๘. วิภตฺติหารสมฺปาตวิภาวนา

๗๐. เยน เยน อาวฏฺฏหารสมฺปาเตน สุตฺตตฺถา อาวฏฺเฏตพฺพา, โส อาวฏฺฏหารสมฺปาโต ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม วิภตฺติหารสมฺปาโต’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม วิภตฺติหารสมฺปาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส วิภตฺติหารสมฺปาโต นามาติ ปุจฺฉติ.

‘‘กตเม สุตฺตตฺถา กตฺถ วิภตฺตา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยา ‘‘ตสฺมา…เป… โคจโร’’ติ คาถา วุตฺตา, ติสฺสํ คาถายํ วุตฺโต กุสลปกฺโข ธมฺโม กุสลปกฺเขน ธมฺเมน สติสํวโร ธมฺโม นิทฺทิสิตพฺโพ วิภชิตพฺโพ, อกุสลปกฺเขน ธมฺเมน นิทฺทิสิตพฺโพ วิภชิตพฺโพ.

กถํ? ‘‘รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ ปเทน วุตฺโต กุสลปกฺโข สติสํวโร ธมฺโม ‘‘จกฺขุทฺวารสํวโร…เป… มโนทฺวารสํวโร’’ติ ฉพฺพิเธน กุสลปกฺเขน ธมฺเมน นิทฺทิสิตพฺโพ วิภชิตพฺโพ. ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป’’ติ ปเทน วุตฺโต กุสลปกฺโข สมฺมาสงฺกปฺโป ธมฺโม ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาท-สงฺกปฺโป อวิหึสาสงฺกปฺโป’’ติ ติวิเธน กุสลปกฺเขน ธมฺเมน วิภชิตพฺโพ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร’’ติ ปเทน วุตฺตา กุสลปกฺขา ธมฺมชาติ ‘‘ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาย ญาณํ, ปุพฺพนฺเต ญาณํ, อปรนฺเต ญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๐๖๓) อฏฺฐวิเธน กุสลปกฺเขน ธมฺเมน วิภชิตพฺพา. ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพย’’นฺติ ปเทน วุตฺตํ กุสลปกฺขอุทยพฺพยญาณํ ธมฺมชาตํ ปญฺญาสวิเธน อุทยพฺพยญาเณน กุสลปกฺเขน วิภชิตพฺพํ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภู’’ติ ปเทน วุตฺตํ ถินมิทฺธาภิภวนํ กุสลปกฺขํ ธมฺมชาตํ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคาภิภวนํ สกทาคามิมคฺคาภิภวนํ อนาคามิมคฺคาภิภวนํ อรหตฺตมคฺคาภิภวน’’นฺติ จตุพฺพิเธน กุสลปกฺเขน วิภชิตพฺพํ.

สติสํวโร กุสลปกฺโข ‘‘โลกิโย สติสํวโร, โลกุตฺตโร สติสํวโร’’ติ ทุพฺพิเธน วิภชิตพฺโพติ. โลกิโย สติสํวโร กามาวจโรวาติ เอกวิเธน วิภชิตพฺโพ. โลกุตฺตรา สติสํวโร ‘‘ทสฺสนภูมิ, ภาวนาภูมี’’ติ ทุพฺพิเธน วิภชิตพฺโพ. กามาวจโร สติสํวโร ‘‘กายานุปสฺสนาสติสํวโร เวทนานุปสฺสนาสติสํวโร จิตฺตานุปสฺสนาสติสํวโร ธมฺมานุปสฺสนาสติสํวโร’’ติ จตุพฺพิเธน วิภชิตพฺโพ. โลกุตฺตโร สติสํวโรปิ ตถา จตุพฺพิเธน วิภชิตพฺโพ. สมฺมาสงฺกปฺปสมฺมาทิฏฺฐิโยปิ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุพฺพิธาทิเภเทน วิภชิตพฺพา. ปทฏฺฐาเนนปิ ปทฏฺฐานหารสมฺปาเต วุตฺตนเยน วิภชิตพฺพา.

อกุสลปกฺเขน ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ ปเทน วุตฺโต อสํวโร ‘‘จกฺขุอสํวโร …เป… กายอสํวโร, โจปนกายอสํวโร, วาจาอสํวโร, มโนอสํวโร’’ติ อฏฺฐวิเธน วิภชิตพฺโพ. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตนา’’ติ ปเทน คหิโต มิจฺฉาสงฺกปฺโป ‘‘กามวิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก’’ติ ติวิเธน วิภชิตพฺโพ. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐี’’ติ ปเทน วุตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป…อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณ’’นฺติ อฏฺฐวิเธน วิภชิตพฺพา, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิวิเธนปิ วิภชิตพฺพา. ถินมิทฺธํ ปญฺจวิเธน สสงฺขาริกวิเธน วิภชิตพฺพํ.

‘‘เอตฺตโกว วิภตฺติหารสมฺปาโต ปริปุณฺโณ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘นิยุตฺโต วิภตฺติหารสมฺปาโต’’ติ วุตฺตํ. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน วิภตฺติหารสมฺปาเตน สุตฺตปฺปเทสตฺถา วิภตฺตา, โส โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต วิภตฺติหารสมฺปาโต นิยุตฺโตติ ยถารห นิทฺธาเรตฺวา ยุชฺชิตพฺโพติ อตฺโถ คเหตพฺโพติ.

อิติ วิภตฺติหารสมฺปาเต สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน…เป… คเหตพฺโพติ.