্হা, মা চ পৰং অভূতেন অব্ভাচিক্খিম্হাতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে অত্থৱসে সম্পস্সমানা কিংপুৰিসা মানুসিং ৱাচং ন ভাসন্তী’’তি.
৬২. ‘‘দ্ৱিন্নং ধম্মানং, ভিক্খৱে, অতিত্তো অপ্পটিৱানো মাতুগামো কালং কৰোতি. কতমেসং দ্ৱিন্নং? মেথুনসমাপত্তিযা চ ৱিজাযনস্স চ. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং ধম্মানং অতিত্তো অপ্পটিৱানো মাতুগামো কালং কৰোতী’’তি.
৬৩. ‘‘অসন্তসন্নিৱাসঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি সন্তসন্নিৱাসঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অসন্তসন্নিৱাসো হোতি, কথঞ্চ অসন্তো সন্নিৱসন্তি? ইধ, ভিক্খৱে, থেৰস্স ভিক্খুনো এৱং হোতি – ‘থেৰোপি মং ন ৱদেয্য, মজ্ঝিমোপি মং ন ৱদেয্য, নৱোপি মং ন ৱদেয্য; থেৰম্পাহং ন ৱদেয্যং, মজ্ঝিমম্পাহং ন ৱদেয্যং, নৱম্পাহং ন ৱদেয্যং. থেৰো চেপি মং ৱদেয্য অহিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো হিতানুকম্পী, নোতি নং ৱদেয্যং ৱিহেঠেয্যং [ৱিহেসেয্যং (সী. স্যা. কং. পী.)] পস্সম্পিস্স নপ্পটিকৰেয্যং. মজ্ঝিমো চেপি মং ৱদেয্য…পে… নৱো চেপি মং ৱদেয্য অহিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো হিতানুকম্পী, নোতি নং ৱদেয্যং ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স নপ্পটিকৰেয্যং’. মজ্ঝিমস্সপি ভিক্খুনো এৱং হোতি…পে… নৱস্সপি ভিক্খুনো এৱং হোতি – ‘থেৰোপি মং ন ৱদেয্য, মজ্ঝিমোপি মং ন ৱদেয্য, নৱোপি মং ন ৱদেয্য; থেৰম্পাহং ন ৱদেয্যং, মজ্ঝিমম্পাহং ন ৱদেয্যং, নৱম্পাহং ন ৱদেয্যং. থেৰো চেপি মং ৱদেয্য অহিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো হিতানুকম্পী নোতি নং ৱদেয্যং ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স নপ্পটিকৰেয্যং. মজ্ঝিমো চেপি মং ৱদেয্য…পে… নৱো চেপি মং ৱদেয্য অহিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো হিতানুকম্পী, নোতি নং ৱদেয্যং ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স নপ্পটিকৰেয্যং’. এৱং খো, ভিক্খৱে, অসন্তসন্নিৱাসো হোতি, এৱঞ্চ অসন্তো সন্নিৱসন্তি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সন্তসন্নিৱাসো হোতি, কথঞ্চ সন্তো সন্নিৱসন্তি? ইধ, ভিক্খৱে, থেৰস্স ভিক্খুনো এৱং হোতি – ‘থেৰোপি মং ৱদেয্য, মজ্ঝিমোপি মং ৱদেয্য, নৱোপি মং ৱদেয্য; থেৰম্পাহং ৱদেয্যং, মজ্ঝিমম্পাহং ৱদেয্যং, নৱম্পাহং ৱদেয্যং. থেৰো চেপি মং ৱদেয্য হিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো অহিতানুকম্পী, সাধূতি নং ৱদেয্যং ন ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স পটিকৰেয্যং. মজ্ঝিমো চেপি মং ৱদেয্য…পে… নৱো চেপি মং ৱদেয্য হিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো অহিতানুকম্পী, সাধূতি নং ৱদেয্যং ন নং ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স পটিকৰেয্যং’. মজ্ঝিমস্সপি ভিক্খুনো এৱং হোতি…পে… নৱস্সপি ভিক্খুনো এৱং হোতি – ‘থেৰোপি মং ৱদেয্য, মজ্ঝিমোপি মং ৱদেয্য, নৱোপি মং ৱদেয্য; থেৰম্পাহং ৱদেয্যং, মজ্ঝিমম্পাহং ৱদেয্যং, নৱম্পাহং ৱদেয্যং. থেৰো চেপি মং ৱদেয্য হিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো অহিতানুকম্পী, সাধূতি নং ৱদেয্যং ন নং ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স পটিকৰেয্যং. মজ্ঝিমো চেপি মং ৱদেয্য…পে… নৱো চেপি মং ৱদেয্য হিতানুকম্পী মং ৱদেয্য নো অহিতানুকম্পী, সাধূতি নং ৱদেয্যং ন নং ৱিহেঠেয্যং পস্সম্পিস্স পটিকৰেয্যং’. এৱং খো, ভিক্খৱে, সন্তসন্নিৱাসো হোতি, এৱঞ্চ সন্তো সন্নিৱসন্তী’’তি.
৬৪. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে উভতো ৱচীসংসাৰো দিট্ঠিপড়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি অজ্ঝত্তং অৱূপসন্তং হোতি, তস্মেতং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে পাটিকঙ্খং – ‘দীঘত্তায খৰত্তায ৱাড়ত্তায সংৱত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ন ফাসুং [ফাসু (ক.)] ৱিহৰিস্সন্তি’. যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অধিকৰণে উভতো ৱচীসংসাৰো দিট্ঠিপড়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধি অজ্ঝত্তং সুৱূপসন্তং হোতি, তস্মেতং, ভিক্খৱে, অধিকৰণে পাটিকঙ্খং – ‘ন দীঘত্তায খৰত্তায ৱাড়ত্তায সংৱত্তিস্সতি, ভিক্খূ চ ফাসুং ৱিহৰিস্সন্তী’’’তি.