๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺควิภาวนา

๔๖. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน วิภงฺเคน ปญฺหาทโย โสธิตา, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ นิทฺทิฏฺเฐสุ โสฬสสุ เทสนาหาราทีสุ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส ปฏินิทฺเทสโต อธิฏฺฐาโน หาโร อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค นามาติ ปุจฺฉติ. ‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา’’ติอาทินิทฺเทสสฺส อิทานิ มยา วุจฺจมาโน ‘‘เย ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา, ตถา เต ธารยิตพฺพา’’ติอาทิโก วิตฺถารสํวณฺณนาวิเสโส อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค นามาติ คเหตพฺโพ.

‘‘เย ธมฺมา สุตฺเตสุ เอกตฺตตาย จ เวมตฺตตาย จ นิทฺทิฏฺฐา, เต ธมฺมา กึ ปน ตเถว ธารยิตพฺพา, อุทาหุ อญฺญถาปิ วิกปฺปยิตพฺพา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เย ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ เย ทุกฺขสจฺจาทโย ธมฺมา เอกตฺตตาย จ เวมตฺตตาย จ นิทฺทิฏฺฐา, เต ทุกฺขสจฺจาทโย ธมฺมา ตถา เอกตฺตตาย จ เวมตฺตตาย จ ธารยิตพฺพา อุปลกฺขิตพฺพา, น อญฺญถา วิกปฺปยิตพฺพา.

‘‘สามญฺญกปฺปนาย โวหารภาเวน อนวฏฺฐานโต กตมา เอกตฺตตา, กตมา เวมตฺตตา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ทุกฺขนฺติ เอกตฺตตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา ทุกฺขสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ ทุกฺขสามญฺญตา ทุกฺขสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมํ ทุกฺข’’นฺติ ปุจฺฉิตา ‘‘ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา…เป... วิญฺญาณํ ทุกฺข’’นฺติ ชาติอาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา ทุกฺขวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ ทุกฺขวิเสสตา ทุกฺขสฺส เวมตฺตตา นาม. ตตฺถาติ เย ทุกฺขาทโย ธมฺมา สุตฺเต วุตฺตา, ตตฺถ เตสุ ทุกฺขาทีสุ อตฺเถสุ.

ทุกฺขสมุทโยติ ‘‘ตณฺหา โปโนภวิกา’’ติ วิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา สมุทยสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ สมุทยสามญฺญตา สมุทยสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม สมุทโย’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยายํ ตณฺหา…เป… วิภวตณฺหา’’ติ วิเสสํ อเปกฺขิตฺวา ยา สมุทยวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ สมุทยวิเสสตา สมุทยสฺส เวมตฺตตา นาม.

ทุกฺขนิโรโธติ ‘‘ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ’’ติ วิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา นิโรธสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ นิโรธสามญฺญตา นิโรธสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย’’ติ วิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา นิโรธวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ นิโรธวิเสสตา นิโรธสฺส เวมตฺตตา นาม.

ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ? ปฏิปทาติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา นิโรธคามินิปฏิปทาสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ นิโรธคามินิปฏิปทาสามญฺญตา มคฺคสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อยเมว อริโย…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา วิเสสทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทตา วุตฺตา, สา อยํ วิเสสทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทตา มคฺคสฺส เวมตฺตตา นาม.

มคฺโคติ นิรยคามิมคฺคาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา สามญฺญมคฺคตา วุตฺตา, สา อยํ สามญฺญมคฺคตา มคฺคสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม มคฺโค’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นิรยคามี มคฺโค…เป… นิพฺพานคามี มคฺโค’’ติ นิรยคามิมคฺคาทิวิเสสํ อเปกฺขิตฺวา ยา วิเสสมคฺคตา วุตฺตา, สา อยํ วิเสสมคฺคตา มคฺคสฺส เวมตฺตตา นาม.

นิโรโธติ ปฏิสงฺขานิโรธาทิวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา ยา สามญฺญนิโรธตา วุตฺตา, สา อยํ สามญฺญนิโรธตา นิโรธสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม นิโรโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปฏิสงฺขานิโรโธ…เป… สพฺพกิเลสนิโรโธ’’ติ ปฏิสงฺขานิโรธาทิวิเสสํ อเปกฺขิตฺวา ยา วิเสสนิโรธตา วุตฺตา, สา อยํ วิเสสนิโรธตา นิโรธสฺส เวมตฺตตา นาม.

รูปนฺติ จาตุมหาภูติกาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา สามญฺญรูปตา วุตฺตา, สา อยํ สามญฺญรูปตา รูปสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมํ รูป’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘จาตุมหาภูติกํ…เป… วาโยธาตุยา จิตฺตํ วิราเชตี’’ติ จาตุมหาภูติกาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา วิเสสรูปตา วุตฺตา, สา อยํ วิเสสรูปตา รูปสฺส เวมตฺตตา นาม.

๔๘. อวิชฺชาติ ทุกฺเขอญฺญาณาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา อวิชฺชาสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ อวิชฺชาสามญฺญตา อวิชฺชาย เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา อวิชฺชา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชาลงฺฆี โมโห อกุสลมูล’’นฺติ ทุกฺเขอญฺญาณาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา อวิชฺชาวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ อวิชฺชาวิเสสตา อวิชฺชาย เวมตฺตตา นาม.

วิชฺชาติ ทุกฺเขญาณาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา วิชฺชาสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ วิชฺชาสามญฺญตา วิชฺชาย เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา วิชฺชา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ…เป… ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ ทุกฺเขญาณาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา วิชฺชาวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ วิชฺชาวิเสสตา วิชฺชาย เวมตฺตตา นาม.

สมาปตฺตีติ สญฺญาสมาปตฺยาทิวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา ยา สามญฺญสมาปตฺติตา วุตฺตา, สา สามญฺญสมาปตฺติตา สมาปตฺติยา เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา สมาปตฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สญฺญาสมาปตฺติ อสญฺญาสมาปตฺติ…เป… นิโรธสมาปตฺตี’’ติ สญฺญาสมาปตฺยาทิวิเสสํ อเปกฺขิตฺวา ยา วิเสสสมาปตฺติตา วุตฺตา, สา อยํ วิเสสสมาปตฺติตา สมาปตฺติยา เวมตฺตตา นาม.

ฌายีติ เสกฺขฌายีอาทิวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา ยา ฌายีสามญฺญตา วุตฺตา, สา ฌายีสามญฺญตา ฌายิโน เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม ฌายี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อตฺถิ เสกฺโข ฌายี, อตฺถิ อเสกฺโข ฌายี…เป… ปญฺญุตฺตโร ฌายี’’ติ เสกฺขฌายีอเสกฺขฌายีอาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา ฌายีวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ ฌายีวิเสสตา ฌายิโน เวมตฺตตา นาม.

สมาธีติ สรณสมาธฺยาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา สมาธิสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ สมาธิสามญฺญตา สมาธิโน เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม สมาธี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สรโณ สมาธิ, อรโณ สมาธิ…เป… มิจฺฉาสมาธิ, สมฺมาสมาธี’’ติ สรณสมาธฺยาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา สมาธิวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ สมาธิวิเสสตา สมาธิโน เวมตฺตตา นาม.

ปฏิปทาติ อาคาฬฺหปฏิปทาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา ปฏิปทาสามญฺญตา วุตฺตา, อยํ ปฏิปทาสามญฺญตา ปฏิปทาย เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา ปฏิปทา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาคาฬฺหปฏิปทา, นิชฺฌามปฏิปทา…เป… สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ อาคาฬฺหปฏิปทาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา ปฏิปทาวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ ปฏิปทาวิเสสตา ปฏิปทาย เวมตฺตตา นาม.

กาโยติ นามกายาทิวิเสสมนเปกฺขิตฺวา ยา กายสามญฺญตา วุตฺตา, สา อยํ กายสามญฺญตา กายสฺส เอกตฺตตา นาม. ‘‘ตตฺถ กตโม กาโย’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นามกาโย รูปกาโย…เป… อยํ นามกาโย’’ติ นามกายาทิวิเสสมเปกฺขิตฺวา ยา กายวิเสสตา วุตฺตา, สา อยํ กายวิเสสตา กายสฺส เวมตฺตตา นามาติ โยชนา กาตพฺพา. ปทตฺถาทิโก วิเสโส อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔๗) วิตฺถารโต วุตฺโต.

วุตฺตปฺปการสฺส ทุกฺขสมุทยาทิกสฺส ธมฺมสฺส เอกตฺตตาทิลกฺขณํ นิคมนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ โย ธมฺโม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวนฺติ อิมินา มยา วุตฺเตน ‘‘ทุกฺขนฺติ เอกตฺตตา. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา’’ติอาทิวจเนน. โย ธมฺโมติ โย โกจิ ชาติชราพฺยาธฺยาทิวิเสสธมฺโม. ยสฺส ธมฺมสฺสาติ ตโต ชาติอาทิวิเสสธมฺมโต อญฺญสฺส ชราทิวิเสสธมฺมสฺส. สมานภาโวติ ชาติอาทิวิเสสธมฺเมน ชราทิวิเสสธมฺมสฺส ทุกฺขภาเวน สมานภาโว. ตสฺส ธมฺมสฺสาติ ชราทิวิเสสธมฺมสฺส. เอกตฺตตายาติ ทุกฺขสมุทยตาทิสมานตาย ทุกฺขสมุทยาทิภาวานํ เอกีภาเวน. เอกีภวตีติ ชาติอาทิวิเสสเภเทน อเนโกปิ ‘‘ทุกฺขสมุทโย’’ติอาทินา เอกสทฺทาภิเธยฺยตาย เอกีภวติ. เยน เยน วา ปน วิลกฺขโณ, เตน เตน เวมตฺตํ คจฺฉติ. ยสฺส ชาติอาทิธมฺมสฺส เยน เยน อภินิพฺพตฺตนปริปาจนาทิสภาเวน โย ชาติอาทิธมฺโม ชราทิธมฺเมน วิลกฺขโณ วิสทิโส โหติ, ตสฺส ชาติอาทิธมฺมสฺส เตน เตน อภินิพฺพตฺตนปริปาจนาทิสภาเวน โส ชาติอาทิธมฺโม ชราทิธมฺเมน เวมตฺตตํ วิสทิสตฺตํ คจฺฉติ, ทุกฺขสมุทยาทิภาเวน สมาโนปิ ชาติอาทิธมฺโม ชราทิธมฺมสฺส วิสิฏฺฐตํ คจฺฉตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ทุกฺขสมุทยาทิธมฺมสฺส เอกตฺตเวมตฺตตา อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘ตาย เอกตฺตเวมตฺตตาย กตฺถ ปุจฺฉิเต สติ อธิฏฺฐานํ วีมํสิตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา สุตฺตาทิเก ปุจฺฉิเต สติ วีมํสิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ สุตฺเต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน สุตฺเต วา ปุจฺฉิเต, เวยฺยากรเณ วา ปุจฺฉิเต, คาถายํ วา ปุจฺฉิตายํ สติ อธิฏฺฐานํ วีมํสิตพฺพํ. ‘‘กึ วีมํสิตพฺพ’’นฺติ ปุจฺเฉยฺย ‘‘เอกตฺตตาย ปุจฺฉติ กึ, อุทาหุ เวมตฺตตาย ปุจฺฉติ กิ’’นฺติ วีมํสิตพฺพนฺติ โยชนา. อฏฺฐกถายํ ปน – ‘‘อิทานิ ตาว เอกตฺตเวมตฺตตาวิสเย นิโยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘สุตฺเต วา เวยฺยากรเณ วา’ติอาทิ วุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔๘) วุตฺตํ. ‘‘กถํ ปุจฺฉิตํ, กถํ วิสฺสชฺชิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ยทิ เอกตฺตตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เตนาหา’’ติอาทฺยานุสนฺธฺยาทิโก จ ‘‘นิยุตฺโต อธิฏฺฐาโน หาโร’’ติ อิมสฺส อนุสนฺธฺยาทิโก จ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

อิติ อธิฏฺฐานหารวิภงฺเค สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.