๑. เทสนาหารสมฺปาตวิภาวนา

๕๒. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน เทสนาหารวิภงฺคาทิหารวิภงฺเคน อสฺสาทาทโย นานาสุตฺตตฺถา วิภตฺตา, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต เทสนาหารวิภงฺคาทิหารวิภงฺโค ปริปุณฺโณ.

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสาโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ. (เนตฺติ. ๔ นยสงฺเขป) –

คาถา นิทฺเทสวาเร อาจริเยน วุตฺตา, ตสฺสา คาถาย นิทฺเทโส หารวิภงฺควารสฺส อาทิมฺหิ น วิภตฺโต, ‘‘กุหิญฺจิ วิภตฺโต, หารสมฺปาเต วา วิภตฺโต กึ, อุทาหุ นยสมุฏฺฐานหาเร วา วิภตฺโต กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘หารสมฺปาเต วิภตฺโต’’ติ ตุเมฺหหิ ทฏฺฐพฺโพติ วิญฺญาปนตฺถํ ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

อถ วา สุปริกมฺมกตภูมิสทิเสสุ สํวณฺเณตพฺเพสุ นานาสุตฺตปฺปเทเสสุ นานาวณฺณสุคนฺธปุปฺผสทิเส โสฬส หาเร สํวณฺณนาภาเวน โยเชตฺวา โสฬส หารา อาจริเยน วิภตฺตา, ตถา สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยสุวิจาริตชมฺพุนทาภรณสทิเสสุ สํวณฺเณตพฺเพสุ นานาสุตฺตปฺปเทเสสุ นานาวิธรํสิชาลวิวิธมณิรตนสทิเส โสฬส หาเร สํวณฺณนาภาเวน โยเชตฺวาว โสฬส หารา วิภตฺตา, มหาปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปปฺปฏโกชสฺส ขาทาปนํ อติทุกฺกรํ วิย, นานาวิเธสุ สํวณฺเณตพฺเพสุ สุตฺตปฺปเทเสสุ ปรมตฺโถชาย โสฬสหิ หาเรหิ อติทุกฺกรขาทาปนสทิสํ วิญฺญาปนํ กโรนฺเตน จ โยชนิกมธุคณฺฑํ ปีเฬตฺวา สุมธุรสสฺส ปายาปนํ อติทุกฺกรํ วิย นานาวิเธสุ สํวณฺเณตพฺเพสุ สุตฺตปฺปเทเสสุ ปรมตฺถมธุรสสฺส โสฬสหิ หาเรหิ อติทุกฺกรํ ปายาปนสทิสํ วิญฺญาปนํ กโรนฺเตน จ อาจริเยน อเนเกสุ สํวณฺเณตพฺพสุตฺตปฺปเทเสสุ โสฬส หาเร สํวณฺณนาภาเวน โยเชตฺวา โสฬส หารา วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘นานาวิธสุตฺตปฺปเทเสสุ เต สํวณฺณนาภาเวน โยเชตฺวา โสฬส หารา วิภตฺตา กึ, อุทาหุ เอกสฺมิมฺปิ สํวณฺเณตพฺพสุตฺตปฺปเทเส สํวณฺณนาภาเวน โยเชตฺวา โสฬส หารา วิภตฺตา กิ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา เอกสฺมิมฺปิ สํวณฺเณตพฺพสุตฺตปฺปเทเส สํวณฺณนาภาเวน โยเชตฺวา โสฬส หารา วิภตฺตาเยวาติ ตถา วิภชนฺโต ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติอาทิกํ หารสมฺปาตวารํ อาห.

นนุ หารสมฺปาตวารํ กเถตุกาเมน อาจริเยน ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต’’ติอาทิวจนํ วตฺตพฺพํ, อถ กสฺมา ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติอาทิ วตฺตพฺพนฺติ เจ? นิทฺเทเส วุตฺตํ ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติอาทิกํ คาถํ หารวิภงฺควาโร นปฺปโยเชติ วิปฺปกิณฺณวิสยตฺตา จ นยวิจารสฺส จ อนฺตริตตฺตา. หารสมฺปาตวาโร ปน ตํ คาถํ ปโยเชติ อวิกิณฺณวิสยตฺตา. ตสฺมา ตํ คาถํ ปจฺจามสิตฺวา หารสมฺปาตวาเร ตสฺสา คาถาย นิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพติ วิญฺญาปนตฺถํ ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติอาทิ วตฺตพฺพํเยวาติ. อฏฺฐกถายํ ปน –

เอวํ สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา นานาวณฺณานิ มุตฺตปุปฺผานิ ปกิรนฺโต วิย, สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิจาริเตสุ สุรตฺตสุวณฺณาลงฺกาเรสุ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลานิ วิวิธานิ มณิรตนานิ พนฺธนฺโต วิย, มหาปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปปฺปฏโกชํ ขาทาเปนฺโต วิย, โยชนิกมธุคณฺฑํ ปีเฬตฺวา สุมธุรสํ ปาเยนฺโต วิย จ อายสฺมา มหากจฺจาโน นานาสุตฺตปฺปเทเส อุทาหรนฺโต โสฬส หาเร วิภชิตฺวา อิทานิ เต เอกสฺมึเยว สุตฺเต โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต หารสมฺปาตวารํ อารภิ. อารภนฺโต จ ยายํ นิทฺเทสวาเร –

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสาโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ. –

คาถา วุตฺตา. ยสฺมา ตํ หารวิภงฺควาโร นปฺปโยเชติ วิปฺปกิณฺณวิสยตฺตา, นยวิจารสฺส จ อนฺตริตตฺตา. อเนเกหิ สุตฺตปฺปเทเสหิ หารานํ วิภาคทสฺสนเมว หิ หารวิภงฺควาโร. หารสมฺปาตวาโร ปน ตํ ปโยเชติ เอกสฺมึเยว สุตฺตปฺปเทเส โสฬส หาเร โยเชตฺวาว ตทนนฺตรํ นยสมุฏฺฐานสฺส กถิตตฺตา. ตสฺมา ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติ คาถํ ปจฺจามสิตฺวา ‘‘ตสฺสา นิทฺเทโส กุหึ ทฏฺฐพฺโพ? หารสมฺปาเตติ อาหา’’ติ –

วุตฺตํ. คาถาตฺโถ นิทฺเทสวิภาวนายํ วุตฺโตว. ‘‘โสฬส…เป… สุตฺต’’นฺติ ยา คาถา นิทฺเทเส อาจริเยน วุตฺตา, ตสฺสา คาถาย นิทฺเทโส กุหึ ทฏฺฐพฺโพ, หารวิภงฺคสฺส อาทิมฺหิ อาจริเยน น วิภตฺโต, หารสมฺปาเต วา ปจฺจามสิตฺวา วิภตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ กึ, อุทาหุ นยสมุฏฺฐาเน วา ปจฺจามสิตฺวา วิภตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ กินฺติ ปุจฺฉติ. หารสมฺปาเต ปจฺจามสิตฺวา วิภตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพติ วิสฺสชฺชนา.

หารสมฺปาเต ตสฺสา คาถาย นิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพติ อาจริเยน วุตฺโต, โส หารสมฺปาโต เทสนาหารสมฺปาตเภเทน โสฬสวิโธ, ‘‘ตตฺถ กตโม หารสมฺปาโต เทสนาหารสมฺปาโต’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิมสฺมึ สุตฺเต สํวณฺเณตพฺเพ สํวณฺณนาภาเวน มยา วิภชิยมาโน หารสมฺปาตภูโต สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหารสมฺปาโต นามาติ ตถา วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ โสฬสวิเธ เทสนาหารสมฺปาตาทิเก หารสมฺปาเต. กตโม หารสมฺปาตภูโต สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหารสมฺปาโต นามาติ ปุจฺฉติ.

‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตน, มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ;

ถินมิทฺธาภิภูเตน, วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ. –

สุตฺเต ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ กึเทสยตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปมาทํ เทสยตี’’ติอาทิสํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหารสมฺปาโต นามาติ วุตฺตํ โหติ. คาถาตฺโถ อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕๒) วิภตฺโต. โยชนตฺโถ ปน อรกฺขิเตน จิตฺเตน อรกฺขิตจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล มารสฺส มจฺจุโน วสํ คจฺฉติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน วิปลฺลาเสน วิปลฺลาสสมงฺคี ปุคฺคโล มารสฺส วสํ คจฺฉติ. ถินมิทฺธาภิภูเตน สสงฺขาริกจิตฺเตน กุสีตจิตฺเตน ตํจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล มารสฺส กิเลสาทิมารสฺส วสํ คจฺฉตีติ.

‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’ติ ปเทน เทสิตํ ตํ ปมาทธมฺมชาตํ กสฺส ปท’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตํ มจฺจุโน ปท’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ อิมินา สุตฺตปฺปเทเสน เทสิโต อตฺโถ อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จาติ สุตฺตปฺปเทเสน เทสิโต อตฺโถ กถํ วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เยน วิปลฺลาเสน ยทา อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ปสฺสติ, ตทา ปวตฺโต โส วิปลฺลาโส ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นามา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โส ปน วิปลฺลาโส กึลกฺขโณ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ตถา ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วิปรีตคฺคาหลกฺขโณ วิปลฺลาโส’’ติ วุตฺตํ.

วิปรีตคฺคาหลกฺขโณติ อสุภาทีนํเยว สุภาทิวิปรีตคฺคาหลกฺขโณ วิปลฺลาโส ‘‘วิปลฺลาสยตี’’ติ การิตตฺถสมฺภวโต. กึ วิปลฺลาโส วิปรีตคฺคาหลกฺขโณ? โส วิปลฺลาโส สญฺญํ วิปลฺลาสยติ, จิตฺตมฺปิ วิปลฺลาสยติ, ทิฏฺฐิมฺปิ วิปลฺลาสยติ. อิติ ตโย ธมฺเม วิปลฺลาสยตีติ วิปลฺลาเสตพฺพานํ ติวิธตฺตา วิปลฺลาสาปิ ติวิธา โหนฺติ. เตสุ สญฺญาวิปลฺลาโส มุทุโก ทุพฺพโล สุภาทิวเสน อุปฏฺฐิตาการคฺคหณมตฺตตฺตา, จิตฺตวิปลฺลาโส สญฺญาวิปลฺลาสโต พลวา สุภาทิวเสน อุปฏฺฐหนฺตานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ สุภาทิวเสน สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา คหณโต. ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส สญฺญาวิปลฺลาสจิตฺตวิปลฺลาเสหิ พลวตโร, ยํ ยํ อารมฺมณํ สุภาทิอากาเรน อุปฏฺฐาติ. ตํ ตํ อารมฺมณํ สสฺสตาทิวเสน อภินิวิสิตฺวา คหณโต. ตสฺมา สญฺญาวิปลฺลาโส ปฐมํ วุตฺโต, ตทนนฺตรํ จิตฺตวิปลฺลาโส, ตทนนฺตรํ ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส วุตฺโต. วิตฺถารโต ปน เอเกกสฺส สุภสุขอตฺตนิจฺจคฺคหณวเสน จตุพฺพิธตฺตา ทฺวาทสวิธา โหนฺติ.

วิปลฺลาสา อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘กตเม วิปลฺลาสปวตฺติฏฺฐานวิสยา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิมานิ อตฺตภาววตฺถูนิ วิปลฺลาสปวตฺติฏฺฐานวิสยานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กุหึ วิปลฺลาสยติ จตูสุ อตฺตภาววตฺถูสู’’ติ วุตฺตํ. จตูสุ รูปกายเวทนาจิตฺตธมฺมสงฺขาเตสุ อตฺตภาววตฺถูสุ โส สพฺโพ วิปลฺลาโส สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโย วิปลฺลาสยติ. ‘‘กถํ สมนุปสฺสนฺตสฺส วิปลฺลาสยตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โย ปุคฺคโล รูปํ วา อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ อตฺตานํ วา อตฺตโต สมนุปสฺสติ, อตฺตนิ รูปํ วา อตฺตโต สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ อตฺตานํ วา อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เอวํ ตสฺส สมนุปสฺสนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส วิปลฺลาโส รูปกาเย สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโย วิปลฺลาสยติ. เอเสว นโย เวทนาทีสุปิ.

‘‘เตสุ รูปกายาทีสุ กตมํ กตมสฺส วิปลฺลาสสฺส วตฺถู’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา เอวํ ปวตฺตมานสฺส วิปลฺลาสสฺส อิทํ อิมสฺส วตฺถูติ วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ รูปาทีสุ จตูสุ ปฐมํ วิปลฺลาสวตฺถุ รูปํ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตมานสฺส วิปลฺลาสสฺส วตฺถุ โหตีติ วิภชิตฺวา คเหตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เอวํ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติอาทิปฺปกาเรน วิปลฺลาสา จตุพฺพิธา ภวนฺติ.

อิทํ อิมสฺส วตฺถูติ อาจริเยน วิภชิตฺวา ทสฺสิตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘เตสํ วิปลฺลาสานํ กตเม มูลการณธมฺมา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เทฺว ธมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตสฺส สํกิเลสา, ตณฺหา จ อวิชฺชา จ – อิเม เทฺว ธมฺมา วิปลฺลาสานํ มูลการณภูตา ภวนฺติ.

‘‘อิเม เทฺว ธมฺมา เอกโต วิปลฺลาสานํ มูลการณํ กึ โหนฺติ, อุทาหุ วิสุํ วิสุ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา วิสุํ วิสุํ วิภชิตุํ ‘‘ตณฺหานิวุต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อวิชฺชารหิตา ตณฺหา นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ตณฺหาอวิชฺชานิวุต’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ? น, ตณฺหาย สาติสยปจฺจยตฺตา. สาติสยาย หิ ตณฺหาย อสุเภปิ ‘‘สุภ’’นฺติ, ทุกฺเขปิ ‘‘สุข’’นฺติ สมนุปสฺสนฺติ. ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อวิชฺชานิวุต’’นฺติ วตฺตพฺพํ, กสฺมา ‘‘ทิฏฺฐินิวุต’’นฺติ วุตฺตนฺติ? อวิชฺชาย ทิฏฺฐิ ภวตีติ ทิฏฺฐิสีเสน อวิชฺชํ คเหตฺวา ‘‘ทิฏฺฐินิวุต’’นฺติ วุตฺตํ, อวิชฺชานิวุตนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ‘‘อวิชฺชานิวุต’’นฺติ วุตฺเต ปน ทิฏฺฐิรหิตา อวิชฺชาปิ คหิตา สิยา, ทิฏฺฐิสหิตาย หิ อวิชฺชาย อนิจฺเจปิ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ, อนตฺตนิเยปิ ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสนฺติ.

‘‘กถํ ตณฺหามูลโก วิปลฺลาโส ปวตฺโต, กถํ ทิฏฺฐิสหิตาวิชฺชามูลโก วิปลฺลาโส ปวตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ตณฺหามูลกทิฏฺฐิสหิตาวิชฺชามูลเกสุ. ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ ทิฏฺฐิสหิตาวิชฺชามูลกวิปลฺลาโส. อตีตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อทพฺพภูโตปิ ทพฺพภูโต วิย วุตฺโต. ตณฺหาวิปลฺลาโสติ ทิฏฺฐิสหิตตณฺหามูลโก วิปลฺลาโส อนาคตํ รูปํ ทิฏฺฐิภินนฺทนวเสน อภินนฺทตีติ. เอวํ อตีตสมนุปสฺสนอนาคตาภินนฺทนเภเทน ปวตฺติวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘จิตฺตสฺส สํกิเลโส ตณฺหาอวิชฺชาเยว เทฺว ธมฺมา น โหนฺติ, อถ โข ทส กิเลสาปิ, กสฺมา เทฺวเยว วุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เทฺว ธมฺมา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตณฺหา จ อวิชฺชา จ – อิเม เทฺวเยว ธมฺมา ปรมสาวชฺชสฺส วิปลฺลาสสฺส มูลการณตฺตา. ตาหิ ตณฺหาอวิชฺชาหิ วิสุชฺฌนฺตํ จิตฺตํ สพฺเพหิ กิเลเสหิ วิสุชฺฌติ, ตสฺมา จ วิเสสโต จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา โหนฺตีติ เทฺว ธมฺมา วุตฺตา. น หิ ตาสุ ตณฺหาอวิชฺชาสุ อรหตฺตมคฺเคน ปหีนาสุ โกจิ สํกิเลโส อปฺปหีโน นาม นตฺถีติ.

‘‘วุตฺตปฺปการา ตณฺหาอวิชฺชา วุตฺตปฺปการานํ วิปลฺลาสานํเยว มูลการณํ โหนฺติ กึ, อุทาหุ สกลสฺส วฏฺฏสฺสาปิ มูลการณํ โหนฺติ กิ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา วุตฺตปฺปการา ตณฺหาอวิชฺชา วุตฺตปฺปการานํ มูลการณํ โหนฺติ ยถา, เอวํ สกลสฺส วฏฺฏสฺสาปิ มูลการณํ โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เยสํ ปุคฺคลานํ จิตฺตํ อรกฺขิตํ, มิจฺฉาทิฏฺฐิหตญฺจ โหติ, เตสํ ปุคฺคลานํ. เยสํ อวิชฺชานีวรณานํ ตณฺหาสํโยชนานํ ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ, เตหิ อวิชฺชานีวรเณหิ ตณฺหาสํโยชเนหิ สํสาเร สนฺธาวนฺตานํ สํสรนฺตานํ ปุคฺคลานํ สกึ นิรยํ มารวสคมเนน สนฺธาวนํ สํสรณํ โหติ, สกึ ติรจฺฉานโยนึ สนฺธาวนํ สํสรณํ โหติ, สกึ เปตฺติวิสยํ สนฺธาวนํ สํสรณํ โหติ, สกึ อสุรกายํ สนฺธาวนํ สํสรณํ โหติ, สกึ เทเว สนฺธาวนํ สํสรณํ โหติ, สกึ มนุสฺเส สนฺธาวนํ สํสรณํ โหตีติ อตฺโถ.

‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จา’’ติ สุตฺตปฺปเทเสน เทสิโต อตฺโถ อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ สุตฺตปฺปเทเสน เทสิโต อตฺโถ กถํ วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ถินมิทฺธาภิภูเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตสฺส วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ยา อกลฺลตา อกมฺมนิยตา อตฺถิ, อิทํ อกลฺลตฺตํ อกมฺมนิยตฺตํ ถินํ นาม. ยํ กายสฺส ลีนตฺตํ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยลีนตฺตํ อตฺถิ, อิทํ กายสฺส ลีนตฺตํ มิทฺธํ นามาติ ถินมิทฺธสรูปเมว วุตฺตํ. เตหิ ถินมิทฺเธหิ จิตฺตสฺส อภิภูตภาวาทิโก ปน สุวิญฺเญยฺยตฺตา น วุตฺโต, อวุตฺเตปิ เยสํ ปุคฺคลานํ จิตฺตํ ถินมิทฺเธหิ อภิภูตํ, เตสํ ปุคฺคลานํ เตน จิตฺเตน จิตฺตสีเสน สํโยชเนน สํสาเร มารวสคมเนน สนฺธาวนํ สํสรณํ ปริโยสานสภาโว วิตฺถาเรตฺวา คเหตพฺโพ.

‘‘วสํ มารสฺส คจฺฉตีติ สุตฺตปฺปเทเสน เทสิโต อตฺโถ กถํ วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กิเลสมารสฺสาติ กิเลโส ทานาทิปุญฺเญ มาเรติ นิวาเรตีติ อตฺเถน มาโรติ กิเลสมาโร. อิมินา กิเลสมารํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา อภิสงฺขารมารขนฺธมารมจฺจุมารา จ คหิตา, จ-สทฺเทน วา คหิตาติ เวทิตพฺพา. สตฺตมารสฺสาติ เทวปุตฺตมารสฺส. อถ วา ‘‘เทวปุตฺตมารสฺสา’’ติ อวตฺวา ‘‘สตฺตมารสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา โย โย ราชโจราทิโก ทานาทีนิ วา อิสฺสริยโภคาทีนิ วา มาเรติ, โส โส ราชโจราทิโกปิ คหิโต, ตสฺมา ยสฺส กสฺสจิ สตฺตมารสฺสาติ อตฺโถ. วสนฺติ อิจฺฉํ โลภํ อธิปฺปายํ รุจึ อากงฺขํ อาณํ อาณตฺตึ. คจฺฉตีติ อุปคจฺฉติ อุเปติ อนุวตฺตติ อนุคจฺฉติ นาติกฺกมตีติ อตฺโถ. ‘‘กสฺมา วสํ คจฺฉตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘โส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โย สตฺโต อรกฺขิตจิตฺเตน จ มิจฺฉาทิฏฺฐิหตจิตฺเตน จ ถินมิทฺธาภิภูตจิตฺเตน จ สมนฺนาคโต โหติ, โส สตฺโต อวิชฺชานีวรณาทีหิ นิวุโต หุตฺวา สํสาราภิมุโข หิ ยสฺมา โหติ, น วิสงฺขาราภิมุโข, ตสฺมา มารสฺส วสํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

‘‘อรกฺขิเตนาติอาทิกสฺส ยสฺส สุตฺตสฺส อตฺโถ วิภตฺโต, เตน ‘อรกฺขิเตนา’ติอาทิเกน สุตฺเตน กิตฺตกานิ สจฺจานิ เทสิตานี’’ติวตฺตพฺพตฺตา ‘‘อิมานิ ภควตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อรกฺขิเตนา’’ติอาทิสุตฺเตน ภควตา อิมานิ เทฺว สจฺจานิ เทสิตานิ ทุกฺขํ, สมุทโย จาติ. กถํ เทสิตานิ? อภิธมฺมนิสฺสิตาย กถาย เจว สุตฺตนฺตนิสฺสิตาย กถาย จ เทสิตานิ. ตาสุ กถาสุ อภิธมฺมนิสฺสิตาย กถาย เทสิเต สติ ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ อิมินา ปเทน อรกฺขิตํ รตฺตมฺปิ จิตฺตํ, อรกฺขิตํ ทุฏฺฐมฺปิ จิตฺตํ, อรกฺขิตํ มูฬฺหมฺปิ จิตฺตํ ภควตา เทสิตํ ญาปิตํ. ตตฺถ รตฺตจิตฺตํ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทวเสน อฏฺฐวิธํ, ทุฏฺฐจิตฺตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทวเสน ทุพฺพิธํ, มูฬฺหจิตฺตํ โมมูหจิตฺตุปฺปาทวเสน ทุพฺพิธนฺติ เวทิตพฺพํ. อิเมสญฺหิ จิตฺตุปฺปาทานํ วเสน ยา จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ อคุตฺติ อนารกฺขา อุปฺปนฺนา, ตาย อคุตฺติยา อนารกฺขาย จิตฺตํ อรกฺขิตํ โหติ ผลูปจาเรนาติ.

‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตนา’’ติ อิมินา ปเทน มิจฺฉาทิฏฺฐิสํสฏฺฐํ จิตฺตํ เทสิตํ, ตํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทวเสน จตุพฺพิธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สํสฏฺฐภาเวน มิจฺฉาทิฏฺฐิวสานุคตตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นามาติ. ‘‘ถินมิทฺธาภิภูเตนา’’ติ อิมินา ปเทน ถินมิทฺเธน สํสฏฺฐํ จิตฺตํ เทสิตํ, ตํ สสงฺขาริกจิตฺตุปฺปาทวเสน ปญฺจวิธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ ถินมิทฺเธน สํสฏฺฐภาเวน ถินมิทฺธวสานุคตตฺตา ถินมิทฺธาภิภูตํ นามาติ เอวํ เย ทฺวาทสากุสลา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ ‘‘กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๓๖๕) วิตฺถารโต วตฺตพฺพา, เต ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทา ตีหิ ปเทหิ ภควตา เทสิตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘มารสฺสา’’ติ ปเทน ปญฺจ มารา คหิตา. เตสุ กิเลสมาโร ‘‘จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, อฏฺฐ นีวรณา, ทส กิเลสา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๒ อาทโย) เทสิโต. อภิสงฺขารมาโร ปน ‘‘กุสลา เจตนา (วิภ. ๒๒๖) อกุสลา เจตนา (วิภ. ๒๒๖) กุสลํ กมฺมํ อกุสลํ กมฺม’’นฺติอาทินา เทสิโต. ขนฺธมาโร ปน ‘‘อตฺตภาโว ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา เทสิโต. มจฺจุมาโร ปน ‘‘จุติ จวนตา’’ติอาทินา (วิภ. ๑๙๓) เทสิโต. เอวํ ตาเวตฺถ อภิธมฺมนิสฺสิตาย กถาย เทสิโต อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

สุตฺตนฺตนิสฺสิตาย ปน กถาย เทสิเต สติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี, ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ…เป… โสตินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ… ฆานินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ… ชิวฺหินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ… กายินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ… มนินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๔๗) เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ยํ ฉทฺวาริกจิตฺตํ วุตฺตํ, ตํ ฉทฺวาริกจิตฺตํ ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ อิมินา ปเทน เทสิตํ. ยา มิจฺฉาทิฏฺฐิโย ปุพฺพนฺตกปฺปนวเสน วา อปรนฺตกปฺปนวเสน วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปนวเสน วา มิจฺฉา อภินิวิสนฺตสฺส อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตสฺส ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ วา ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วา ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา อุปฺปนฺนา, ตาหิ ทิฏฺฐีหิ วา, ยา จ ทิฏฺฐิโย ‘‘อิมา จตฺตาโร สสฺสตวาทา…เป… ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา’’ติ พฺรหฺมชาลสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐ อาทโย) วุตฺตา, ตาหิ ทิฏฺฐีหิ วา สมฺปยุตฺตํ ยํ จิตฺตํ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จา’’ติ อิมินา ปเทน เทสิตํ.

‘‘ถินํ นาม จิตฺตสฺส อกมฺมญฺญตา, มิทฺธํ นาม เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส อกมฺมญฺญตา’’ติ วา ‘‘ถินํ อนุสฺสาหสํสีทนํ, มิทฺธํ อุสฺสาหสตฺติวิฆาโต’’ติ วา ยานิ ถินมิทฺธานิ วุตฺตานิ, เตหิ ถินมิทฺเธหิ ยํ จิตฺตํ อภิภูตํ อชฺโฌตฺถฏํ, ตํ จิตฺตํ ‘‘ถินมิทฺธาภิภูเตนา’’ติ อิมินา ปเทน เทสิตํ.

‘‘วโส นาม อิจฺฉา โลโภ อธิปฺปาโย รุจิ อากงฺขา อาณา อาณตฺตี’’ติ โย วโส วุตฺโต, โส วโส ‘‘วส’’นฺติ อิมินา ปเทน เทสิโต. ‘‘ปญฺจ มารา – ขนฺธมาโร อภิสงฺขารมาโร มจฺจุมาโร เทวปุตฺตมาโร กิเลสมาโร’’ติ โย มาโร วุตฺโต, โส มาโร ‘‘มารสฺสา’’ติ อิมินา เทสิโต. ‘‘คจฺฉติ, อุปคจฺฉติ, อุเปติ, อนุวตฺตติ, อนุคจฺฉติ, นาติกฺกมตี’’ติ โย ปุคฺคโล วุตฺโต, โส ปุคฺคโล ‘‘คจฺฉตี’’ติ อิมินา เทสิโตติ. เอวํ เทสิเตสุ ธมฺเมสุ อกุสลา สมุทยสจฺจํ, ‘‘วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ อิมินา ปเทน เย ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญตฺโต ปุคฺคโล วุตฺโต, เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจนฺติ เทฺว สจฺจานิ เทสิตานิ. ‘‘กิมตฺถาย เทฺว สจฺจานิ เทสิตานี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เตสํ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตสํ ทฺวินฺนํ สจฺจานํ ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ‘‘อรกฺขิเตนา’’ติอาทิ ธมฺมํ ภควา เทเสติ, ตานิ เทฺว สจฺจานิ ‘‘อรกฺขิเตนา’’ติอาทิเกน ญาเปตีติ อตฺโถ.

‘‘เตสุ ทฺวีสุ สจฺเจสุ กสฺส สจฺจสฺส ปริญฺญาย, กสฺส สจฺจสฺส ปหานาย เทเสตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย, สมุทยสฺส ปหานายา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปริญฺญาปหาเนหิ กตมานิ สจฺจานิ เทสิตานี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เยน จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เยน อรหตฺตมคฺเคน ปริชานาติ, เยน อรหตฺตมคฺเคน ปชหติ จ, อยํ อรหตฺตมคฺโค มคฺคสจฺจํ นาม. ยํ นิพฺพานธมฺมํ อารพฺภ ตณฺหาย, อวิชฺชาย จ ปหานํ ชาตํ, อยํ นิพฺพานธมฺโม นิโรโธ นิโรธสจฺจํ นามาติ. เอวํ จตฺตาริ สจฺจานิ ภควตา เทสิตานิ.

‘‘จตุนฺนํ สจฺจานํ เทสิตภาโว เกน วิญฺญาตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ สมุทยสจฺเจน อสฺสาโท คหิโต, ทุกฺขสจฺเจน อาทีนโว คหิโต, มคฺคสจฺจนิโรธสจฺเจหิ นิสฺสรณํ คหิตํ, สมุทยปฺปหานวเสน สพฺพคติปชหนํ ชาตํ, สพฺพคติปชหนํ ผลนฺติ คหิตํ. เยน รกฺขิตจิตฺตตาทิเกน สพฺพคติปชหนํ ชาตํ, โส รกฺขิตจิตฺตตาทิโก อุปาโยติ คหิโต, อรกฺขิตจิตฺตตาทิกสฺส ปฏิเสธนมุเขน รกฺขิตจิตฺตตาทิกสฺส นิโยชนํ ภควโต อาณตฺตีติ คหิตนฺติ เทสนาหาเรน นานาสุตฺเตสุ ทสฺสิตา อสฺสาทาทโย ‘‘อรกฺขิเตนา’’ติอาทิเก เอกสฺมึเยว สุตฺเต นีหริตฺวา ทสฺสิตา.

‘‘อสฺสาทาทีนํ นีหริตฺวา ทสฺสิตภาโว เกน วิญฺญาตพฺโพ สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นานาสุตฺเตสุ อสฺสาทาทโย นีหริตฺวา ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหารวิภงฺโค นาม. เยน สํวณฺณนาวิเสเสน เอกสฺมึเยว สุตฺเต อสฺสาทาทโย นีหริตฺวา ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหารสมฺปาโต นามาติ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

‘‘เอตฺตโกว เทสนาหารสมฺปาโต ปริปุณฺโณ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘นิยุตฺโต เทสนาหารสมฺปาโต’’ติ วุตฺตํ. เอเกกสฺมึเยว สุตฺเต อสฺสาทาทโย เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน เทสนาหารสมฺปาเตน นีหริตฺวา ยถารหํ ทสฺสิตา, โส โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต เทสนาหารสมฺปาโต นิยุตฺโต ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา ยุชฺชิตพฺโพติ อตฺโถ คหิโต.

อิติ เทสนาหารสมฺปาเต สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน…เป… คเหตพฺโพติ.