ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตวารวณฺณนา

๑๐๕-๑๑๗. มริยาทวิภาคทสฺสนตฺถนฺติ ทิฏฺฐิคติกานํ ตณฺหาทิฏฺฐิปรามาสสฺส ตถาคตานํ ชานนปสฺสเนน, สสฺสตาทิมิจฺฉาทสฺสนสฺส จ สมฺมาทสฺสเนน สงฺกราภาว-วิภาคปฺปกาสนตฺถํ. ตณฺหาทิฏฺฐิปรามาโสเยว เตสํ, น ตุ ตถาคตานมิว ยถาภูตํ ชานนปสฺสนํ. ตณฺหาทิฏฺฐิวิปฺผนฺทนเมเวตํ มิจฺฉาทสฺสนเวทยิตํ, น ตุ โสตาปนฺนสฺส สมฺมาทสฺสนเวทยิตมิว นิจฺจลนฺติ จ หิ อิมาย เทสนาย มริยาทวิภาคํ ทสฺเสติ. เตน วกฺขติ ‘‘เยน ทิฏฺฐิอสฺสาเทน…เป… ตํ เวทยิต’’นฺติ, ‘‘ทิฏฺฐิสงฺขาเตน เจว…เป… ทสฺเสตี’’ติ จ. ‘‘ตทปี’’ติ วุตฺตตฺตา เยน โสมนสฺสชาตา ปญฺญเปนฺตีติ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สามตฺถิยโต หิ อวคตตฺถสฺเสเวตฺถ ต-สทฺเทน ปรามสนํ. ทิฏฺฐิอสฺสาเทนาติ ทิฏฺฐิยา ปจฺจยภูเตน อสฺสาเทน. ‘‘ทิฏฺฐิสุเขนา’’ติอาทิ ตสฺเสว เววจนํ. อชานนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ เตสํ ภวนฺตานํ สมณพฺราหฺมณานํ ตทปิ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ เวทยิตนฺติ สมฺพนฺโธ.

‘‘ยถาภูตธมฺมานํ สภาว’’นฺติ จ อวิเสเสน วุตฺตํ. น หิ สงฺขตธมฺมสภาวํ อชานนมตฺเตน มิจฺฉา อภินิวิสนฺติ. สามญฺญโชตนา จ วิเสเส อวติฏฺฐติ. ตสฺมายเมตฺถ วิเสสโยชนา กาตพฺพา – ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ อิทํ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ เอวํคหิตํ เอวํปรามฏฺฐํ เอวํคติกํ โหติ เอวํอภิสมฺปรายนฺติ ยถาภูตมชานนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ อถ วา ยสฺมึ เวทยิเต อวีตตณฺหตาย เอวํทิฏฺฐิคตํ อุปาทียติ, ตํ เวทยิตํ สมุทยอตฺถงฺคมาทิโต ยถาภูตมชานนฺตานํ อปสฺสนฺตานนฺติ. เอวํ วิเสสโยชนาย หิ ยถา อนาวรณญาณสมนฺตจกฺขูหิ ตถาคตานํ ยถาภูตเมตฺถ ชานนํ, ปสฺสนญฺจ โหติ, น เอวํ ทิฏฺฐิคติกานํ, อถ โข เตสํ ตณฺหาทิฏฺฐิปรามาโสเยวาติ อิมมตฺถํ อิมาย เทสนาย ทสฺเสตีติ ปากฏํ โหติ. เอวมฺปิ จายํ เทสนา มริยาทวิภาคทสฺสนตฺถํ ชาตา.

เวทยิตนฺติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๑) ทิฏฺฐิปญฺญาปนวเสน ปวตฺตํ ทิฏฺฐิสฺสาทสุขปริยาเยน วุตฺตํ, ตทปิ อนุภวนํ. ตณฺหาคตานนฺติ ตณฺหาย อุปคตานํ, ปวตฺตานํ วา ตเทว วุตฺตินเยน วิวรติ ‘‘เกวลํ…เป… เวทยิต’’นฺติ. ตญฺจ โข ปเนตนฺติ จ ยถาวุตฺตํ เวทยิตเมว ปจฺจามสติ, เตเนตํ ทีเปติ – ‘‘ตทปิ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ เวทยิตเมวา’’ติ วจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ตทปิ เวทยิตํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวา’’ติ ปุน สมฺพนฺโธ กาตพฺโพติ. ตทปิ ตาว น สมฺปาปุณาตีติ เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน มริยาทวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘น โสตาปนฺนสฺส ทสฺสนมิว นิจฺจล’’นฺติ วุตฺตํ. ทสฺสนนฺติ จ สมฺมาทสฺสนสุขํ, มคฺคผลสุขนฺติ วุตฺตํ โหติ. กุโต จายมตฺโถ ลพฺภตีติ เอว-สทฺทสามตฺถิยโต. ‘‘ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวา’’ติ หิ วุตฺเตน มคฺคผลสุขํ วิย อวิปฺผนฺทิตํ หุตฺวา เอกรูเป อวติฏฺฐติ, อถ โข ตํ วฏฺฏามิสภูตํ ทิฏฺฐิตณฺหาสลฺลานุวิทฺธตาย สอุปฺปีฬตฺตา วิปฺผนฺทิตเมวาติ อตฺโถ อาปนฺโน โหติ, เตเนวาห ‘‘ปริตสฺสิเตนา’’ติอาทิ. อยเมตฺถ อฏฺฐกถามุตฺตโก สสมฺพนฺธนโย.

เอวํ วิเสสการณโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ วิภชิตฺวา อิทานิ อวิเสสการณโต ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺร ภิกฺขเว’’ติอาทิกา เทสนา อารทฺธา. สพฺเพสญฺหิ ทิฏฺฐิคตานํ เวทนา, อวิชฺชา, ตณฺหา จ อวิสิฏฺฐการณํ. ตตฺถ ตทปีติ ‘‘สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ ปญฺญาปนเหตุภูตํ สุขาทิเภทํ ติวิธมฺปิ เวทยิตํ, ตทปิ ยถากฺกมํ ทุกฺขสลฺลานิจฺจโต, อวิเสเสน สมุทยตฺถงฺคมสฺสาทาทีนวนิสฺสรณโต วา ยถาภูตมชานนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ โหติ, ตโต เอว จ สุขาทิปตฺถนาสมฺภวโต, ตณฺหาย จ อุปคตตฺตา ตณฺหาคตานํ ตณฺหาปริตสฺสิเตน ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตเมว ทิฏฺฐิจลนเมว. ‘‘อสติ อตฺตนิ โก เวทนํ อนุภวตี’’ติ กายวจีทฺวาเรสุ ทิฏฺฐิยา โจปนปฺปตฺติมตฺตเมว, น ปน ทิฏฺฐิยา ปญฺญเปตพฺโพ โกจิ ธมฺโม สสฺสโต อตฺถีติ อธิปฺปาโยติ. เอกจฺจสสฺสตาทีสุปิ เอส นโย.