๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺควิภาวนา

๓๕. เยน เยน สํวณฺณาวิเสสภูเตน วิภตฺติหารวิภงฺเคน สุตฺเต วุตฺตา ธมฺมาทโย วิภตฺตา, โส สํวณฺณาวิเสสภูโต วิภงฺโค ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม ปริวตฺตนหารวิภงฺโค’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ นิทฺทิฏฺเฐสุ โสฬสสุ เทสนาหาราทีสุ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส ปริวตฺตโน หาโร ปริวตฺตนหารวิภงฺโค นามาติ ปุจฺฉติ. ‘‘กุสลากุสเล ธมฺเม’’ติอาทินิทฺเทสสฺส อิทานิ มยา วุจฺจมาโน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทิโก วิตฺถารสํวณฺณนาวิเสโส ปริวตฺตโน หาโร ปริวตฺตนหารวิภงฺโค นามาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

‘‘สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต นิทฺทิฏฺฐสฺส กตมสฺส ภาวิตพฺพสฺส กุสลสฺส กตโม ปฏิปกฺโข, กถํ ปริวตฺเตตพฺโพ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิมสฺส ภาวิตพฺพสฺส กุสลสฺส อยํ ปฏิปกฺโข, เอวํ ปหาตพฺพภาววเสน ปริวตฺเตตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ ปน –

‘‘ตตฺถ ยสฺมา สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต ยถานิทฺทิฏฺฐานํ กุสลากุสลธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเต อกุสลกุสลธมฺเม ปหาตพฺพภาวาทิวเสน นิทฺธารณํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนํ, ตสฺมา ‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวตี’ติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓๕) –

วุตฺตํ. ปหายกสฺส หิ ธมฺมสฺส ปหาตพฺพภาววเสน นิทฺธารณํ, ปหาตพฺพสฺส จ ธมฺมสฺส ปหายกภาววเสน นิทฺธารณํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนํ นาม โหติ. ตตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิสฺสาติ สมฺมา สุนฺทรา ปสตฺถา ทิฏฺฐิ ยสฺส ปุคฺคลสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิ. ปุคฺคลปทฏฺฐานา หิ อยํ เทสนา. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติ. สา ปน สมฺมาทิฏฺฐิ กมฺมกมฺมผลาทิสทฺทหนวเสน วา อนิจฺจาทิวิปสฺสนาวเสน วา มคฺคสมฺมาทสฺสนวเสน วา ปวตฺตา นิรวเสสาว คหิตา. ‘‘ยาย ภาวิตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา ปหาตพฺพา มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวติ, ยทิ เกวลา มิจฺฉาทิฏฺฐิเยว นิชฺชิณฺณา ภวติ, เอวํ สติ ตทวเสสา อกุสลา ธมฺมา อชิณฺณา

ภเวยฺยุ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เย จสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลาเยว ธมฺมา จ อุปฺปชฺเชยฺยุํ อุปฺปชฺชนารหา ภเวยฺยุํ, เต จ อกุสลา ธมฺมา อสฺส สมฺมาทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส นิชฺชิณฺณา ปหาตพฺพารหา อนุปฺปชฺชนสภาวา โหนฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ’’ติ (อุทา. ๒; มหาว. ๑).

‘‘ยทิ สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตปฺปจฺจยา อกุสลธมฺมาเยว นิชฺชิณฺณา ภวนฺติ, เอวํ สติ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา กุสลา ธมฺมา น สมฺภเวยฺยุ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสฺส สมฺมาทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส อุปฺปชฺชนารหา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา อเนเก กุสลา สมถวิปสฺสนา วา โพธิปกฺขิยา วา ธมฺมา สมฺภวนฺติ, อุปฺปนฺนา จ เต ธมฺมา อสฺส สมฺมาทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส สนฺตาเน ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนวเสน ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

สมฺมาทิฏฺฐิยา ปฏิปกฺขานํ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา, ตปฺปจฺจยานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปริวตฺตนภาโว อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ธมฺมสฺส ปฏิปกฺโข ธมฺโม กถํ ปริวตฺเตตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โยชนตฺถ อาทโย วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา. สมฺมา สุนฺทรา ปสตฺถา วาจา ยสฺส ปุคฺคลสฺสาติ สมฺมาวาโจ, ตสฺส สมฺมาวาจสฺส. ‘‘ปุริสปุคฺคลสฺสา’’ติอาทีนํ อตฺโถปิ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสสตฺโถสมฺมา อวิปรีตโต วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ยสฺส ปุคฺคลสฺสาติ สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสโน, ตสฺส สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณทสฺสนสมฺปนฺนสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ‘‘อวิมุตฺตาว สมานา วิมุตฺตา มย’’นฺติ มิจฺฉาภินิเวสวเสน ปวตฺตํ มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ นิชฺชิณฺณํ วิคตํ ภวติ. ‘‘เย จสฺสา’’ติอาทีนํ อนุสนฺธฺยาทิโก วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

๓๖. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺสาติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ กุสลานํ ปฏิปกฺขา มิจฺฉาทิฏฺฐาทิกาเยว อกุสลา ปหาตพฺพภาเวน ปริวตฺเตตพฺพา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีนํ กุสลานํ ปฏิปกฺขา ปาณาติปาตาทิกาปิ อกุสลา ปหาตพฺพภาเวน ปริวตฺเตตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺส วา ปาณาติปาตา ปฏิวิรตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เอวํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิมุเขน มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทึ ทสฺเสตฺวา ปุน ปาณาติปาตอทินฺนาทานกาเมสุมิจฺฉาจาราทิโต เวรมณิยาทีหิ ปาณาติปาตาทีนํ ปริวตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘ยสฺสา’ติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓๖) วุตฺตํ. ตทงฺคาทิวเสนปหีโน โหติ. กาลวาทิสฺสาติ วทิตพฺพกาเล วทิตพฺพํ วทติ สีเลนาติ กาลวาที, ตสฺส.

‘‘ยถาวุตฺตปฺปกาเรเนว ปริวตฺเตตพฺพา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อญฺเญน ปกาเรนปิ ปริวตฺเตตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย จ โข เกจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เย จ โข เกจีติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทิมุเขเนว มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทีหิ เอว ปริวตฺตนํ ปการนฺตเรน ทสฺเสตี’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓๖) วุตฺตํ. ตตฺถ เกจิ มิจฺฉาทิฏฺฐิกมิจฺฉาสงฺกปฺปาทิกาเยว ปุคฺคลา ปเรสํ อริยานํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ครหนฺติ. สนฺทิฏฺฐิกา สนฺทิฏฺเฐ นิยุตฺตา, สหธมฺมิกา สห ธมฺเมน การเณน เย วตฺตนฺติ สหธมฺมิกา. คารยฺหา ครหิตพฺพากาเร ยุตฺตา. วาทา จ อนุวาทา จ วาทานุวาทา, เต ภวนฺโต สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน ครหเณน. ปุชฺชา ปูชิตพฺพา จ น ภวนฺติ, ปาสํสา ปสํสิตพฺพา จ น ภวนฺติ. เอวนฺติอาทีสุ สมฺมาสงฺกปฺปํ วา สมฺมาวาจาทิกํ วา วิสุํ วิสุํ สมฺมาสงฺกปฺปญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาสงฺกปฺปิกา, เต ภวนฺโต น ปุชฺชา จ ปาสํสา จ…เป… สมฺมาวิมุตฺติญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาทิฏฺฐิวาจิกา, เต ภวนฺโต น ปุชฺชา จ ปาสํสา จ. สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาวิมุตฺติกา, เต ภวนฺโต น ปุชฺชา จ ปาสํสา จ. สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนญฺจ เต ภวนฺโต ธมฺมํ ครหนฺติ. เตน หิ เย มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนิกา, เต ภวนฺโต น ปุชฺชา จ ปาสํสา จาติ โยชนา กาตพฺพา. ‘‘มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนา’’ติปิ ปาโฐ อตฺถิ.

‘‘อริยมคฺคสมฺมาทิฏฺฐาทีนํ ครหวเสเนว มิจฺฉาทิฏฺฐาทโย จ ปริวตฺเตตพฺพา, นาวเสสานํ ปสํสาวเสนา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา กามาทีนํ ปสํสาวเสนปิ กามานํ ปฏิปกฺขา เวรมณิยาทโยปิ ปริวตฺเตตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย จ โข เกจิ เอวมาหํสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภุญฺชิตพฺพา กามา, ปริภุญฺชิตพฺพา กามา, อาเสวิตพฺพา กามา, นิเสวิตพฺพา กามาติ เอตฺถ กามียนฺเตติ กามาติ กมฺมสาธนวเสน วตฺถุกามา คหิตา, นาติปณีตา กามา ภุญฺชิตพฺพา, อติปณีตา กามา ปริ สมนฺตโต ภุญฺชิตพฺพา. อติปณีตตรา กามา อา ภุโส เสวิตพฺพา, นิยตา เสวิตพฺพา. ภาวยิตพฺพา กามา, พหุลีกาตพฺพา กามาติ เอตฺถ ปน กาเมนฺตีติ กามาติ กตฺตุสาธนวเสน กิเลสกามา คหิตา, ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทนวเสน ภาวยิตพฺพา วฑฺฒาเปตพฺพา ปวตฺเตตพฺพา กิเลสกามา, พหูนํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทนวเสน กาตพฺพา วฑฺฒาเปตพฺพา กิเลสกามาติ เย จ กามวสิกา ปุถุชฺชนา เกจิ เอวมาหํสุ เตสํ กามวสิกานํ ปุถุชฺชนานํ เกสญฺจิ ตาทิเสหิ กาเมหิ เวรมณี กุสลเจตนา ปฏิปกฺขวเสน อธมฺโม อเสวิตพฺโพ นาม อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย คเหตพฺโพ.

อนฺตทฺวยวเสน ปริวตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย วา ปน เกจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺตกิลมถานุโยโค ธมฺโมติ นิยฺยานิโกติ เย วา ปน ปญฺจาตปาทิปฏิปนฺนกา ตตฺถิยา เอวมาหํสุ, เตสํ ปญฺจาตปาทิปฏิปนฺนกานํ นิยฺยานิโก ธมฺโม มชฺฌิมาปฏิปทาสงฺขาโต วิปสฺสนาสหิโต อริยมคฺโค อธมฺโม อนิยฺยานิโก อภาเวตพฺโพ นาม อาปชฺเชยฺยาติ. สุขทุกฺขวเสนปิ ปริวตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย จ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปาปํ นิชฺชราเปสฺสามา’’ติ อตฺตหึสนาทิวเสน ปฏิปนฺนกานํ ปวตฺโต สรีรตาปโน ทุกฺโข ธมฺโม นิยฺยานิโกติ.

เย จ ตถาปฏิปนฺนกา เกจิ เอวมาหํสุ, เตสํ ตถาปฏิปนฺนกานํ อนวชฺชปจฺจยปริโภควเสน ปวตฺโต สรีรทุกฺขูปสโม สุโข ธมฺโม อธมฺโม อปฺปวตฺเตตพฺโพ อาปชฺเชยฺยาติ.

อนฺตทฺวยาทิวเสน ปริวตฺตนํ อาจริเยน วิภตฺตํ, อเมฺหหิ จ ญาตํ, ‘‘กถํ อสุภสญฺญาทิวเสน ปริวตฺเตตพฺโพ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา เอวํ อสุภสญฺญาทิวเสน สุภสญฺญาทิกา ปริวตฺเตตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิทานิ อสุภสญฺญาทิมุเขน สุภสญฺญาทิปริวตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘ยถา วา ปนา’ติอาทิ วุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓๖) วุตฺตํ. สพฺพสงฺขาเรสูติ เตภูมกสงฺขาเรสุ. อารทฺธวิปสฺสกสฺส หิ เตภูมกา ธมฺมา กิเลสาสุจิปคฺฆรณกตฺตา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺติ.

‘‘ยทิ สรูปโตเยว อิเมสํ อิเม ปฏิปกฺขาติ อปริวตฺเตตพฺพา สิยุํ, เอวํ สติ นิรวเสสา จ ปฏิปกฺขา น สกฺกา ปริวตฺเตตุํ, กถํ สกฺกา ปริวตฺเตตุ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ปริวตฺตนลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กุสลํ วา อกุสลํ วา ยํ ยํ ธมฺมํ ปริวตฺเตตุกาโม อาจริโย จิตฺเตน โรจยติ ทิฏฺฐิยา อุปคจฺฉติ, กุสลสฺส วา อกุสลสฺส วา ตสฺส ตสฺส รุจิกสฺส อุปคตสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข, โส ปฏิปกฺขธมฺโม อสทฺธมฺโม อสฺส ธมฺมสฺส อนิฏฺฐโต ปจฺจนีกโต อชฺฌาปนฺโน ปริญฺญาโต. อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วา ยํ ยํ ธมฺมํ ปริวตฺเตตุกาโม อาจริโย จิตฺเตน โรจยติ ทิฏฺฐิยา อุปคจฺฉติ, อิฏฺฐสฺส วา อนิฏฺฐสฺส วา ตสฺส ตสฺส รุจิกสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข, โส ปฏิปกฺขธมฺโม อสฺส ธมฺมสฺส อนิฏฺฐโต ปจฺจนีกธมฺมโต อชฺฌาปนฺโน ปริญฺญาโต ภวตีติ ปริวตฺเตตุกาเมน อิจฺฉิตพฺพธมฺมานุรูปปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตนํ กาตพฺพนฺติ ปริวตฺตเน ปฏิปกฺขลกฺขณํ วุตฺตํ. เตน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิปกฺขสฺส ลกฺขณํ วิภาเวตี’’ติ.

‘‘เอวํ วุตฺตปฺปการํ ปริวตฺตนํ อเมฺหหิ กถํ สทฺทหิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘‘เอตฺตาวตา ปริวตฺโต หาโร ปริปุณฺโณ, อญฺโญ นิยุตฺโต นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘นิยุตฺโต ปริวตฺตโน หาโร’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมึ สุตฺเต กุสลากุสเล นิทฺทิฏฺเฐ ปฏิปกฺขวเสน นีหริตฺวา ยถาสมฺภวํ โย โย ปริวตฺตโน หาโร นิยุตฺโต, ตสฺมึ สุตฺเต นิทฺทิฏฺเฐ ปฏิปกฺขวเสน นีหริตฺวา โส โส ปริวตฺตโน หาโร นิยุตฺโต นิทฺธาเรตฺวา ยุตฺโต โยชิโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ.

อิติ ปริวตฺตนหารวิภงฺเค สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.