৩. মহাৱগ্গো
১. সীহনাদসুত্তং
২১. ‘‘সীহো, ভিক্খৱে, মিগৰাজা সাযন্হসমযং আসযা নিক্খমতি. আসযা নিক্খমিত্ৱা ৱিজম্ভতি. ৱিজম্ভিত্ৱা সমন্তা চতুদ্দিসং [চতুদ্দিসা (স্যা. ক.) অ. নি. ৬.৬৪] অনুৱিলোকেতি. সমন্তা চতুদ্দিসং [চতুদ্দিসা (স্যা. ক.) অ. নি. ৬.৬৪] অনুৱিলোকেত্ৱা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদতি. তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৱা গোচৰায পক্কমতি. তং কিস্স হেতু? ‘মাহং খুদ্দকে পাণে ৱিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসি’ন্তি!
‘‘‘সীহো’তি, খো ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. যং খো, ভিক্খৱে, তথাগতো পৰিসায ধম্মং দেসেতি, ইদমস্স হোতি সীহনাদস্মিং.
[ম. নি. ১.১৪৮; ৱিভ. ৭৬০; পটি. ম. ২.৪৪] ‘‘দসযিমানি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি. কতমানি দস? ইধ, ভিক্খৱে, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো অনেকধাতুং নানাধাতুং লোকং [অনেকধাতুনানাধাতুলোকং (সী. ক.)] যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো অনেকধাতুং নানাধাতুং লোকং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি…পে… পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে, ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি, ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. যম্পি ভিক্খৱে, তথাগতো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, দস তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তি. পঠমং.
২. অধিৱুত্তিপদসুত্তং
২২. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘যে তে, আনন্দ, ধম্মা তেসং তেসং অধিৱুত্তিপদানং [অধিমুত্তিপদানং (ক.)] অভিঞ্ঞা সচ্ছিকিৰিযায সংৱত্তন্তি, ৱিসাৰদো অহং, আনন্দ, তত্থ পটিজানামি. ‘তেসং তেসং তথা তথা ধম্মং দেসেতুং যথা যথা পটিপন্নো সন্তং ৱা অত্থীতি ঞস্সতি, অসন্তং ৱা নত্থীতি ঞস্সতি, হীনং ৱা হীনন্তি ঞস্সতি, পণীতং ৱা পণীতন্তি ঞস্সতি, সউত্তৰং ৱা সউত্তৰন্তি ঞস্সতি, অনুত্তৰং ৱা অনুত্তৰন্তি ঞস্সতি; যথা যথা ৱা পন তং ঞাতেয্যং ৱা দট্ঠেয্যং ৱা সচ্ছিকৰেয্যং ৱা, তথা তথা ঞস্সতি ৱা দক্খতি ৱা সচ্ছিকৰিস্সতি ৱা’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. এতদানুত্তৰিযং, আনন্দ, ঞাণানং যদিদং তত্থ তত্থ যথাভূতঞাণং. এতস্মা চাহং, আনন্দ, ঞাণা অঞ্ঞং ঞাণং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা নত্থীতি ৱদামি.
‘‘দসযিমানি, আনন্দ, তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি. কতমানি দস? ইধানন্দ, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পানন্দ, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো অনেকধাতুং নানাধাতুং লোকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ …পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….
‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, তথাগতো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যম্পানন্দ, তথাগতো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদম্পানন্দ, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.
‘‘ইমানি খো, আনন্দ, দস তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তি. দুতিযং.
৩. কাযসুত্তং
২৩. ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, ধম্মা কাযেন পহাতব্বা, নো ৱাচায. অত্থি, ভিক্খৱে, ধম্মা ৱাচায পহাতব্বা, নো কাযেন. অত্থি, ভিক্খৱে, ধম্মা নেৱ কাযেন পহাতব্বা নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা [দিস্ৱা দিস্ৱা (সী. স্যা.)] পহাতব্বা.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, ধম্মা কাযেন পহাতব্বা, নো ৱাচায? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অকুসলং আপন্নো হোতি কিঞ্চি দেসং [কঞ্চি দেৱ দেসং (সী. স্যা.)] কাযেন. তমেনং অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূ সব্ৰহ্মচাৰী এৱমাহংসু – ‘আযস্মা খো অকুসলং আপন্নো কিঞ্চি দেসং কাযেন. সাধু ৱতাযস্মা কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতূ’তি. সো অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূহি সব্ৰহ্মচাৰীহি ৱুচ্চমানো কাযদুচ্চৰিতং পহায কাযসুচৰিতং ভাৱেতি. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ধম্মা কাযেন পহাতব্বা, নো ৱাচায.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, ধম্মা ৱাচায পহাতব্বা, নো কাযেন? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অকুসলং আপন্নো হোতি কিঞ্চি দেসং ৱাচায. তমেনং অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূ সব্ৰহ্মচাৰী এৱমাহংসু – ‘আযস্মা খো অকুসলং আপন্নো কিঞ্চি দেসং ৱাচায. সাধু ৱতাযস্মা ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতূ’তি. সো অনুৱিচ্চ ৱিঞ্ঞূহি সব্ৰহ্মচাৰীহি ৱুচ্চমানো ৱচীদুচ্চৰিতং পহায ৱচীসুচৰিতং ভাৱেতি. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ধম্মা ৱাচায পহাতব্বা, নো কাযেন.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, ধম্মা নেৱ কাযেন পহাতব্বা নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা পহাতব্বা? লোভো, ভিক্খৱে, নেৱ কাযেন পহাতব্বো নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা পহাতব্বো. দোসো, ভিক্খৱে…পে… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো … মচ্ছৰিযং, ভিক্খৱে, নেৱ কাযেন পহাতব্বং নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা পহাতব্বং.
‘‘পাপিকা, ভিক্খৱে, ইস্সা নেৱ কাযেন পহাতব্বা নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা পহাতব্বা. কতমা চ, ভিক্খৱে, পাপিকা ইস্সা? ইধ, ভিক্খৱে, ইজ্ঝতি গহপতিস্স ৱা গহপতিপুত্তস্স ৱা ধনেন ৱা ধঞ্ঞেন ৱা ৰজতেন ৱা জাতৰূপেন ৱা. তত্ৰাঞ্ঞতৰস্স দাসস্স ৱা উপৱাসস্স ৱা এৱং হোতি – ‘অহো ৱতিমস্স গহপতিস্স ৱা গহপতিপুত্তস্স ৱা ন ইজ্ঝেয্য ধনেন ৱা ধঞ্ঞেন ৱা ৰজতেন ৱা জাতৰূপেন ৱা’তি. সমণো ৱা পন ব্ৰাহ্মণো ৱা লাভী হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. তত্ৰাঞ্ঞতৰস্স সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা এৱং হোতি – ‘অহো ৱত অযমাযস্মা ন লাভী অস্স চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’ন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পাপিকা ইস্সা.
‘‘পাপিকা, ভিক্খৱে, ইচ্ছা নেৱ কাযেন পহাতব্বা নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা পহাতব্বা. কতমা চ, ভিক্খৱে, পাপিকা ইচ্ছা? [ৱিভ. ৮৫১] ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো অস্সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; দুস্সীলো সমানো ‘সীলৱাতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; অপ্পস্সুতো সমানো ‘বহুস্সুতোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; সঙ্গণিকাৰামো সমানো ‘পৱিৱিত্তোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; কুসীতো সমানো ‘আৰদ্ধৱীৰিযোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; মুট্ঠস্সতি সমানো ‘উপট্ঠিতস্সতীতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; অসমাহিতো সমানো ‘সমাহিতোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; দুপ্পঞ্ঞো সমানো ‘পঞ্ঞৱাতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; অখীণাসৱো সমানো ‘খীণাসৱোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পাপিকা ইচ্ছা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ধম্মা নেৱ কাযেন পহাতব্বা নো ৱাচায, পঞ্ঞায দিস্ৱা পহাতব্বা.
‘‘তঞ্চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য ইৰিযতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য ইৰিযতি. সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য ইৰিযতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য ইৰিযতী’তি.
‘‘তঞ্চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য ইৰিযতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য ইৰিযতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য ইৰিযতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো … উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য ইৰিযতী’’’তি. ততিযং.
৪. মহাচুন্দসুত্তং
২৪. একং সমযং আযস্মা মহাচুন্দো চেতীসু ৱিহৰতি সহজাতিযং. তত্ৰ খো আযস্মা মহাচুন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাচুন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহাচুন্দো এতদৱোচ –
‘‘ঞাণৱাদং, আৱুসো, ভিক্খু ৱদমানো – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্ম’ন্তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো … কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘ভাৱনাৱাদং, আৱুসো, ভিক্খু ৱদমানো – ‘ভাৱিতকাযোম্হি ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো … মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘ঞাণৱাদঞ্চ, আৱুসো, ভিক্খু ৱদমানো ভাৱনাৱাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৱিতকাযোম্হি ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, পুৰিসো দলিদ্দোৱ সমানো অড্ঢৱাদং ৱদেয্য, অধনোৱ সমানো ধনৱাৱাদং ৱদেয্য, অভোগোৱ সমানো ভোগৱাৱাদং ৱদেয্য. সো কিস্মিঞ্চিদেৱ ধনকৰণীযে সমুপ্পন্নে ন সক্কুণেয্য উপনীহাতুং ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা ৰজতং ৱা জাতৰূপং ৱা. তমেনং এৱং জানেয্যুং – ‘দলিদ্দোৱ অযমাযস্মা সমানো অড্ঢৱাদং ৱদেতি, অধনোৱ অযমাযস্মা সমানো ধনৱাৱাদং ৱদেতি, অভোগৱাৱ অযমাযস্মা সমানো ভোগৱাৱাদং ৱদেতি. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা কিস্মিঞ্চিদেৱ ধনকৰণীযে সমুপ্পন্নে ন সক্কোতি উপনীহাতুং ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা ৰজতং ৱা জাতৰূপং ৱা’তি.
‘‘এৱমেৱং খো, আৱুসো, ঞাণৱাদঞ্চ ভিক্খু ৱদমানো ভাৱনাৱাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৱিতকাযোম্হি ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞো’তি. তং চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা … পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘ঞাণৱাদং, আৱুসো, ভিক্খু ৱদমানো – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্ম’ন্তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘অযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘ভাৱনাৱাদং, আৱুসো, ভিক্খু ৱদমানো – ‘ভাৱিতকাযোম্হি ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘ঞাণৱাদঞ্চ, আৱুসো, ভিক্খু ৱদমানো ভাৱনাৱাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৱিতকাযোম্হি ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, পুৰিসো অড্ঢোৱ সমানো অড্ঢৱাদং ৱদেয্য, ধনৱাৱ সমানো ধনৱাৱাদং ৱদেয্য, ভোগৱাৱ সমানো ভোগৱাৱাদং ৱদেয্য. সো কিস্মিঞ্চিদেৱ ধনকৰণীযে সমুপ্পন্নে সক্কুণেয্য উপনীহাতুং ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা ৰজতং ৱা জাতৰূপং ৱা. তমেনং এৱং জানেয্যুং – ‘অড্ঢোৱ অযমাযস্মা সমানো অড্ঢৱাদং ৱদেতি, ধনৱাৱ অযমাযস্মা সমানো ধনৱাৱাদং ৱদেতি, ভোগৱাৱ অযমাযস্মা সমানো ভোগৱাৱাদং ৱদেতি. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা কিস্মিঞ্চিদেৱ ধনকৰণীযে সমুপ্পন্নে সক্কোতি উপনীহাতুং ধনং ৱা ধঞ্ঞং ৱা ৰজতং ৱা জাতৰূপং ৱা’তি.
এৱমেৱং খো, আৱুসো, ঞাণৱাদঞ্চ ভিক্খু ৱদমানো ভাৱনাৱাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৱিতকাযোম্হি ভাৱিতসীলো ভাৱিতচিত্তো ভাৱিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৱুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৱমস্স ৱেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পড়াসো… মচ্ছৰিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’’’তি. চতুত্থং.
৫. কসিণসুত্তং
২৫. [দী. নি. ৩.৩৪৬, ৩৬০; অ. নি. ১০.২৯] ‘‘দসযিমানি, ভিক্খৱে, কসিণাযতনানি. কতমানি দস? পথৱীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিৰিযং অদ্ৱযং অপ্পমাণং; আপোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… তেজোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৱাযোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… নীলকসিণমেকো সঞ্জানাতি… পীতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… লোহিতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ওদাতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… আকাসকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিৰিযং অদ্ৱযং অপ্পমাণং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দস কসিণাযতনানী’’তি. পঞ্চমং.
৬. কাড়ীসুত্তং
২৬. একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৱন্তীসু ৱিহৰতি কুৰৰঘৰে [গুলঘৰে (ক.) কুৰুৰঘৰে মহাৱ. ২৫৭] পৱত্তে পব্বতে. অথ খো কাড়ী উপাসিকা কুৰৰঘৰিকা যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো কাড়ী উপাসিকা কুৰৰঘৰিকা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৱোচ – ‘‘ৱুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৱতা কুমাৰিপঞ্হেসু –
‘অত্থস্স পত্তিং হদযস্স সন্তিং,
জেত্ৱান সেনং পিযসাতৰূপং;
একোহং [একাহং (ক.)] ঝাযং সুখমনুবোধিং,
তস্মা জনেন ন কৰোমি সক্খিং [সখিং (ক.) সং. নি. ১.১৬১ পস্সিতব্বং];
সক্খী [সখী (ক.)] ন সম্পজ্জতি কেনচি মে’তি.
‘‘ইমস্স খো, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?
‘‘পথৱীকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি, একে সমণব্ৰাহ্মণা ‘অত্থো’তি অভিনিব্বত্তেসুং [অত্থাভিনিব্বত্তেসুং (সী. স্যা.)]. যাৱতা খো, ভগিনি, পথৱীকসিণসমাপত্তিপৰমতা, তদভিঞ্ঞাসি ভগৱা. তদভিঞ্ঞায ভগৱা অস্সাদমদ্দস [আদিমদ্দস (সী. স্যা.)] আদীনৱমদ্দস নিস্সৰণমদ্দস মগ্গামগ্গঞাণদস্সনমদ্দস. তস্স অস্সাদদস্সনহেতু আদীনৱদস্সনহেতু নিস্সৰণদস্সনহেতু মগ্গামগ্গঞাণদস্সনহেতু অত্থস্স পত্তি হদযস্স সন্তি ৱিদিতা হোতি.
‘‘আপোকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি…পে… তেজোকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… ৱাযোকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… নীলকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… পীতকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… লোহিতকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… ওদাতকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… আকাসকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি… ৱিঞ্ঞাণকসিণসমাপত্তিপৰমা খো, ভগিনি, একে সমণব্ৰাহ্মণা ‘অত্থো’তি অভিনিব্বত্তেসুং. যাৱতা খো, ভগিনি, ৱিঞ্ঞাণকসিণসমাপত্তিপৰমতা, তদভিঞ্ঞাসি ভগৱা. তদভিঞ্ঞায ভগৱা অস্সাদমদ্দস আদীনৱমদ্দস নিস্সৰণমদ্দস মগ্গামগ্গঞাণদস্সনমদ্দস. তস্স অস্সাদদস্সনহেতু আদীনৱদস্সনহেতু নিস্সৰণদস্সনহেতু মগ্গামগ্গঞাণদস্সনহেতু অত্থস্স পত্তি হদযস্স সন্তি ৱিদিতা হোতি. ইতি খো, ভগিনি, যং তং ৱুত্তং ভগৱতা কুমাৰিপঞ্হেসু –
‘অত্থস্স পত্তিং হদযস্স সন্তিং,
জেত্ৱান সেনং পিযসাতৰূপং;
একোহং ঝাযং সুখমনুবোধিং,
তস্মা জনেন ন কৰোমি সক্খিং;
সক্খী ন সম্পজ্জতি কেনচি মে’তি.
‘‘ইমস্স খো, ভগিনি, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমমহাপঞ্হাসুত্তং
২৭. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং; যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং –
‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৱিহৰথা’তি; মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৱুসো, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৱিহৰথা’তি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো কো অধিপ্পযাসো কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি?
অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিংসু নপ্পটিক্কোসিংসু. অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –
‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিম্হা. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং; যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিম্হা; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হা. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিম্হা. একমন্তং নিসিন্নে খো, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা অম্হে এতদৱোচুং –
‘সমণো, আৱুসো, গোতমো সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেতি – এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৱিহৰথাতি; মযম্পি খো, আৱুসো, সাৱকানং এৱং ধম্মং দেসেম – এথ তুম্হে, আৱুসো, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৱিহৰথাতি. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো কো অধিপ্পযাসো কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’ন্তি?
‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিম্হা নপ্পটিক্কোসিম্হা. অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হা – ‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’’তি.
‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘একো, আৱুসো, পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণং, দ্ৱে পঞ্হা দ্ৱে উদ্দেসা দ্ৱে ৱেয্যাকৰণানি, তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৱেয্যাকৰণানি, চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানি, পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৱেয্যাকৰণানি, ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৱেয্যাকৰণানি, সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৱেয্যাকৰণানি, অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৱেয্যাকৰণানি, নৱ পঞ্হা নৱুদ্দেসা নৱ ৱেয্যাকৰণানি, দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি. এৱং পুট্ঠা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তৰি চ ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিং. নাহং তং, ভিক্খৱে, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায যো ইমেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তং আৰাধেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা ইতো ৱা পন সুত্ৱা.
‘‘‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণ’ন্তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? একধম্মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? ‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’ – ইমস্মিং খো, ভিক্খৱে, একধম্মে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণ’ন্তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘দ্ৱে পঞ্হা দ্ৱে উদ্দেসা দ্ৱে ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? দ্ৱীসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু দ্ৱীসু? নামে চ ৰূপে চ – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, দ্ৱীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘দ্ৱে পঞ্হা দ্ৱে উদ্দেসা দ্ৱে ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? তীসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু তীসু? তীসু ৱেদনাসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, তীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চতূসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু চতূসু? চতূসু আহাৰেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, চতূসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? পঞ্চসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু পঞ্চসু? পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, পঞ্চসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ছসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু ছসু? ছসু অজ্ঝত্তিকেসু আযতনেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, ছসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? সত্তসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু সত্তসু? সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, সত্তসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? অট্ঠসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু অট্ঠসু? অট্ঠসু লোকধম্মেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, অট্ঠসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘নৱ পঞ্হা নৱুদ্দেসা নৱ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? নৱসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু নৱসু? নৱসু সত্তাৱাসেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, নৱসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘নৱ পঞ্হা নৱুদ্দেসা নৱ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? দসসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু দসসু? দসসু অকুসলেসু কম্মপথেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৱে, দসসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. দুতিযমহাপঞ্হাসুত্তং
২৮. একং সমযং ভগৱা কজঙ্গলাযং ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে. অথ খো সম্বহুলা কজঙ্গলকা উপাসকা যেন কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা কজঙ্গলিকং ভিক্খুনিং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কজঙ্গলকা উপাসকা কজঙ্গলিকং ভিক্খুনিং এতদৱোচুং –
‘‘ৱুত্তমিদং, অয্যে, ভগৱতা মহাপঞ্হেসু – ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণং, দ্ৱে পঞ্হা দ্ৱে উদ্দেসা দ্ৱে ৱেয্যাকৰণানি, তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৱেয্যাকৰণানি, চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানি, পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৱেয্যাকৰণানি, ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৱেয্যাকৰণানি, সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৱেয্যাকৰণানি, অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৱেয্যাকৰণানি, নৱ পঞ্হা নৱুদ্দেসা নৱ ৱেয্যাকৰণানি, দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি. ইমস্স নু খো, অয্যে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?
‘‘ন খো পনেতং, আৱুসো, ভগৱতো সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং, নপি মনোভাৱনীযানং ভিক্খূনং সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং; অপি চ, যথা মেত্থ খাযতি তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, অয্যে’’তি, খো কজঙ্গলকা উপাসকা কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা পচ্চস্সোসুং. কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী এতদৱোচ –
‘‘‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণ’ন্তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং ভগৱতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? একধম্মে, আৱুসো, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা – ইমস্মিং খো, আৱুসো, একধম্মে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণন্তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘দ্ৱে পঞ্হা দ্ৱে উদ্দেসা দ্ৱে ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি, খো পনেতং ৱুত্তং ভগৱতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? দ্ৱীসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু দ্ৱীসু? নামে চ ৰূপে চ…পে… কতমেসু তীসু? তীসু ৱেদনাসু – ইমেসু খো, আৱুসো, তীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং ভগৱতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চতূসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু চতূসু? চতূসু সতিপট্ঠানেসু – ইমেসু খো, আৱুসো, চতূসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং ভগৱতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? পঞ্চসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু পঞ্চসু? পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু…পে… কতমেসু ছসু? ছসু নিস্সৰণীযাসু ধাতূসু…পে… কতমেসু সত্তসু? সত্তসু বোজ্ঝঙ্গেসু…পে… কতমেসু অট্ঠসু? অট্ঠসু অৰিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গেসু – ইমেসু খো, আৱুসো, অট্ঠসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘নৱ পঞ্হা নৱুদ্দেসা নৱ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং ভগৱতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? নৱসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু নৱসু? নৱসু সত্তাৱাসেসু – ইমেসু খো, আৱুসো, নৱসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘নৱ পঞ্হা নৱুদ্দেসা নৱ ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং ভগৱতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? দসসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু দসসু? দসসু কুসলেসু কম্মপথেসু – ইমেসু খো, আৱুসো, দসসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘ইতি খো, আৱুসো, যং তং ৱুত্তং ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতাসু মহাপঞ্হাসু – ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণং…পে… দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি, ইমস্স খো অহং, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে, আৱুসো, ভগৱন্তঞ্ঞেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ. যথা ৱো [যথা খো (ক.), যথা নো (বহূসু) অ. নি. ১০.১১৫, ১৭২ পন পাঠভেদো নত্থি] ভগৱা ব্যাকৰোতি তথা নং ধাৰেয্যাথা’’তি. ‘‘এৱং, অয্যে’’তি খো কজঙ্গলকা উপাসকা কজঙ্গলিকায খো ভিক্খুনিযা ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা কজঙ্গলিকং ভিক্খুনিং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কজঙ্গলকা উপাসকা যাৱতকো অহোসি কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা সদ্ধিং কথাসল্লাপো, তং সব্বং ভগৱতো আৰোচেসুং.
‘‘সাধু সাধু, গহপতযো! পণ্ডিতা, গহপতযো, কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী. মহাপঞ্ঞা, গহপতযো, কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী. মঞ্চেপি তুম্হে, গহপতযো, উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি চেতং এৱমেৱং [এৱমেৱ (ক.) ম. নি. ১.২০৫ পস্সিতব্বং] ব্যাকৰেয্যং যথা তং কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা ব্যাকতং. এসো চেৱ তস্স [এসো চেৱেতস্স (ম. নি. ১.২০৫)] অত্থো. এৱঞ্চ নং ধাৰেয্যাথা’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমকোসলসুত্তং
২৯. ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, কাসিকোসলা, যাৱতা ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স ৱিজিতং [ৱিজিতে (সী. ক.)], ৰাজা তত্থ পসেনদি কোসলো অগ্গমক্খাযতি. ৰঞ্ঞোপি খো, ভিক্খৱে, পসেনদিস্স কোসলস্স অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি দিসা ভন্তি ৱিৰোচমানা, তাৱ সহস্সধা লোকো. তস্মিং সহস্সধা লোকে সহস্সং চন্দানং সহস্সং সূৰিযানং [সুৰিযানং (সী. স্যা. কং. পী.)] সহস্সং সিনেৰুপব্বতৰাজানং সহস্সং জম্বুদীপানং সহস্সং অপৰগোযানানং সহস্সং উত্তৰকুৰূনং সহস্সং পুব্বৱিদেহানং চত্তাৰি মহাসমুদ্দসহস্সানি চত্তাৰি মহাৰাজসহস্সানি সহস্সং চাতুমহাৰাজিকানং সহস্সং তাৱতিংসানং সহস্সং যামানং সহস্সং তুসিতানং সহস্সং নিম্মানৰতীনং সহস্সং পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং সহস্সং ব্ৰহ্মলোকানং. যাৱতা, ভিক্খৱে, সহস্সী লোকধাতু, মহাব্ৰহ্মা তত্থ অগ্গমক্খাযতি. মহাব্ৰহ্মুনোপি খো, ভিক্খৱে, অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘হোতি সো, ভিক্খৱে, সমযো যং অযং লোকো সংৱট্টতি. সংৱট্টমানে, ভিক্খৱে, লোকে যেভুয্যেন সত্তা আভস্সৰসংৱত্তনিকা [আভস্সৰৱত্তনিকা (সী. স্যা.)] ভৱন্তি. তে তত্থ হোন্তি মনোমযা পীতিভক্খা সযংপভা অন্তলিক্খেচৰা সুভট্ঠাযিনো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠন্তি. সংৱট্টমানে, ভিক্খৱে, লোকে আভস্সৰা দেৱা অগ্গমক্খাযন্তি. আভস্সৰানম্পি খো, ভিক্খৱে, দেৱানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
[অ. নি. ১০.২৫] ‘‘দসযিমানি, ভিক্খৱে, কসিণাযতনানি. কতমানি দস? পথৱীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিৰিযং অদ্ৱযং অপ্পমাণং; আপোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… তেজোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৱাযোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… নীলকসিণমেকো সঞ্জানাতি… পীতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… লোহিতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ওদাতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… আকাসকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিৰিযং অদ্ৱযং অপ্পমাণং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, দস কসিণাযতনানি.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমেসং দসন্নং কসিণাযতনানং যদিদং ৱিঞ্ঞাণকসিণং একো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিৰিযং অদ্ৱযং অপ্পমাণং. এৱংসঞ্ঞিনোপি খো, ভিক্খৱে, সন্তি সত্তা. এৱংসঞ্ঞীনম্পি খো, ভিক্খৱে, সত্তানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
[দী. নি. ৩.৩৩৮, ৩৫৮; অ. নি. ৮.৬৪] ‘‘অট্ঠিমানি, ভিক্খৱে, অভিভাযতনানি. কতমানি অট্ঠ? অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঠমং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং দুতিযং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ততিযং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং চতুত্থং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি নীলানি নীলৱণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম উমাপুপ্ফং নীলং নীলৱণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, সেয্যথা ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং নীলং নীলৱণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং; এৱমেৱং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি নীলানি নীলৱণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঞ্চমং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পীতানি পীতৱণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম কণিকাৰপুপ্ফং পীতং পীতৱণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, সেয্যথা ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং পীতং পীতৱণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং; এৱমেৱং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পীতানি পীতৱণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ছট্ঠং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৱণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম বন্ধুজীৱকপুপ্ফং লোহিতকং লোহিতকৱণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, সেয্যথা ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং লোহিতকং লোহিতকৱণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং; এৱমেৱং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৱণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং সত্তমং অভিভাযতনং.
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৱণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম ওসধিতাৰকা ওদাতা ওদাতৱণ্ণা ওদাতনিদস্সনা ওদাতনিভাসা, সেয্যথা ৱা পন তং ৱত্থং বাৰাণসেয্যকং উভতোভাগৱিমট্ঠং ওদাতং ওদাতৱণ্ণং ওদাতনিদস্সনং ওদাতনিভাসং; এৱমেৱং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৱণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. ইদং অট্ঠমং অভিভাযতনং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, অট্ঠ অভিভাযতনানি.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমেসং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং যদিদং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৱণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৱংসঞ্ঞী হোতি. এৱংসঞ্ঞিনোপি খো, ভিক্খৱে, সন্তি সত্তা. এৱংসঞ্ঞীনম্পি খো, ভিক্খৱে, সত্তানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা – ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো পটিপদা.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং চতুন্নং পটিপদানং যদিদং সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. এৱংপটিপন্নাপি খো, ভিক্খৱে, সন্তি সত্তা. এৱংপটিপন্নানম্পি খো, ভিক্খৱে, সত্তানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৱে, সঞ্ঞা. কতমা চতস্সো? পৰিত্তমেকো সঞ্জানাতি, মহগ্গতমেকো সঞ্জানাতি, অপ্পমাণমেকো সঞ্জানাতি, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকো সঞ্জানাতি – ইমা খো, ভিক্খৱে, চতস্সো সঞ্ঞা.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমাসং চতুন্নং সঞ্ঞানং যদিদং ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকো সঞ্জানাতি. এৱংসঞ্ঞিনোপি খো, ভিক্খৱে, সন্তি সত্তা. এৱংসঞ্ঞীনম্পি খো, ভিক্খৱে, সত্তানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, বাহিৰকানং দিট্ঠিগতানং যদিদং ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সামি, ন মে ভৱিস্সতী’তি. এৱংদিট্ঠিনো, ভিক্খৱে, এতং পাটিকঙ্খং – ‘যা চাযং ভৱে অপ্পটিকুল্যতা, সা চস্স ন ভৱিস্সতি; যা চাযং ভৱনিৰোধে পাটিকুল্যতা, সা চস্স ন ভৱিস্সতী’তি. এৱংদিট্ঠিনোপি খো, ভিক্খৱে, সন্তি সত্তা. এৱংদিট্ঠীনম্পি খো, ভিক্খৱে, সত্তানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা পৰমত্থৱিসুদ্ধিং পঞ্ঞাপেন্তি. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, পৰমত্থৱিসুদ্ধিং পঞ্ঞাপেন্তানং যদিদং সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তে তদভিঞ্ঞায তস্স সচ্ছিকিৰিযায ধম্মং দেসেন্তি. এৱংৱাদিনোপি খো, ভিক্খৱে, সন্তি সত্তা. এৱংৱাদীনম্পি খো, ভিক্খৱে, সত্তানং অত্থেৱ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৱিপৰিণামো. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৱিৰজ্জতি, পগেৱ হীনস্মিং.
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানং পঞ্ঞাপেন্তি. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানং পঞ্ঞাপেন্তানং যদিদং ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা অনুপাদা ৱিমোক্খো. এৱংৱাদিং খো মং, ভিক্খৱে, এৱমক্খাযিং একে সমণব্ৰাহ্মণা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি – ‘সমণো গোতমো ন কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, ন ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, ন ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতী’তি. কামানঞ্চাহং, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেমি, ৰূপানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেমি, ৱেদনানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেমি, দিট্ঠেৱ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো অনুপাদা পৰিনিব্বানং পঞ্ঞাপেমী’’তি. নৱমং.
১০. দুতিযকোসলসুত্তং
৩০. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ৰাজা পসেনদি কোসলো উয্যোধিকা নিৱত্তো হোতি ৱিজিতসঙ্গামো লদ্ধাধিপ্পাযো. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন আৰামো তেন পাযাসি. যাৱতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৱা যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকোৱ আৰামং পাৱিসি. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, ভগৱা এতৰহি ৱিহৰতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. দস্সনকামা হি মযং, ভন্তে, তং ভগৱন্তং অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি. ‘‘এসো, মহাৰাজ, ৱিহাৰো সংৱুতদ্ৱাৰো. তেন অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৱা অতৰমানো আলিন্দং পৱিসিত্ৱা উক্কাসিত্ৱা অগ্গড়ং আকোটেহি; ৱিৱৰিস্সতি তে ভগৱা দ্ৱাৰ’’ন্তি.
অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন সো ৱিহাৰো সংৱুতদ্ৱাৰো, তেন অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৱা অতৰমানো আলিন্দং পৱিসিত্ৱা উক্কাসিত্ৱা অগ্গড়ং আকোটেসি. ৱিৱৰি ভগৱা দ্ৱাৰং. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱতো পাদানি মুখেন চ পৰিচুম্বতি পাণীহি চ পৰিসম্বাহতি নামঞ্চ সাৱেতি – ‘‘ৰাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলো; ৰাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলো’’তি.
‘‘কং পন ত্ৱং, মহাৰাজ, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ইমস্মিং সৰীৰে এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোসি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেসী’’তি? ‘‘কতঞ্ঞুতং খো অহং, ভন্তে, কতৱেদিতং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘ভগৱা হি, ভন্তে, বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অৰিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা যদিদং কল্যাণধম্মতায কুসলধম্মতায. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অৰিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা যদিদং কল্যাণধম্মতায কুসলধম্মতায, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা সীলৱা ৱুদ্ধসীলো অৰিযসীলো কুসলসীলো কুসলসীলেন সমন্নাগতো. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা সীলৱা ৱুদ্ধসীলো অৰিযসীলো কুসলসীলো কুসলসীলেন সমন্নাগতো, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা দীঘৰত্তং আৰঞ্ঞিকো, অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা দীঘৰত্তং আৰঞ্ঞিকো, অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা সন্তুট্ঠো ইতৰীতৰচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি. ‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৱিৱৰণসপ্পাযা, সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা সন্তুট্ঠিকথা পৱিৱেককথা অসংসগ্গকথা ৱীৰিযাৰম্ভকথা সীলকথা সমাধিকথা পঞ্ঞাকথা ৱিমুত্তিকথা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, এৱৰূপায কথায নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৱিৱৰণসপ্পাযা, সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, এৱৰূপায কথায নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি, ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভগৱা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৱা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো ভগৱতি এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোমি, মেত্তূপহাৰং উপদংসেমি.
‘‘হন্দ চ দানি মযং, ভন্তে, গচ্ছাম. বহুকিচ্চা মযং বহুকৰণীযা’’তি. ‘‘যস্স দানি ত্ৱং, মহাৰাজ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামীতি. দসমং.
মহাৱগ্গো ততিযো.