(১২) ২. পচ্চোৰোহণিৱগ্গো
১. পঠমঅধম্মসুত্তং
১১৩. [অ. নি. ১০.১৭১] ‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো অনত্থো চ; ধম্মো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা অনত্থঞ্চ, ধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্বং.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অধম্মো চ অনত্থো চ? মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাৱাচা, মিচ্ছাকম্মন্তো, মিচ্ছাআজীৱো, মিচ্ছাৱাযামো, মিচ্ছাসতি, মিচ্ছাসমাধি, মিচ্ছাঞাণং, মিচ্ছাৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অধম্মো চ অনত্থো চ.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ধম্মো চ অত্থো চ? সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি, সম্মাঞাণং, সম্মাৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ধম্মো চ অত্থো চ.
‘‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো অনত্থো চ; ধম্মো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা অনত্থঞ্চ, ধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি. পঠমং.
২. দুতিযঅধম্মসুত্তং
১১৪. ‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্বং.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অধম্মো, কতমো চ ধম্মো, কতমো চ অনত্থো, কতমো চ অত্থো?
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাদিট্ঠি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাসঙ্কপ্পো ধম্মো; যে চ মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাসঙ্কপ্পপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাৱাচা, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাৱাচা ধম্মো; যে চ মিচ্ছাৱাচাপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাৱাচাপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাকম্মন্তো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাকম্মন্তো ধম্মো; যে চ মিচ্ছাকম্মন্তপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাকম্মন্তপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাআজীৱো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাআজীৱো ধম্মো; যে চ মিচ্ছাআজীৱপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাআজীৱপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাৱাযামো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাৱাযামো ধম্মো; যে চ মিচ্ছাৱাযামপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাৱাযামপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাসতি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাসতি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাসতিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাসতিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাসমাধি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাসমাধি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাসমাধিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাসমাধিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাঞাণং, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাঞাণং ধম্মো; যে চ মিচ্ছাঞাণপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাঞাণপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাৱিমুত্তি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাৱিমুত্তি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাৱিমুত্তিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাৱিমুত্তিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি. দুতিযং.
৩. ততিযঅধম্মসুত্তং
১১৫. ‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি. ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পাৱিসি.
অথ খো তেসং ভিক্খূনং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’’তি?
অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাম [পুচ্ছেয্যাম (সী. স্যা. পী.) ম. নি. ১.২০২ পস্সিতব্বং]. যথা নো আযস্মা আনন্দো ব্যাকৰিস্সতি তথা নং ধাৰেস্সামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচুং –
‘‘ইদং খো নো, আৱুসো আনন্দ, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘অধম্মো চ…পে… তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি.
‘‘তেসং নো, আৱুসো, অম্হাকং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – অধম্মো চ…পে… তথা পটিপজ্জিতব্বন্তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’তি?
‘‘তেসং নো, আৱুসো, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাম. যথা নো আযস্মা আনন্দো ব্যাকৰিস্সতি তথা নং ধাৰেস্সামা’তি. ৱিভজতু আযস্মা আনন্দো’’তি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী সাৰপৰিযেসনং চৰমানো মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো অতিক্কম্মেৱ মূলং অতিক্কম্ম খন্ধং সাখাপলাসে সাৰং পৰিযেসিতব্বং মঞ্ঞেয্য; এৱংসম্পদমিদং আযস্মন্তানং সত্থৰি সম্মুখীভূতে তং ভগৱন্তং অতিসিত্ৱা অম্হে এতমত্থং পটিপুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞথ. সো হাৱুসো, ভগৱা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. সো চেৱ পনেতস্স কালো অহোসি যং তুম্হে ভগৱন্তংযেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ. যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰেয্য তথা নং ধাৰেয্যাথা’’তি.
‘‘অদ্ধাৱুসো আনন্দ, ভগৱা জানং জানাতি পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. সো চেৱ পনেতস্স কালো অহোসি যং মযং ভগৱন্তংযেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাম, যথা নো ভগৱা ব্যাকৰেয্য তথা নং ধাৰেয্যাম. অপি চাযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. ৱিভজতাযস্মা আনন্দো অগৰুং কত্ৱা’’তি.
‘‘তেনহাৱুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. অথাযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘যং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি.
কতমো চাৱুসো, অধম্মো, কতমো চ ধম্মো, কতমো চ অনত্থো, কতমো চ অত্থো?
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাদিট্ঠি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাসঙ্কপ্পো ধম্মো… মিচ্ছাৱাচা, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাৱাচা ধম্মো … মিচ্ছাকম্মন্তো, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাকম্মন্তো ধম্মো… মিচ্ছাআজীৱো, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাআজীৱো ধম্মো… মিচ্ছাৱাযামো, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাৱাযামো ধম্মো… মিচ্ছাসতি, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাসতি ধম্মো… মিচ্ছাসমাধি, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাসমাধি ধম্মো… মিচ্ছাঞাণং, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাঞাণং ধম্মো….
মিচ্ছাৱিমুত্তি, আৱুসো, অধম্মো; সম্মাৱিমুত্তি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাৱিমুত্তিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাৱিমুত্তিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘অযং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ…পে… তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি, ইমস্স খো অহং, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে, আৱুসো, ভগৱন্তংযেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ. যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰোতি [ব্যাকৰেয্য (স্যা.)] তথা নং ধাৰেয্যাথা’’তি.
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –
‘‘যং খো নো ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো…পে… তথা পটিজ্জিতব্ব’ন্তি.
‘‘তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো…পে… তথা পটিপজ্জিতব্বন্তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’তি?
‘‘তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাম. যথা নো আযস্মা আনন্দো ব্যাকৰিস্সতি তথা নং ধাৰেস্সামা’তি.
‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিম্হা; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং অপুচ্ছিম্হা. তেসং নো, ভন্তে, আযস্মতা আনন্দেন ইমেহি আকাৰেহি ইমেহি পদেহি ইমেহি ব্যঞ্জনেহি অত্থো সুৱিভত্তো’’তি [ৱিভত্তোতি (?) এৱমেৱ হি অঞ্ঞেসু ঈদিসসুত্তেসু দিস্সতি].
‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৱে! পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, আনন্দো. মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, আনন্দো. মং চেপি তুম্হে, ভিক্খৱে, উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি চেতং এৱমেৱং [অহম্পি তং এৱমেৱং (ম. নি. ১.২০৫)] ব্যাকৰেয্যং যথা তং আনন্দেন ব্যাকতং. এসো চেৱ তস্স [এসো চেৱেতস্স (ম. নি. ১.২০৫)] অত্থো এৱঞ্চ নং ধাৰেয্যাথা’’তি. ততিযং.
৪. অজিতসুত্তং
১১৬. অথ খো অজিতো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো অজিতো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘অম্হাকং, ভো গোতম, পণ্ডিতো নাম সব্ৰহ্মচাৰী. তেন পঞ্চমত্তানি চিত্তট্ঠানসতানি চিন্তিতানি, যেহি অঞ্ঞতিত্থিযা উপাৰদ্ধাৱ জানন্তি [উপাৰদ্ধা পজানন্তি (সী.)] উপাৰদ্ধস্মা’’তি [উপাৰদ্ধম্হাতি (সী. পী.)].
অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ধাৰেথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, পণ্ডিতৱত্থূনী’’তি? ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো এতস্স, সুগত, কালো যং ভগৱা ভাসেয্য, ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অধম্মিকেন ৱাদেন অধম্মিকং ৱাদং অভিনিগ্গণ্হাতি অভিনিপ্পীড়েতি, তেন চ অধম্মিকং পৰিসং ৰঞ্জেতি. তেন সা অধম্মিকা পৰিসা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা হোতি – ‘পণ্ডিতো ৱত, ভো, পণ্ডিতো ৱত, ভো’তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো অধম্মিকেন ৱাদেন ধম্মিকং ৱাদং অভিনিগ্গণ্হাতি অভিনিপ্পীড়েতি, তেন চ অধম্মিকং পৰিসং ৰঞ্জেতি. তেন সা অধম্মিকা পৰিসা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা হোতি – ‘পণ্ডিতো ৱত, ভো, পণ্ডিতো ৱত, ভো’তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো অধম্মিকেন ৱাদেন ধম্মিকঞ্চ ৱাদং অধম্মিকঞ্চ ৱাদং অভিনিগ্গণ্হাতি অভিনিপ্পীড়েতি, তেন চ অধম্মিকং পৰিসং ৰঞ্জেতি. তেন সা অধম্মিকা পৰিসা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা হোতি – ‘পণ্ডিতো ৱত, ভো, পণ্ডিতো ৱত, ভো’তি.
‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্বং.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অধম্মো, কতমো চ ধম্মো, কতমো চ অনত্থো, কতমো চ অত্থো? মিচ্ছাদিট্ঠি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাদিট্ঠি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাসঙ্কপ্পো ধম্মো… মিচ্ছাৱাচা, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাৱাচা ধম্মো… মিচ্ছাকম্মন্তো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাকম্মন্তো ধম্মো… মিচ্ছাআজীৱো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাআজীৱো ধম্মো … মিচ্ছাৱাযামো, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাৱাযামো ধম্মো… মিচ্ছাসতি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাসতি ধম্মো… মিচ্ছাসমাধি, ভিক্খৱে অধম্মো; সম্মাসমাধি ধম্মো… মিচ্ছাঞাণং, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাঞাণং ধম্মো.
‘‘মিচ্ছাৱিমুত্তি, ভিক্খৱে, অধম্মো; সম্মাৱিমুত্তি ধম্মো; যে চ মিচ্ছাৱিমুত্তিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তি, অযং অনত্থো; সম্মাৱিমুত্তিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, অযং অত্থো.
‘‘‘অধম্মো চ, ভিক্খৱে, ৱেদিতব্বো ধম্মো চ; অনত্থো চ ৱেদিতব্বো অত্থো চ. অধম্মঞ্চ ৱিদিত্ৱা ধম্মঞ্চ, অনত্থঞ্চ ৱিদিত্ৱা অত্থঞ্চ যথা ধম্মো যথা অত্থো তথা পটিপজ্জিতব্ব’ন্তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. সঙ্গাৰৱসুত্তং
১১৭. [অ. নি. ১০.১৬৯] অথ খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ওৰিমং তীৰং, কিং পাৰিমং তীৰ’’ন্তি? ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি খো, ব্ৰাহ্মণ, ওৰিমং তীৰং, সম্মাদিট্ঠি পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাসঙ্কপ্পো ওৰিমং তীৰং, সম্মাসঙ্কপ্পো পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাৱাচা ওৰিমং তীৰং, সম্মাৱাচা পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাকম্মন্তো ওৰিমং তীৰং, সম্মাকম্মন্তো পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাআজীৱো ওৰিমং তীৰং, সম্মাআজীৱো পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাৱাযামো ওৰিমং তীৰং, সম্মাৱাযামো পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাসতি ওৰিমং তীৰং, সম্মাসতি পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাসমাধি ওৰিমং তীৰং, সম্মাসমাধি পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাঞাণং ওৰিমং তীৰং, সম্মাঞাণং পাৰিমং তীৰং; মিচ্ছাৱিমুত্তি ওৰিমং তীৰং, সম্মাৱিমুত্তি পাৰিমং তীৰন্তি. ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, ওৰিমং তীৰং, ইদং পাৰিমং তীৰন্তি.
‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পাৰগামিনো;
অথাযং ইতৰা পজা, তীৰমেৱানুধাৱতি.
‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৱত্তিনো;
তে জনা পাৰমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰং.
‘‘কণ্হং ধম্মং ৱিপ্পহায, সুক্কং ভাৱেথ পণ্ডিতো;
ওকা অনোকমাগম্ম, ৱিৱেকে যত্থ দূৰমং.
‘‘তত্ৰাভিৰতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৱা কামে অকিঞ্চনো;
পৰিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.
‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৱিতং;
আদানপটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে ৰতা;
খীণাসৱা জুতিমন্তো [জুতীমন্তো (সী.)], তে লোকে পৰিনিব্বুতা’’তি. পঞ্চমং;
৬. ওৰিমতীৰসুত্তং
১১৮. ‘‘ওৰিমঞ্চ, ভিক্খৱে, তীৰং দেসেস্সামি পাৰিমঞ্চ তীৰং. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ওৰিমং তীৰং, কতমঞ্চ পাৰিমং তীৰং? মিচ্ছাদিট্ঠি ওৰিমং তীৰং, সম্মাদিট্ঠি পাৰিমং তীৰং…পে… মিচ্ছাৱিমুত্তি ওৰিমং তীৰং, সম্মাৱিমুত্তি পাৰিমং তীৰং. ইদং খো, ভিক্খৱে, ওৰিমং তীৰং, ইদং পাৰিমং তীৰন্তি.
‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পাৰগামিনো;
অথাযং ইতৰা পজা, তীৰমেৱানুধাৱতি.
‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৱত্তিনো;
তে জনা পাৰমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰং.
‘‘কণ্হং ধম্মং ৱিপ্পহায, সুক্কং ভাৱেথ পণ্ডিতো;
ওকা অনোক মাগম্ম, ৱিৱেকে যত্থ দূৰমং.
‘‘তত্ৰাভিৰতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৱা কামে অকিঞ্চনো;
পৰিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.
‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৱিতং;
আদানপটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে ৰতা;
খীণাসৱা জুতিমন্তো, তে লোকে পৰিনিব্বুতা’’তি. ছট্ঠং;
৭. পঠমপচ্চোৰোহণীসুত্তং
১১৯. তেন খো পন সমযেন জাণুস্সোণি [জানুস্সোনি (ক. সী.), জানুস্সোণি (ক. সী.), জাণুসোণি (ক.)] ব্ৰাহ্মণো তদহুপোসথে সীসংন্হাতো [সীসংনহাতো (সী. পী.), সীসন্হাতো (স্যা.)] নৱং খোমযুগং নিৱত্থো অল্লকুসমুট্ঠিং আদায ভগৱতো অৱিদূৰে একমন্তং ঠিতো হোতি.
অদ্দসা খো ভগৱা জাণুস্সোণিং ব্ৰাহ্মণং তদহুপোসথে সীসংন্হাতং নৱং খোমযুগং নিৱত্থং অল্লকুসমুট্ঠিং আদায একমন্তং ঠিতং. দিস্ৱান জাণুস্সোণিং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, তদহুপোসথে সীসংন্হাতো নৱং খোমযুগং নিৱত্থো অল্লকুসমুট্ঠিং আদায একমন্তং ঠিতো? কিং ন্ৱজ্জ [কিং নু অজ্জ (স্যা.), কিং নু খো অজ্জ (পী.), কিং নু খ্ৱজ্জ (ক.)] ব্ৰাহ্মণকুলস্সা’’তি [ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মকুসলস্সাতি (ক.)]? ‘‘পচ্চোৰোহণী, ভো গোতম, অজ্জ ব্ৰাহ্মণকুলস্সা’’তি [ব্ৰহ্মকুসলস্সাতি (ক.)].
‘‘যথা কথং পন, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণানং পচ্চোৰোহণী হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা তদহুপোসথে সীসংন্হাতা নৱং খোমযুগং নিৱত্থা অল্লেন গোমযেন পথৱিং ওপুঞ্জিত্ৱা হৰিতেহি কুসেহি পত্থৰিত্ৱা [পৱিত্থাৰেত্ৱা (ক.)] অন্তৰা চ ৱেলং অন্তৰা চ অগ্যাগাৰং সেয্যং কপ্পেন্তি. তে তং ৰত্তিং তিক্খত্তুং পচ্চুট্ঠায পঞ্জলিকা অগ্গিং নমস্সন্তি – ‘পচ্চোৰোহাম ভৱন্তং, পচ্চোৰোহাম ভৱন্ত’ন্তি. বহুকেন চ সপ্পিতেলনৱনীতেন অগ্গিং সন্তপ্পেন্তি. তস্সা চ ৰত্তিযা অচ্চযেন পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন ব্ৰাহ্মণে সন্তপ্পেন্তি. এৱং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণানং পচ্চোৰোহণী হোতী’’তি.
‘‘অঞ্ঞথা খো, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণানং পচ্চোৰোহণী হোতি, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে পচ্চোৰোহণী হোতী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভো গোতম, অৰিযস্স ৱিনযে পচ্চোৰোহণী হোতি? সাধু মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অৰিযস্স ৱিনযে পচ্চোৰোহণী হোতী’’তি.
‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘ইধ, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘মিচ্ছাদিট্ঠিযা খো পাপকো ৱিপাকো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চা’ তি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি; মিচ্ছাদিট্ঠিযা পচ্চোৰোহতি.
… মিচ্ছাসঙ্কপ্পস্স খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাসঙ্কপ্পং পজহতি; মিচ্ছাসঙ্কপ্পা পচ্চোৰোহতি.
… মিচ্ছাৱাচায খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাৱাচং পজহতি; মিচ্ছাৱাচায পচ্চোৰোহতি.
…মিচ্ছাকম্মন্তস্স খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাকম্মন্তং পজহতি; মিচ্ছাকম্মন্তা পচ্চোৰোহতি.
…মিচ্ছাআজীৱস্স খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাআজীৱং পজহতি; মিচ্ছাআজীৱা পচ্চোৰোহতি.
…মিচ্ছাৱাযামস্স খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাৱাযামং পজহতি; মিচ্ছাৱাযামা পচ্চোৰোহতি.
…মিচ্ছাসতিযা খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাসতিং পজহতি; মিচ্ছাসতিযা পচ্চোৰোহতি.
…মিচ্ছাসমাধিস্স খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাসমাধিং পজহতি; মিচ্ছাসমাধিম্হা পচ্চোৰোহতি.
…মিচ্ছাঞাণস্স খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাঞাণং পজহতি; মিচ্ছাঞাণম্হা পচ্চোৰোহতি.
‘মিচ্ছাৱিমুত্তিযা খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাৱিমুত্তিং পজহতি; মিচ্ছাৱিমুত্তিযা পচ্চোৰোহতি. এৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, অৰিযস্স ৱিনযে পচ্চোৰোহণী হোতী’’তি.
‘‘অঞ্ঞথা, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণানং পচ্চোৰোহণী, অঞ্ঞথা চ পন অৰিযস্স ৱিনযে পচ্চোৰোহণী হোতি. ইমিস্সা চ, ভো গোতম, অৰিযস্স ৱিনযে পচ্চোৰোহণিযা ব্ৰাহ্মণানং পচ্চোৰোহণী কলং নাগ্ঘতি সোড়সিং. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. দুতিযপচ্চোৰোহণীসুত্তং
১২০. ‘‘অৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, পচ্চোৰোহণিং দেসেস্সামি. তং সুণাথ… কতমা চ, ভিক্খৱে, অৰিযা পচ্চোৰোহণী? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘মিচ্ছাদিট্ঠিযা খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চা’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি; মিচ্ছাদিট্ঠিযা পচ্চোৰোহতি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পস্স খো পাপকো ৱিপাকো… মিচ্ছাৱাচায খো… মিচ্ছাকম্মন্তস্স খো… মিচ্ছাআজীৱস্স খো… মিচ্ছাৱাযামস্স খো… মিচ্ছাসতিযা খো… মিচ্ছাসমাধিস্স খো… মিচ্ছাঞাণস্স খো… মিচ্ছাৱিমুত্তিযা খো পাপকো ৱিপাকো – দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযঞ্চাতি. সো ইতি পটিসঙ্খায মিচ্ছাৱিমুত্তিং পজহতি; মিচ্ছাৱিমুত্তিযা পচ্চোৰোহতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযা পচ্চোৰোহণী’’তি. অট্ঠমং.
৯. পুব্বঙ্গমসুত্তং
১২১. ‘‘সূৰিযস্স, ভিক্খৱে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অৰুণুগ্গং. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, কুসলানং ধম্মানং এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – সম্মাদিট্ঠি. সম্মাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৱে, সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতি, সম্মাসঙ্কপ্পস্স সম্মাৱাচা পহোতি, সম্মাকম্মন্তো পহোতি, সম্মাকম্মন্তস্স সম্মাআজীৱো পহোতি, সম্মাআজীৱস্স সম্মাৱাযামো পহোতি, সম্মাৱাযামস্স সম্মাসতি পহোতি, সম্মাসতিস্স সম্মাসমাধি পহোতি, সম্মাসমাধিস্স সম্মাঞাণং পহোতি, সম্মাঞাণিস্স সম্মাৱিমুত্তি পহোতী’’তি. নৱমং.
১০. আসৱক্খযসুত্তং
১২২. ‘‘দসযিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা আসৱানং খযায সংৱত্তন্তি. কতমে দস? সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি, সম্মাঞাণং, সম্মাৱিমুত্তি – ইমে খো, ভিক্খৱে, দস ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা আসৱানং খযায সংৱত্তন্তী’’তি. দসমং.
পচ্চোৰোহণিৱগ্গো দুতিযো.