๓. ยุตฺติหารวิภงฺควิภาวนา

๑๘. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน วิจยหารวิภงฺเคน ปทปญฺหาทโย วิจิตา, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต วิจยหารวิภงฺโค ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม ยุตฺติหารวิภงฺโค’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม ยุตฺติหาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ นิทฺทิฏฺเฐสุ โสฬสสุ หาเรสุ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส ยุตฺติหาโร ยุตฺติหารวิภงฺโคติ ปุจฺฉิ. ‘‘สพฺเพสํ หาราน’’นฺติอาทินิทฺเทสสฺส อิทานิ วุจฺจมาโน ‘‘อยํ ยุตฺติหาโร’’ติอาทิโก วิตฺถารสํวณฺณนาวิเสโส ยุตฺติหารวิภงฺโค นามาติ วิญฺเญยฺโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ กตโม ยุตฺติหาโรติอาทิ ยุตฺติหารวิภงฺโค’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๘). อยํ ยุตฺติหาโร กึ นาม สุตฺตตฺถํ ยุตฺตายุตฺติวเสน โยชยตีติ ยุญฺชิตพฺพํ สุตฺตตฺถํ ปุจฺฉติ. สุตฺตตฺโถ ปน ทุวิโธ อตถากาเรน คยฺหมาโน, ตถากาเรน คยฺหมาโน อตฺโถติ. ตตฺถ อตถากาเรน คยฺหมาโนว อตฺโถ ยาถาวโต ยุตฺตินิทฺธารเณน โยเชตพฺโพ, อิตโร ปน ภูตกถนมตฺเตน โยเชตพฺโพ. ยสฺมา ปนายํ ยุตฺติคเวสนา นาม สํวณฺณนา มหาปเทเสหิ วินา น สมฺภวติ, ตสฺมา ยุตฺติหารํ วิภชนฺโต ตสฺส ยุตฺติหารสฺส ลกฺขณํ ปฐมํ อุปทิสิตุํ ‘‘จตฺตาโร มหาปเทสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มหาปเทสาติ มหนฺเต พุทฺธาทโย อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ การณานิ, มหนฺตานิ วา ธมฺมสฺส อปเทสานิ ปติฏฺฐานานิ. อปทิสียเตติ อปเทโส, พุทฺโธ อปเทโส เอตสฺส การณสฺสาติ พุทฺธาปเทโส. เสเสสุปิ เอเสว นโย เนตพฺโพ. ‘‘พุทฺธสฺส สมฺมุขา เอตํ สุตฺตํ มยา สุต’’นฺติ วตฺวา อาภตสฺส คนฺถสฺส สุตฺตวินเยหิ สํสนฺทนํ ธมฺโม, อสํสนฺทนํ อธมฺโมติ วินิจฺฉยการณํ มหาปเทโสติ อธิปฺปาโย. ‘‘พุทฺธสฺส สมฺมุขา มยา อาภตํ, สงฺฆสฺส สมฺมุขา มยา อาภตํ, สมฺพหุลตฺเถรานํ สมฺมุขา มยา อาภตํ, เอกตฺเถรสฺส สมฺมุขา มยา อาภต’’นฺติ วตฺวา อาภตสฺส คนฺถสฺส ยานิ พฺยญฺชนปทอตฺถปทานิ สนฺติ, ตานิ ปทพฺยญฺชนานิ ภควตา เทสิเต สุตฺเต โอตรยิตพฺพานิ อนุปฺปเวสิตานิ, วินเย ราคาทิวินเย สนฺทสฺสยิตพฺพานิ สํสนฺเทตพฺพานิ. ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ ปกฺขิปิตพฺพานิ. ยทิ สุตฺตตฺเถน, วินยตฺเถน, ธมฺมตาย จ อวิรุทฺธานิ โหนฺติ, เอวํ สติ ตว อาภตปทพฺยญฺชนานิ ยุตฺตานีติ วินิจฺฉยนฺเตหิ วตฺวา คเหตพฺพานีติ อธิปฺปาโย.

สุตฺตวินยธมฺมตาสุ โอตรยิตพฺพานิ สนฺทสฺสยิตพฺพานิ อุปนิกฺขิปิตพฺพานีติ อาจริเยน วุตฺตานิ, ‘‘กตฺถ สุตฺเต, กตฺถ วินเย, กตฺถ ธมฺมตาย’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘กตมสฺมึ สุตฺเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จตูสุ อริยสจฺเจสูติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ทสฺสนเกสุ สุตฺเตสุ. ราโค วินสฺสติ วูปสมติ เอเตน อสุภาทินาติ ราควินยํ, กึ ตํ? อสุภาทินิมิตฺตํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ราควินโย, โก โส? อสุภาทินิมิตฺตทสฺสนโก สุตฺตนฺตวิเสโส. เอส นโย โทสวินโยติอาทีสุปิ. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท นาม สสฺสตทิฏฺฐิอุจฺเฉททิฏฺฐึ วิวชฺเชตฺวา เอกตฺตนยาทีนํ ทีปเนน อวิชฺชาทิสงฺขาราทิสภาวธมฺมานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาวทีปโกติ วุตฺตํ ‘‘กตมิสฺสํ ธมฺมตายํ อุปนิกฺขิปิตพฺพานิ? ปฏิจฺจสมุปฺปาเท’’ติ.

‘‘สุตฺตาทีสุ อวตรนฺเต สนฺทิสฺสนฺเต อวิโลเมนฺเต กึ น ชเนตี’’ติ วตฺตพฺพโต ‘‘จตูสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘พุทฺธาทีนํ สมฺมุขา มยา อาภต’’นฺติ วตฺวา อาภตคนฺโถ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ยทิ อวตรติ, เอวํ สติ อาภตคนฺโถ อาสเว น ชเนติ. ราคาทิกิเลสวินเย ยทิ สนฺทิสฺสติ, เอวํ สติ อาภตคนฺโถ อาสเว น ชเนติ. ธมฺมตญฺจ ยทิ น วิโลเมติ, เอวํ สติ อาภตคนฺโถ อาสเว น ชเนตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘‘กิมตฺถํ ยุตฺติหารวิภงฺเค จตฺตาโร มหาปเทสา อาภตา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘จตูหิ มหาปเทเสหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาภตคนฺเถ ยํ ยํ อตฺถชาตํ, ยํ ยํ ธมฺมชาตํ วา จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ, ตํ ตํ อตฺถชาตํ วา ตํ ตํ ธมฺมชาตํ วา สํวณฺเณตพฺพสุตฺเต คเหตพฺพํ. เยน เยน การเณน จ จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ, ตํ ตํ การณํ สํวณฺณนาวเสน สํวณฺเณตพฺพสุตฺเต คเหตพฺพํ. ยถา ยถา ปกาเรน จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ, โส โส ปกาโร สํวณฺณนาวเสน สํวณฺเณตพฺพสุตฺเต คเหตพฺโพ. เอวํ คาหณตฺถํ จตฺตาโร มหาปเทสา อาภตาติ อตฺโถ.

๑๙. จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุตฺตํ อวิรุทฺธํ ตํ ตํ อตฺถชาตํ คเหตพฺพนฺติ อาจริเยน วุตฺตํ, ‘‘กตฺถ เกน ยุตฺตินิทฺธารณํ กาตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปเญฺห ปญฺหํ ปุจฺฉิเตน ปุคฺคเลน ยุตฺตินิทฺธารณํ กาตพฺพนฺติ. ตตฺถ ปญฺหนฺติ ปญฺหิตพฺพํ สภาวธมฺมํ. ปุจฺฉิเตนาติ วิสฺสชฺเชตุํ สมตฺเถน ปณฺฑิตปุคฺคเลน. ปเญฺหติ ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตปาเฐ. ปทานิ กติ กิตฺตกานิ โหนฺตีติ ปทโส ปฐมํ ปริโยคาหิตพฺพํ ยุตฺติหาเรน วิเจตพฺพํ วีมํสิตพฺพํ. ‘‘กถํ วิเจตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยทิ สพฺพานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพานิ ปทานีติ ปุจฺฉิตปาเฐ นิรวเสสานิ ปทานิ เอกํ สมานํ อตฺถํ ยทิ อภิวทนฺติ, เอวํ สติ อตฺถวเสน เอโก ปโญฺห. เอส นโย เสเสสุปิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตทตฺถสฺเสกสฺส ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๙).

เอกนฺติ อตฺถวเสน เอกวิธํ ปญฺหํ. อุปปริกฺขมาเนน ปุคฺคเลน อญฺญาตพฺพํ ทฬฺหํ ชานิตพฺพํ. ‘‘โก อาชานนากาโร’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อาชานนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ อิเม ธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เย หิ ปริยตฺติธมฺมา สํวณฺเณตพฺพา, อิเม ปริยตฺติธมฺมา นานตฺถา โหนฺติ กึ, นานาพฺยญฺชนา โหนฺติ กึ, อุทาหุ อิเมสํ ปริยตฺติธมฺมานํ เอโก อตฺโถ โหติ, พฺยญฺชนเมว นานํ โหติ กิ’’นฺติ ยุตฺติโต วิเจตฺวา อญฺญาตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘ยถาวุตฺโต ปโญฺห กึ ภเว’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ยถาวุตฺตํ ปญฺหํ เอกเทสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา กึ ภเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยถา สา’’ติอาทิมาห.

ตสฺสํ ปุจฺฉาคาถายํ – โจรฆาตเกน มนุสฺเสน โจโร อพฺภาหโต วิย เกน ธมฺเมน สตฺตโลโก สทา อพฺภาหโต, มาลุวลตาย อตฺตโน นิสฺสิตรุกฺโข ปริวาริโต อชฺโฌตฺถโฏ วิย เกน ธมฺเมน สตฺตโลโก สทา ปริวาริโต อชฺโฌตฺถโฏ, วิสปฺปีตขุรปฺเปน สลฺเลน โอติณฺโณ อนุปวิฏฺโฐ วิย เกน สลฺเลน สตฺตโลโก สทา โอติณฺโณ อนุปวิฏฺโฐ, กิสฺส เกน การเณน สตฺตโลโก สทา ธูปายิโต สนฺตาปิโตติ โยชนา.

‘‘อิมาย ปุจฺฉาคาถาย กิตฺตกานิ ปทานี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘อิมานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุจฺฉิตานีติ ปุจฺฉิตตฺถานิ ปทานิ จตฺตาริ โหนฺติ. ‘‘กิตฺตกา ปญฺหา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เต ตโย ปญฺหา’’ติ วุตฺตํ.

ภควา เทวตาย หิ ยสฺมา วิสฺสชฺเชติ, อิติ ตสฺมา วิสฺสชฺชนโต ‘‘ตโยปญฺหา’’ติ วิญฺญายติ. ‘‘กตมา วิสฺสชฺชนคาถา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา –

‘‘มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก, ชราย ปริวาริโต;

ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณ, อิจฺฉาธูปายิโต สทา’’ติ. –

วุตฺตํ. ตสฺสํ วิสฺสชฺชนคาถายํ – โจรฆาตเกน มนุสฺเสน โจโร อพฺภาหโต วิย มจฺจุนา สตฺตโลโก สทา อพฺภาหโต, มาลุวลตาย อตฺตโน นิสฺสิตรุกฺโข ปริวาริโต อชฺโฌตฺถโฏ วิย ชราย สตฺตโลโก สทา ปริวาริโต อชฺโฌตฺถโฏ, วิสปฺปีตขุรปฺเปน สลฺเลน โอติณฺโณ อนุปวิฏฺโฐ วิย ตณฺหาสลฺเลน สตฺตโลโก สทา โอติณฺโณ อนุปวิฏฺโฐ, อิจฺฉาย สตฺตโลโก สทา ธูปายิโต สนฺตาปิโตติ โยชนา.

๒๐. ‘‘กตมํ มจฺจุ, กตมา ชรา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ชรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ติสฺสํ วิสฺสชฺชนคาถายํ. ทุติยปเท วุตฺตา ชรา จ ปฐมปเท วุตฺตํ มรณญฺจ อิมานิ เทฺว สงฺขตสฺส ขนฺธปญฺจกสฺส สงฺขตลกฺขณานิ โหนฺติ, สงฺขตํ ขนฺธปญฺจกํ มุญฺจิตฺวา วิสุํ น อุปลพฺภตีติ อตฺโถ. ‘‘สงฺขตลกฺขณานํ ชรามรณานํ กถํ เภโท ชานิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ชรายํ ฐิตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ ฐิตสฺส ขนฺธปฺปพนฺธสฺส ยํ อญฺญถตฺตํ, อยํ ปากฏชรา นาม, น ขณฏฺฐิติชรา. มรณํ วโยติ สมฺมุติมรณํ จุติเยว โหติ, น ขณิกมรณํ, น สมุจฺเฉทมรณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓๘; อ. นิ. ๓.๔๗; กถา. ๒๑๔).

ยทิ ฐิตสฺเสว มรณํ สิยา, เอวํ สติ ชรามรณานํ นานตฺตํ ยุตฺตํ น สิยา, อยุตฺเต สติ ‘‘เต ตโย ปญฺหา’’ติ วจนมฺปิ อยุตฺตเมวาติ วตฺตพฺพโต ‘‘ตตฺถ ชราย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ติสฺสํ วิสฺสชฺชนคาถายํ วุตฺตาย ชราย จ วุตฺตสฺส มรณสฺส จ อตฺถโต นานตฺตํ ยุตฺตํ.

‘‘เกน การเณน ยุตฺตํ, กถํ การเณน นานตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘คพฺภคตาปิ หิ มียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ชรํ อปฺปตฺตา คพฺภคตาปิ สตฺตา หิ ยสฺมา มียนฺติ, ตสฺมา นานตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. ‘‘คพฺภคตาปิ ชรปฺปตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘น จ เต ชิณฺณา ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ชรปฺปตฺตาปิ อชิณฺณตฺตา ชิณฺณชรํ อปฺปตฺตาว มียนฺติ, เอวํ อิธาธิปฺเปตสฺส ชิณฺณชราวิรหิตสฺส มรณสฺส สมฺภวโต อญฺญา ชรา, อญฺญํ มรณนฺติ ญาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘น คพฺภคตานํเยว ชิณฺณชรํ อปฺปตฺตํ มรณํ อตฺถิ, อญฺเญสมฺปิ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘อตฺถิ จ เทวานํ มรณ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘เทวาปิ จิรกาลสมฺภวโต ชรํ ปตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘น จ เตสํ สรีรานิ ชีรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ชรามรณานํ นานตฺเต การณํ เอตฺตกเมวา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกเต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ชิณฺณชราย ปฏิกมฺมํ กาตุํ สกฺกเตว, มรณสฺส ปน ปฏิกมฺมสฺส กาตุํ น สกฺกเตว, อิมินาปิ การเณน ชรามรณานํ นานตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมวาติ อตฺโถ. ‘‘น สกฺกเต มรณสฺส ปฏิกมฺมํ กาตุ’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อิทฺธิปาทภาวนาย วสีภาเว สติ สกฺกา มรณสฺสาปิ ปฏิกมฺมํ กาตุนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ‘‘อญฺญเตฺรว อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสยา’’ติ วุตฺตํ.

ชรามรณานํ อญฺญมญฺญํ นานาภาโว อาจริเยน ทสฺสิโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ ปน ตณฺหาย ชรามรเณหิ นานาภาโว’’ติ วตฺตพฺพโต เตหิ ตณฺหาย นานตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ปนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตณฺหาย อวิชฺชมานายปิ ชีรนฺตาปิ มียนฺตาปิ วีตราคา ยสฺมา ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ตณฺหาย ชรามรเณหิ นานาภาโว สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพ.

‘‘ตณฺหาย ชีรณภิชฺชนลกฺขณํ อตฺถีติ เตหิ ตณฺหาย อนญฺญตฺเต โก นาม โทโส สิยา’’ติ วตฺตพฺพโต โทสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชรามรณํ ยถา เยน ชีรณภิชฺชนลกฺขเณน ปากฏํ, เอวํ ชีรณภิชฺชนลกฺขเณน ตณฺหาปิ ปากฏา. ยทิ จ สิยา; เอวํ สนฺเต โยพฺพนฏฺฐาปิ สพฺเพ มาณวา วิคตตณฺหา สิยุํ, น จ วิคตตณฺหา, ตสฺมา นานาภาโว สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพ. ตโต อญฺโญปิ โทโส อาปชฺเชยฺยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จ ตณฺหา ทุกฺขสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ชรามรณานํ ตณฺหาย อนญฺญตฺเต สติ ตณฺหาย ภวตณฺหาย ทุกฺขสมุทโย โหติ, เอวํ ชรามรณมฺปิ ทุกฺขสมุทโย สิยา. ยสฺมา น ชรามรณํ ทุกฺขสมุทโย, ตสฺมา ชรามรเณหิ ตณฺหาย นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

เตหิ ตาย อนญฺญตฺเต สติ เอวมฺปิ โทโส อาปชฺเชยฺยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จ ตณฺหา มคฺควชฺฌา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตหิ ตาย อนญฺญตฺเต สติ ยถา ตณฺหา มคฺควชฺฌา โหติ, เอวํ ชรามรณมฺปิ มคฺควชฺฌํ สิยา. ยถา ชรามรณํ มคฺควชฺฌํ น โหติ, เอวํ ตณฺหาปิ มคฺควชฺฌา น สิยา, ตถา จ น โหติ ปหาตพฺพาปหาตพฺพภาวโต, ตสฺมาปิ ชรามรเณหิ ตณฺหาย นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

‘‘ยทิ จาติอาทินา วุตฺตาย ยุตฺติยา อุปปตฺติยา เอว ชรามรเณหิ ตณฺหาย อญฺญตฺตํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา อญฺเญหิปิ การเณหิ คเวสิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมาย ยุตฺติยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมาย ยุตฺติยาติ ยา ยุตฺติ ‘‘ยทิ จา’’ติอาทินา วุตฺตาย อิมาย ยุตฺติยา อุปปตฺติยา. อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ อญฺเญหิ อญฺเญหิ การณภูเตหิ อุปปตฺตีหิ ชรามรเณหิ ตณฺหาย อญฺญตฺตํ คเวสิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพ’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ยุตฺติยา, อตฺถโต จ อญฺญตฺตํ สนฺทิสฺสตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ‘‘ยทิ จ สนฺทิสฺสตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยุตฺติสมารุฬฺหํ อตฺถโต จ มรเณหิ ตณฺหาย จ อญฺญตฺตํ ยทิ จ สนฺทิสฺสติ, พฺยญฺชนโตปิ อญฺญตฺตํ คเวสิตพฺพเมวาติ อตฺโถ.

‘‘กถํ พฺยญฺชนโต อญฺญตฺตํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สลฺโลติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘สลฺโล’’ติ วา ‘‘ธูปายน’’นฺติ วา ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหิ วุจฺจมานานํ อิเมสํ อิจฺฉาตณฺหาสงฺขาตานํ ธมฺมานํ อตฺถโต เอกตฺตํ สมานตฺตํ ยุชฺชติ, น อญฺญตฺตํ. ‘‘สลฺโล’’ติ วา ‘‘ธูปายน’’นฺติ วา ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหิ อวุจฺจมานานํ ชรามรณานํ ตณฺหาย เอกตฺตํ น ยุชฺชติ. ตเมวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ น ยุชฺชติ, เอกตฺตเมว ยุชฺชตีติ โยชนา. อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ ชีรณภิชฺชนสมฺภวโต ชรามรเณหิ ตณฺหาย เอกตฺตํ สิยา, ‘‘กสฺมา อญฺญตฺตํ ยุตฺต’’นฺติ วตฺตพฺพโต ‘‘ตณฺหาย อธิปฺปาเย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหาย อธิปฺปาเย อปริปูรมาเน นวสุ อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ อุปฺปชฺชติ, อุปนาโห จ อุปฺปชฺชติ. ชรามรเณสุ อปริปูรมาเนสุ นวสุ อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ น อุปฺปชฺชติ, อุปนาโห จ น อุปฺปชฺชติ. อิติ อิมาย ยุตฺติยา ชราย จ มรณสฺส จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตํ ยุชฺชติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ยทิ อิจฺฉา ตณฺหาย อตฺถโต เอกตฺตํ ยุตฺตํ, เอวํ สติ กสฺมา ภควตา ‘‘มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก’’ติอาทิคาถายํ ‘‘ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณ, อิจฺฉาธูปายิโต สทา’’ติ ทฺวิธา วุตฺตาติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘ยํ ปนิทํ ภควตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อิจฺฉา’’ติปิ ‘‘ตณฺหา’’ติปิ ทฺวีหิ นาเมหิ ยํ ปนิทํ อภิลปิตํ ยํ ปนิทํ อภิลปนํ กตํ, อิทํ อภิลปนํ ภควตา พาหิรานํ อิจฺฉิตพฺพตสิตพฺพานํ วตฺถูนํ รูปาทิอารมฺมณานํ เภทานํ วเสน ‘‘อิจฺฉา’’ติปิ ‘‘ตณฺหา’’ติปิ ทฺวีหิ นาเมหิ อภิลปิตํ อภิลปนวเสน กตนฺติ เอกตฺตํ ยุตฺตเมว, น นานตฺตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘‘นามวเสน ทฺวิธา วุตฺตานํ อิจฺฉาตณฺหาทีนํ เกน เอกตฺตํ ยุตฺตนฺติ สทฺทหิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สพฺพาหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นานานามวเสน ปเภทา สพฺพา อิจฺฉาทิกา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา หิ ยสฺมา ยุตฺตา, ตสฺมา นามวเสน ภินฺนานมฺปิ เอกลกฺขเณน เอกตฺตํ ยุตฺตนฺติ สทฺทหิตพฺพนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กิมิว ยุตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยถา สพฺโพ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กฏฺฐคฺคิอาทิวเสน อเนโก สพฺโพอคฺคิ อุณฺหตฺตลกฺขเณน เอกลกฺขโณ ยถา, เอวํ อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณาติ โยชนา. สพฺพสฺส อคฺคิโน อุปาทานวเสน อเนกานิ นามานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ ปากโฏ. อารมฺมณวเสน ตณฺหา อญฺเญหิ อญฺเญหิ นาเมหิ ภควตา อภิลปิตา, อุปาทานวเสน อคฺคิ อญฺเญหิ อญฺเญหิ นาเมหิ อภิลปิโตติ โยชนา กาตพฺพา.

‘‘วิสฺสชฺชนคาถายํ อาคตนาเมหิ เอว ตณฺหา อภิลปิตา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อเนเกหิ นาเมหิ อภิลปิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิจฺฉาอิติปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิจฺฉิตพฺพานิ อตฺถานิ รูปาทีนิ อารมฺมณานิ สตฺตา อิจฺฉนฺติ เอตายาติ อิจฺฉา. ตสนฺติ เอตายาติ ตณฺหา. สลฺลติ ปวิสติ วิสปฺปีตํ สลฺลํ วิยาติ สลฺลา, สนฺตาปํ ลาติ อาททาตีติ วา สลฺลา, สนฺตาปํ ลาติ ปวตฺเตตีติ วา สลฺลา. ธูปายติ สนฺตาเปติ ปริทหตีติ ธูปายนา. สรติ อากฑฺฒติ อวหรติ สีฆโสตา สริตา วิยาติ สริตา, สรติ สลฺลตีติ วา สริตา. วิสรตีติ วิสตฺติกา. ปีติวเสน สิเนหตีติ สิเนโห. ตาสุ ตาสุ คตีสุ กิลมถํ อุปฺปาเทตีติ กิลมโถ. สตฺตา รูปาทิอารมฺมณานิ มญฺญนฺติ เอตายาติ มญฺญนา. ภวํ พนฺธตีติ พนฺโธ. อาสียเต ปตฺถียเตติ อาสา. อาสิยติ ปตฺเถตีติ วา อาสา. ปิปาสียเตติ ปิปาสา, อารมฺมณรสํ ปิปาสตีติ วา ปิปาสา. อภินนฺทียเตติ อภินนฺทนา, อภินนฺทตีติ วา อภินนฺทนา. วิตฺถารโต อฏฺฐกถาวเสน (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๐) เวทิตพฺโพ.

‘‘ตณฺหาย อิจฺฉาทิปฺปการวเสน อาลปิตภาโว เกน สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ยถา จ เววจเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. เววจนหารวิภงฺเค ‘‘อาสา จ ปีหา…เป… เววจน’’นฺติ (เนตฺติ. ๓๗) ยา ตณฺหา ยถา เยน ปกาเรน วุตฺตา, ตถา เตน ปกาเรน วุตฺตาย ตณฺหาย อิจฺฉาทิปฺปการวเสน อาลปิตภาโว สทฺทหิตพฺโพ. ‘‘เววจนวิภงฺเค อาจริเยน วุตฺโตปิ ภควตา อวุตฺเต เกน สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ยถาห ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา เยน ปกาเรน ภควา ‘‘รูเป ติสฺสา’’ติอาทิกํ ยํ วจนมาห, ตถา เตน ปกาเรน วุตฺเตน เตน วจเนน สทฺทหิตพฺโพ วาติ. เอวํ ยุชฺชตีติ เอวํ วุตฺตนเยน อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต เอกตฺตา, ชราย จ มรณสฺส จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตา จ ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ ยํ วจนํ วุตฺตํ, ตํ วจนํ ยุชฺชตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

๒๑. ‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต โลโกติอาทิคาถาย ตโย ปญฺหา วุตฺตา’’ติ ปญฺหตฺตยภาเว ยุตฺติ อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา. ‘‘ตโต อญฺเญหิ ปกาเรหิ ยุตฺติ กถํ ญาตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพภาวโต อญฺเญหิ ปกาเรหิปิ ยุตฺติคเวสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร กามตณฺหาสงฺขารมูลโกติ ยุชฺชติ, สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ น ยุชฺชติ. วจนตฺถโต ปน ทุกฺขสฺส อุปจาโร ปวตฺตีติ ทุกฺขูปจาโร. กามตณฺหาปจฺจยา ปวตฺโต สงฺขาโร มูลํ เอตสฺสาติ กามตณฺหาสงฺขารมูลโก. นิพฺพิทาย อุปจาโร ปวตฺตีติ นิพฺพิทูปจาโร. กามตณฺหาย ปริกฺขารภูโต วตฺถุกาโม มูลํ เอตสฺสาติ กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ. ตตฺถ อนภิรติสงฺขาตา อุกฺกณฺฐา นิพฺพิทา กามตณฺหาปริกฺขารมูลิกา ยุชฺชติ, ญาณนิพฺพิทา กามตณฺหาปริกฺขารมูลิกา น ยุชฺชติ, ตสฺมา สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ น ปน ยุชฺชตีติ วุตฺตํ.

‘‘ปญฺหตฺตยภาเว เจว ทุกฺขูปจารนิพฺพิทูปจาเร จ ยา ยุตฺติ อาจริเยน วิภตฺตา, สาว ยุตฺติ สลฺลกฺเขตพฺพา กึ, อุทาหุ อิมาย ยุตฺติยา อญฺญาปิ ยุตฺติ คเวสิตพฺพา กิ’’นฺติ วตฺตพฺพโต นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมายา’’ติอาทิมาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปญฺหตฺตยภาเว เจว ทุกฺขูปจารนิพฺพิทูปจาเร จ ยา ยุตฺติ มยา วิภตฺตา, อิมาย ยุตฺติยา อนุสาเรน อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ เตสุ เตสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ยุตฺติปิ คเวสิตพฺพาติ.

‘‘อิทํ นยทสฺสนํ สํขิตฺตํ, น สกฺกา วิตฺถารโต คเวสิตุ’’นฺติ วตฺตพฺพโต ตํ นยทสฺสนํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หิ ภควา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อสุภสฺส ชิคุจฺฉนียภาวโต ราคุปฺปาโท น ยุตฺโต, ตสฺมา ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภเทสนา ราควินยาย ยุตฺตา. เมตฺตาย โทสปฏิปกฺขตฺตา โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส เมตฺตาเทสนา โทสวินยาย ยุตฺตา. ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ปญฺญาวิสยตฺตา โมหจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา โมหวินยาย ยุตฺตา. ‘‘ราคจริตสฺสาปิ เมตฺตาทิเทสนา ยุชฺเชยฺย สพฺพสตฺตสาธารณตฺตา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ยทิ หิ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติพฺพกิเลสสฺส ราคจริตสฺส อธิปฺเปตตฺตา ตาทิสสฺส ปุคฺคลสฺส เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ยทิ เทเสยฺย, เอวํ สติ เมตฺตาวเสนปิ ราคุปฺปชฺชนโต เทสนา น ยุชฺชติ. สุขํ ปฏิปทํ วา ยทิ เทเสยฺย, เอวํ สติ ราคจริตสฺส ทุกฺขาปฏิปทายุชฺชนโต เทสนา น ยุชฺชติ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ ปหานํ วา ยทิปิ เทเสยฺย, เอวํ สติ ราคจริตสฺส อสุภานุปสฺสนํ วชฺเชตฺวา วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมสฺส ปหานสฺส ทุกฺกรโต เทสนา น ยุชฺชตีติ โยชนา.

‘‘ภควา ราคจริตสฺสา’’ติอาทินา นิรวเสสวเสน ยุตฺติ น วิภตฺตา, นยทสฺสนเมวาติ โย นโย ทสฺสิโต, เตน นเยน อญฺญาปิ คเวสิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ยํ กิญฺจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ราคสฺส ยํ กิญฺจิ อนุโลมปฺปหานํ, โทสสฺส ยํ กิญฺจิ อนุโลมปฺปหานํ, โมหสฺส ยํ กิญฺจิ อนุโลมปฺปหานํ เทสิตํ, ตํ สพฺพํ อนุโลมปฺปหานํ ยตฺตกา ปาฬิปฺปเทสา ญาณสฺส ภูมิ, ตตฺตเกสุ วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพนฺติ โยชนา.

‘‘ราคาทิปฺปหานวเสน ยุตฺติ คเวสิตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพภาวโต อญฺเญหิปิ เมตฺตาทิพฺรหฺมวิหารผลสมาปตฺตินวานุปุพฺพสมาปตฺติวสีภาเวหิ วิภชิตฺวา ยุตฺติคเวสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘เมตฺตาวิหาริสฺสา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เมตฺตาวิหาริสฺส เมตฺตาวิหารลาภิโน สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส เมตฺตาย พฺยาปาทปฏิปกฺขตฺตา พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ เทสนา น ยุชฺชตีติ จ, เมตฺตาวิหาริสฺส สโต พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ เทสนา ยุชฺชติ. กรุณาวิหาริสฺส กรุณาวิหารลาภิโน สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส กรุณาย วิเหสาย ปฏิปกฺขตฺตา วิเหสา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, กรุณาวิหาริสฺส สโต วิเหสา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ เทสนา ยุชฺชติ. มุทิตาวิหาริสฺส มุทิตาวิหารลาภิโน สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส มุทิตาย อรติยา ปฏิปกฺขตฺตา อรติ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, มุทิตาวิหาริสฺส สโต อรติ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ เทสนา ยุชฺชติ. อุเปกฺขาวิหาริสฺส อุเปกฺขาวิหารลาภิโน สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส อุเปกฺขาย ราคสฺส ปฏิปกฺขตฺตา ราโค จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, อุเปกฺขาวิหาริสฺส สโต ราโค ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ เทสนา ยุชฺชติ.

อนิมิตฺตวิหาริสฺส อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน ปฏิลทฺธผลสมาปตฺติวิหารลาภิโน สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส นิมิตฺตานุสาริ เตน เตเนว สงฺขารนิมิตฺตานุสาเรเนว นิจฺจาทีสุ ปหีเนน นิมิตฺเตน วิญฺญาณํ ปวตฺตตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, อนิมิตฺตานุปสฺสนาย นิจฺจาทิวิปลฺลาสปฏิปกฺขตฺตา อนิมิตฺตวิหาริสฺส สโต นิมิตฺตํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ เทสนา ยุชฺชติ. ‘‘อสฺมี’’ติ มญฺญิตํ ขนฺธปญฺจกํ อตฺตวิคตํ ‘‘อยํ ขนฺธปญฺจโก อหํ อสฺมี’’ติ น สมนุปสฺสามิ, อถ จ ปน อสมนุปสฺสเน สติปิ ‘‘เม กึ อสฺมี’’ติ ‘‘กถํ อสฺมี’’ติ วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, วิจิกิจฺฉาย ปหาเนกฏฺฐภาวโต ‘‘อยํ ขนฺธปญฺจโก อหํ อสฺมี’’ติ อสมนุปสฺสนฺตสฺส วิจิกิจฺฉา กถํกถาสลฺลํ ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ เทสนา ยุชฺชติ.

‘‘ผลสมาปตฺติวเสเนว ยุตฺติ คเวสิตพฺพา กิ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ฌานสมาปตฺติวเสนปิ ยุตฺติ คเวสิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ปน ปฐมํ ฌาน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. อถ วา ‘‘ผลสมาปตฺติวิหาริสฺเสว ยุตฺติ คเวสิตพฺพา กิ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ฌานสมาปตฺติวเสนปิ ยุตฺติ คเวสิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ปน ปฐมํ ฌาน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยถา ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ผลสมาปตฺติวิหาริสฺส ยุตฺติ คเวสิตพฺพา, เอวํ ฌานสมาปตฺติวิหาริสฺสปิ ยุตฺติ คเวสิตพฺพา. กถํ? ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปฐมชฺฌานสมงฺคิโน สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส นีวรณวิกฺขมฺภนโต กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย ทุติยชฺฌานาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, กามราคพฺยาปาทา ฌานสฺส หานาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา ยุชฺชติ. วิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา อุปจารธมฺเมน สห ทุติยชฺฌานธมฺมา ฌานสฺส หานาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, วิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย อุปริฌานตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา ยุชฺชติ.

ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สโต สํวิชฺชมานสฺส ปุคฺคลสฺส วิตกฺกวิจารสหคตา วา สญฺญามนสิการา อุปจารธมฺเมน สห ปฐมชฺฌานธมฺมา วิเสสาย อุปริฌานตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, วิตกฺกวิจารสหคตา สญฺญามนสิการา อวิตกฺกฌานสฺส หานาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา ยุชฺชติ. อุเปกฺขาสหคตา วา สญฺญามนสิการา อุปจารธมฺเมน สห จตุตฺถชฺฌานธมฺมา ฌานสฺส หานาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา น ยุชฺชติ, อุเปกฺขาสหคตา สญฺญามนสิการา วิเสสาย อุปริฌานตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ เทสนา ยุชฺชติ. เสเสสุปิ อตฺถานุรูปํ โยชนา กาตพฺพา. ยถาวุตฺตสมาปตฺตีสุ วสีภาเวน ปริจิตํ กลฺลตาปริจิตํ จิตฺตํ นาม.

เอตฺตกเมว ยุตฺติคเวสนํ น กาตพฺพํ, นววิธสุตฺตนฺเตสุ ยถาลทฺธยุตฺติคเวสนมฺปิ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ สพฺเพ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สพฺเพสํ หารานํ ยถาวุตฺตภูมิโคจรานํ วิจยหาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพภาโว เกน สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตน โยเชตพฺพภาเวน อายสฺมา มหากจฺจาโน ‘‘สพฺเพส’’นฺติอาทิกํ ยํ วจนํ อาห, เตน วจเนน สทฺทหิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ.

อิติ ยุตฺติหารวิภงฺเค สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.