สญฺญีวาทวณฺณนา

๗๕. อาฆาตนา อุทฺธนฺติ อุทฺธมาฆาตนํ, มรณโต อุทฺธํ ปวตฺโต อตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘อุทฺธมาฆาตน’’นฺติ ปวตฺโต วาโท อุทฺธมาฆาตโน สหจรณวเสน, ตทฺธิตวเสน จ, อนฺตโลปนิทฺเทโส วา เอส. โส เอเตสนฺติ อุทฺธมาฆาตนิกา. เอวํ สทฺทโต นิปฺผนฺนํ อตฺถโต เอว ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธมาฆาตนา อตฺตานํ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อาฆาตนา อุทฺธํ อุปริภูตํ อตฺตภาวนฺติ อตฺโถ. เต หิ ทิฏฺฐิคติกา ‘‘อุทฺธํ มรณโต อตฺตา นิพฺพิกาโร’’ติ วทนฺติ. ‘‘โส เอเตส’’นฺติอาทินา อสฺสตฺถิยตฺถํ ทสฺเสติ ยถา ‘‘พุทฺธมสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ’’ติ. อยํ อฏฺฐกถาโต อปโร นโย – สญฺญีติ ปวตฺโต วาโท สญฺญี สหจรณาทินเยน, สญฺญี วาโท เอเตสนฺติ สญฺญีวาทา สมาสวเสน. สญฺญีวาโท เอว วาโท เอเตสนฺติ หิ อตฺโถ.

๗๖-๗๗. รูปี อตฺตาติ เอตฺถ กสิณรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ รูปวินิมุตฺเตน อตฺตนา ภวิตพฺพํ ‘‘รูปมสฺส อตฺถี’’ติ วุตฺเต สญฺญาย วิย รูปสฺสาปิ อตฺตนิยตฺตา. น หิ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ เอตฺถ สญฺญา เอว อตฺตา, อถ โข ‘‘สญฺญา อสฺส อตฺถี’’ติ อตฺเถน อตฺตนิยาว, ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส ‘สญฺญา’ติ คเหตฺวา’’ติ? น โข ปเนตเมวํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘รูปมสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ, อถ โข ‘‘รุปฺปนสีโล รูปี’’ติ. รุปฺปนญฺเจตฺถ รูปสริกฺขตาย กสิณรูปสฺส วฑฺฒิตาวฑฺฒิตกาลวเสน วิเสสาปตฺติ. สา หิ ‘‘นตฺถี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ ปริตฺตวิปุลตาทิวิเสสสพฺภาวโต. ยเทวํ สิยา ‘‘รุปฺปนสีโล รูปี’’ติ, อถ อิมสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห น ยุชฺชติ รุปฺปนสีลสฺส เภทสพฺภาวโตติ? ยุชฺชเตว กายเภทโต อุทฺธํ ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน นิพฺพิการตาย เตน อธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อโรโค ปรํ มรณา’’ติ. อถ วา ‘‘รูปมสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ วุตฺเตปิ น โกจิ โทโส กปฺปนาสิทฺเธน เภเทน อเภทสฺสาปิ นิทฺเทสทสฺสนโต ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ.

อปิจ อวยววเสน อวยวิโน ตถานิทฺเทสนิทสฺสนโต ยถา ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๙๐), รุปฺปนํ วา รูปํ, รูปสภาโว, ตทสฺส อตฺถีติ รูปี, อตฺตา ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๑.ทุกมาติกา) วิย, เอวญฺจ กตฺวา อตฺตโน รูปสภาวตฺตา ‘‘รูปี อตฺตา’’ติ วจนํ ญายาคตเมวาติ วุตฺตํ ‘‘กสิณรูปํ อตฺตา’’ติ. ‘‘คเหตฺวา’’ติ เอเตน เจตสฺส สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ กสิณรูเป. อสฺสาติ ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน, อาชีวกาทโย ตกฺกมตฺเตน ปญฺญเปนฺติ วิยาติ อตฺโถ. อาชีวกา หิ ตกฺกิกาเยว, น ลาภิโน. นิยตวาทิตาย หิ กมฺมผลปฏิกฺเขปโต นตฺถิ เตสํ ฌานสมาปตฺติลาโภ. ตถา หิกณฺหาภิชาติอาทีสุ กาฬกาทิรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ เอกจฺเจ อาชีวกา ปฏิชานนฺติ. ปุริมนเยน เจตฺถ ลาภีนํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิมนเยน ปน ตกฺกิกํ. เอวมีทิเสสุ. โรค-สทฺโท ภงฺคปริยาโย ภงฺคสฺสาปิ รุชฺชนภาวโต, เอวญฺจ กตฺวา อโรค-สทฺทสฺส นิจฺจปริยายตา อุปปนฺนา โหติ, เตนาห ‘‘นิจฺโจ’’ติ. โรค-สทฺโท วา พฺยาธิปริยาโย. อโรโคติ ปน โรครหิตตาสีเสน นิพฺพิการตาย นิจฺจตํ ทิฏฺฐิคติโก ปฏิชานาตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺโจ’’ติ วุตฺตํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสปฐมารุปฺปวิญฺญาณนตฺถิภาวากิญฺจญฺญายตนานิ ยถารหมรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ นาม. นิมฺพปณฺเณ ตปฺปริมาโณ ติตฺตกรโส วิย สรีรปฺปริมาโณ อรูปี อตฺตา สรีเร ติฏฺฐตีติ ตกฺกมตฺเตเนว นิคณฺฐา ‘‘อรูปี อตฺตา สญฺญี’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ อาห ‘‘นิคณฺฐาทโย วิยา’’ติ.

ตติยา ปนาติ ‘‘รูปี จ อรูปี จ อตฺตา’’ติ ลทฺธิ. มิสฺสกคาหวเสนาติ รูปารูปสมาปตฺตีนํ ยถาวุตฺตานิ นิมิตฺตานิ เอกชฺฌํ กตฺวา เอโกว ‘‘อตฺตา’’ติ, ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส ‘‘สญฺญา’’ติ คหณวเสน. อยญฺหิ ทิฏฺฐิคติโก รูปารูปสมาปตฺติลาภี ตาสํ นิมิตฺตํ รูปภาเวน, อรูปภาเวน จ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ‘‘รูปี จ อรูปี จา’’ติ อภินิเวสํ ชเนสิ อเถตวาทิโน วิย, ตกฺกมตฺเตเนว วา รูปารูปธมฺมานํ มิสฺสกคหณวเสน ‘‘รูปี จ อรูปี จ อตฺตา’’ติ อภินิวิสฺส อฏฺฐาสิ. จตุตฺถาติ ‘‘เนว อรูปี จ นารูปี จ อตฺตา’’ติ ลทฺธิ. ตกฺกคาเหเนวาติ สงฺขารเสสสุขุมภาวปฺปตฺตธมฺมา วิย อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺติยา สกิจฺจสาธนาสมตฺถตาย ขมฺภกุจฺฉิ [ถมฺภกุฏฺฏ (ที. นิ. ฏี. ๑๗๖-๗๗)] หตฺถปาทาทิสงฺฆาโต วิย เนว รูปี, รูปสภาวานติวตฺตนโต น จ อรูปีติ เอวํ ปวตฺตตกฺกคาเหเนว.

อยํ อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย – เนวรูปี นารูปีติ เอตฺถ หิ อนฺตานนฺติกจตุตฺถวาเท วิย อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติปิ จ ตติยวาเทน อิมสฺส สมานตฺถภาเว ตตฺถ เทสกาลเภทวเสน วิย อิธ กาลวตฺถุเภทวเสน ตติยจตุตฺถวาทานํ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. กาลเภทวเสน หิ อิธ ตติยวาทสฺส ปวตฺติ รูปารูปนิมิตฺตานํ สหอนุปฏฺฐานโต. จตุตฺถวาทสฺส ปน วตฺถุเภทวเสน ปวตฺติ รูปารูปธมฺมสมูหภาวโตติ. ทุติยจตุกฺกํ อนฺตานนฺติกวาเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ สพฺพถา สทฺทตฺถโต สมานตฺถตฺตา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตมฺปิ ‘‘อมติ คจฺฉติ ภาโว โอสานเมตฺถา’’ติอาทินา อเมฺหหิ วุตฺตเมว, เกวลํ ปน ตตฺถ ปุพฺพนฺตกปฺปนาวเสน ปวตฺโต, อิธ อปรนฺตกปฺปนาวเสนาติ อยํ วิเสโส ปากโฏเยว. กามญฺจ นานตฺตสญฺญี อตฺตาติ อยมฺปิ วาโท สมาปนฺนกวเสน ลพฺภติ. อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน ทิฏฺฐิคติกสฺส วเสน สญฺญาเภทสมฺภวโต. ตถาปิ สมาปตฺติยํ เอกรูเปเนว สญฺญาย อุปฏฺฐานโต ลาภีวเสน เอกตฺตสญฺญิตา สาติสยํ ยุตฺตาติ อาห ‘‘สมาปนฺนกวเสน เอกตฺตสญฺญี’’ติ. เอกสมาปตฺติลาภิโน เอว วา วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติปิ จ สมาปตฺติเภทโต สญฺญาเภทสมฺภเว พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณเยว สญฺญานานตฺตสฺส โอฬาริกสฺส สมฺภวโต ตกฺกีวเสเนว นานตฺตสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสมาปนฺนกวเสน นานตฺตสญฺญี’’ติ วุตฺตํ. ปริตฺตกสิณวเสนาติ อวฑฺฒิตตฺตา อปฺปกกสิณวเสน, กสิณคฺคหณญฺเจตฺถ สญฺญาย วิสยทสฺสนํ. วิสยวเสน หิ สญฺญาย ปริตฺตตา, อิมินา จ สติปิ สญฺญาวินิมุตฺตธมฺเม ‘‘สญฺญาเยว อตฺตา’’ติ วทตีติ ทสฺเสติ. เอส นโย วิปุลกสิณวเสนาติ เอตฺถาปิ. เอวญฺจ กตฺวา อนฺตานนฺติกวาเท เจว อิธ จ อนฺตานนฺตจตุกฺเก ปฐมทุติยวาเทสุ สทฺทตฺถมตฺตโต สมาเนสุปิ สภาวโต เตหิ ทฺวีหิ วาเทหิ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วาทานํ วิเสโส สิทฺโธ โหติ, อญฺญถา วุตฺตปฺปกาเรสุ วาเทสุ สติปิ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปนเภทมตฺเตน เกหิจิ วิเสเส เกหิจิ อวิเสโสเยว สิยาติ.

อยํ ปน อฏฺฐกถามุตฺตโก นโย – ‘‘องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ อตฺตา, อณุมตฺโต อตฺตา’’ติอาทิลทฺธิวเสน ปริตฺโต จ โส สญฺญี จาติ ปริตฺตสญฺญี กาปิลกาณาทปภุตโย [กปิลกณาทาทโย (ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗)] วิย. อตฺตโน สพฺพคตภาวปฏิชานนวเสน อปฺปมาโณ จ โส สญฺญี จาติ อปฺปมาณสญฺญีติ.

ทิพฺพจกฺขุปริภณฺฑตฺตา ยถากมฺมูปคญาณสฺส ทิพฺพจกฺขุปภาวชนิเตน ยถากมฺมูปคญาเณน ทิสฺสมานาปิ สตฺตานํ สุขาทิสมงฺคิตา ทิพฺพจกฺขุนาว ทิฏฺฐา นามาติ อาห ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติอาทิ. จตุกฺกนยํ, ปญฺจกนยญฺจ สนฺธาย ติกจตุกฺกชฺฌานภูมิย’’นฺติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิคติกวิสยาสุ หิ ปญฺจโวการฌานภูมีสุ เวหปฺผลภูมึ ฐเปตฺวา อวเสสา ยถารหํ จตุกฺกนเย ติกชฺฌานสฺส, ปญฺจกนเย จ จตุกฺกชฺฌานสฺส วิปากฏฺฐานตฺตา ติกจตุกฺกชฺฌานภูมิโย นาม. สุทฺธาวาสา ปน เตสมวิสยา. นิพฺพตฺตมานนฺติ อุปฺปชฺชมานํ. นนุ จ ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา’’ติอาทินา ปวตฺตวาทานํ อปรนฺตทิฏฺฐิภาวโต ‘‘นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนวจนํ อนุปปนฺนเมว สิยา. อนาคตวิสยา หิ เอเต วาทาติ? อุปปนฺนเมว อนาคตสฺส เอกนฺตสุขีภาวาทิกสฺส ปกปฺปนาย ปจฺจุปฺปนฺนนิพฺพตฺติทสฺสเนน อธิปฺเปตตฺตา. เตเนวาห ‘‘นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘เอกนฺตสุขี’ติ คณฺหาตี’’ติ. เอตฺถ จ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ พาหุลฺเลน สุขาทิสหิตธมฺมปฺปวตฺติทสฺสนํ ปฏิจฺจ เตสํ ‘‘เอกนฺตสุขี’’ติอาทิคหณโต ตทนุรูปาเยว ภูมิ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทนฺตราภิสมฺพนฺธวเสน วิย หิ อตฺถปกรณาทิวเสนปิ อตฺถวิเสโส ลพฺภติ. ‘‘เอกนฺตสุขี’’ติอาทีสุ จ เอกนฺตภาโว พหุลํ ปวตฺติมตฺตํ ปติ ปยุตฺโต. ตถาปวตฺติมตฺตทสฺสเนน เตสํ เอวํ คหณโต. อถ วา หตฺถิทสฺสกอนฺธา วิย ทิฏฺฐิคติกา ยํ ยเทว ปสฺสนฺติ, ตํ ตเทว อภินิวิสฺส โวหรนฺติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา อุทาเน ‘‘อญฺญติตฺถิยา ภิกฺขเว, ปริพฺพาชกา อนฺธา อจกฺขุกา’’ติอาทิ, (อุทา. ๕๕) ตสฺมา อลเมตฺถ ยุตฺติมคฺคนาติ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา ทิสฺวา’’ติ วุตฺตมตฺถํ สมตฺเถตุํ ‘‘วิเสสโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.