๔. อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา

๕๑. อธิปติธมฺโมเยว โลกุตฺตรธมฺเมสุ นาธิปติปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘นาธิปติปจฺจยาติ สยํ อธิปติภูตตฺตา’’ติ. นนุ อธิปติธมฺโมปิ อารมฺมณาธิปติวเสน อธิปติปจฺจเยน อุปฺปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อวิรหิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. อวิรหิตารมฺมณาธิปตีสูติ โลกุตฺตเร สนฺธายาห. เต หิ นิพฺพานารมฺมณตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ปิ-สทฺเทน โก ปน วาโท วิรหิตารมฺมณาธิปติอเนกนฺตารมฺมณาธิปตีสูติ ทสฺเสติ.

๗๒. อนุปาลนุปตฺถมฺภนวเสนาติ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย กฏตฺตารูปานํ อนุปาลนวเสน โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภนวเสน ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสนาติ โยชนา. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ กมฺมชกลาเป โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภกวเสน ปจฺจโย โหตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ ลพฺภมาเน. อาหารนฺติปิ วตฺตพฺพนฺติ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ยถาวุตฺตอาหารสฺสปิ วเสน วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยสฺมึ กลาเป กมฺมชา โอชา กทาจิ ตสฺเสว อุปตฺถมฺภนปจฺจโย โหตีติ อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโต. ยทิ กมฺมชา โอชา เอกํสโต สกลาปรูปูปตฺถมฺภนวเสเนว ปวตฺตติ, ตถา สติ อิมาย ปาฬิยา วิโรโธ สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จ…เป… โหตี’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ โทสํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอวํ สตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ตํ วจนํ. อนชฺโฌหฏาย อตฺตโน ปจฺจยโต นิพฺพตฺตาย, ปจฺจโย เจตฺถ กมฺมํเยว. เตนาห ‘‘สสนฺตานคตาย อุปาทินฺโนชายา’’ติ.

อยมฺปิ ปโญฺห, น เกวลํ ปุพฺเพ วุตฺตอาหาโรเยวาติ อธิปฺปาโย. อุทฺธริตพฺโพ สิยา, น จ อุทฺธโฏ. ตสฺมาติ เอตสฺส ‘‘วาโท พลวตโร’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. กสฺมา ปน ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ ปเญฺหสุ อาหาโร น อุทฺธโฏติ อาห ‘‘อชฺโฌหฏสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุติยปโญฺหติ ทุกมูลเก ทุติยปโญฺหติ โยชนา. ทุติยปโญฺห จ น อุทฺธโฏติ เอตฺถาปิ ‘‘อชฺโฌหฏสฺส…เป… อภาวโต’’ติ อิทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรสฺสาติ อนชฺโฌหฏสฺส. อชฺโฌหฏเมว น อนชฺโฌหฏํ, ยถาวุตฺโตชนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘พลวตโร’’ติ วตฺวา ตสฺส พลวตรภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. กติปยาโลเป อชฺโฌหริตฺวา วสิตฺวา ฐิตสฺส วิย อชฺโฌหฏมตฺตาหิ มณฺฑูกาทีหิ อชฺโฌหารกสฺส สรีเร วิเสสาธานํ เวทิตพฺพํ.

อิธ วุตฺเตหีติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก วุตฺเตหิ. เอกมูลกทุกติกาวสานปญฺหวิสฺสชฺชเนหีติ เอกปทมูลเกหิ ทุกาวสาเนหิ ติกาวสาเนหิ จ ปญฺหวิสฺสชฺชเนหิ. เต ปน ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. ทุติยทุกาวสาเน วิยาติ ทุติยทุกาวสาเน ปญฺหวิสฺสชฺชเน วิย, ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ เอตสฺส วิสฺสชฺชเน วิยาติ อตฺโถ. อยญฺจ อตฺโถ ตติยปทมูลเกสุ ทุกติกาวสานปเญฺหสุปิ ลพฺภเตว. ยทิ ปน เต ปญฺหา กุสลตฺติเกปิ ลพฺภนฺติ, อถ กสฺมา ตตฺถ น อุทฺธฏาติ อาห ‘‘สุขาวโพธนตฺถํ ปน ตตฺถ สหชาตวเสเนว วิสฺสชฺชนํ กต’’นฺติ. สหชาตวเสเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจยวเสเนว. เอกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ เอวํปการา ปญฺหา. ตตฺถ กุสลตฺติเก อุทฺธฏา. อิธ ปน อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. เอเตหิ ยถาวุตฺเตหิ วิสฺสชฺชเนหิ. เอโก ธมฺโมติ เอโก เวทนาทิโก ปจฺจยธมฺโม. อเนเกหีติ สหชาตปจฺฉาชาตาทีหิ อเนเกหิ อตฺถิปจฺจยวิเสเสหิ. อเนเกสํ ธมฺมานนฺติ อเนเกสํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. เอโก อตฺถิปจฺจโยติ อิทํ อตฺถิปจฺจยตาสามญฺญโต วุตฺตํ.

อิทานิ ยถาวุตฺตํ อวุตฺตญฺจ อตฺถิปจฺจเย ลพฺภมานํ วิเสสํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโก หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโกติ อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ เอโก. เอกสฺสาติ ตาทิสสฺเสว เอกสฺส. อญฺญถา หิ เอโก ธมฺโม เอกสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย นาม นตฺถิ. เอเกเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ยถา โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถุ. ตญฺหิ อตฺตนา สหชาตสฺส นามสฺส สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาตาทินา. เอโก สหชาตอรูปกฺขนฺโธ อเนเกสํ อตฺตนา สหชาตานํ อรูปกฺขนฺธานํ เอเกน สหชาตอตฺถิปจฺจเยน, อเนเกหิ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ ยถากฺกมํ อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปุเรชาตานํ เตสมุฏฺฐานิกรูปานํ. อเนโก ปุเรชาตวตฺถุรูปญฺเจว สหชาตอรูปกฺขนฺธา จ เอกสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ยถากฺกมํ ปุเรชาตสหชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก อรูปธมฺโม อเนเกสํ สหชาตอรูปธมฺมานํ ปุเรชาตรูปธมฺมานญฺจ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก วา อาหารินฺทฺริยปฺปกาโร อเนเกสํ รูปธมฺมานํ ยถารหํ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสน อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อสมานตฺเตปิ อยมตฺโถ สมฺภวติ, สมานตฺเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตนาห ‘‘สมานตฺเต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาน’’นฺติ. สหชาตํ ปุเรชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สหชาตอตฺถิปจฺจยธมฺโม ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยธมฺเมน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหติ. ยถา วตฺถุนา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺตา เอว กุสลาทิธมฺมา สหชาตานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย โหนฺติ, ตถา เต ปุเรชาตสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโยปิ โหนฺติเยว. เตนาห ‘‘ปจฺฉาชาเตน จา’’ติ. อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. อยํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ อตฺถิปจฺจยภาโว ปจฺจยธมฺมานํ อเภเท เอว อิจฺฉิโต, น เภเท. เตนาห ‘‘อนญฺญธมฺมตฺเตน…เป… นานาธมฺมตฺเต’’ติ.

อิทานิ ตสฺส นานาธมฺมตฺเต อภาวํ ปาฬิยา วิภาเวนฺโต ‘‘ยทิ สิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถีติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน ลพฺภมาโน เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถิ. กสฺมา? วิโรธโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาต…เป… น วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกธมฺมวเสน สห อลาภโต เอว. เอกธมฺมวเสนาติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน. เตนาห ‘‘นานาธมฺมานํ วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ. วิรุทฺธสภาวตา จ สหชาตปจฺฉาชาตวเสน เวทิตพฺพา, อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตราทิภาวโตติ. อญฺญถาติ เตสํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกชฺฌํ ลาเภ. อินฺทฺริยปฏิกฺเขเปปีติ อินฺทฺริยปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเตปิ. ตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโตติ ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโต. พาวีสาติ เอกมูลกาวสานา นว, เอกมูลกทุกาวสานา ปญฺจ, เอกมูลกติกาวสานเมกํ, ทุกมูลเกกาวสานา จตฺตาโร, ทุกมูลกาวสานา เทฺว, ทุกมูลกติกาวสานเมกนฺติ เอวํ พาวีสติ. ยถา ปุพฺเพ สหชาตํ ปุเรชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ, เอวํ ปุเรชาตมฺปิ เตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. ตตฺถ สหชาเตเนว สหาติ สหชาเตน สเหว. อฏฺฐานปฺปยุตฺโต หิ อยํ เอว-สทฺโท, สหชาเตน น วินา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจโยติ อตฺโถ. อิตเรสุ ปน อตฺถิปจฺจยธมฺเมสุ นิยโม นตฺถิ เตหิ สหาปิ วินาปิ ภาวโต. เตนาห ‘‘น อิตเรหี’’ติ. ตมฺปิ วตฺถุ ตํสหิตปุเรชาตเมวาติ ยํ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ วตฺถุปุเรชาตญฺเจว ตํสหิตารมฺมณปุเรชาตเมว จ, น เกวลํ อารมฺมณปุเรชาตํ. เตนาห ‘‘น อิตร’’นฺติ.

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘กุสลตฺติเก หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ ปุเรชาตํ ตํสหชาเตน วินาปิ อตฺถิปจฺจโย สิยา, ‘‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. นวิปฺปยุตฺเต พาวีสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถาติ สนิทสฺสนตฺติเก. อตฺถิวิภงฺเคติ อตฺถิปจฺจยสฺส วิภชเน. ติกมูลเกกาวสานนฺติ ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนอปฺปฏิโฆ จ ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ติกมูลโก เอกาวสาโน ปโญฺห อุทฺธโฏ. ปจฺจยุทฺธาเรติ จ ตตฺเถว ปจฺจยุทฺธาเร. ตถา จ โส ปโญฺห อุทฺธโฏ. ตยิทํ กถํ, ยทิ ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โจทนายํ อาห ‘‘ตํ วตฺถุสหิตสฺส…เป… ปจฺจยภาวโต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยทิปิ ตตฺถ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆคฺคหเณน อารมฺมณปุเรชาตสฺส อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโต, ตถาปิ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆคฺคหณโต วตฺถุมฺปิ คหิตนฺติ วตฺถุสหิตสฺส อารมฺมณปุเรชาตสฺส สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ. ปจฺฉาชาตํ อาหารินฺทฺริเยเหว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาเตนาติ อธิปฺปาโย. อนญฺญธมฺมตฺเตติ ปจฺจยธมฺมสฺส อนญฺญตฺเต. สหชาเตน สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โยชนา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถาปิ ปฏิโยคิปุเรชาตํเยว ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปนา’’ติอาทินา อตฺตนา ทสฺสิตํ วิจารํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิคมนวเสน ปจฺจามสติ.

อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.