๑. ปฏิจฺจวารวณฺณนา

๑. ปจฺจยานุโลมํ

(๑) วิภงฺควารวณฺณนา

๕๓. ติกปทานํ ติกนฺตรปเทหิ วิสทิสตา ปากฏาเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ติกปทนานตฺตมตฺเตน วินา’’ติ. มูลาวสานวเสนาติ ‘‘เอกมูเลกาวสานํ นวา’’ติอาทินา วุตฺตมูลาวสานวเสน. ‘‘น ตาเยว เวทนาตฺติกาทีสู’’ติ เอตฺถ ยา สทิสตา ปฏิกฺขิตฺตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สทิสตํ สนฺธาย ‘น ตาเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยาติ ยา ปุจฺฉา. สพฺพปุจฺฉาสมาหรณนฺติ สพฺพาสํ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ สมุจฺจยนํ อนวเสเสตฺวา กถนํ. อิธ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวารุทฺเทเส กตฺตพฺพํ. อาทิโต หิ อนวเสสโต วุตฺเต ปจฺฉา ยถารหํ ตเทกเทสวจนํ ยุตฺตํ. น หิ ตตฺถ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ ตตฺถ ตสฺมึ ธมฺมานุโลมปจฺจนีเย ปีติตฺติเก เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ น หิ ลภนฺติ, อฏฺฐวีเส ปน ลภนฺตีติ อตฺโถ.

เตน สหชาตปจฺจยภูเตนาติ เตน เวทนาทิเภเทน เอเกน ธมฺเมน สหชาตปจฺจโย โหนฺเตน, สหชาตปจฺจยตํ วา ปตฺเตน ปาปุณนฺเตนาติ อตฺโถ. อนุญฺญาตํ วิย โหตีติ ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาว นิโรธคมนา’’ติอาทิวจเนหิ ขณตฺตยสมงฺคี อุปฺปชฺชตีติ อนุญฺญาตํ วิย โหติ, อุปฺปาทกฺขณสมงฺคีเยว ปน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺโต ปฏิจฺจวาราทีนํ ฉนฺนํ วารานํ อุปฺปาทเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ เตสุ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อนุโลมโต น ติฏฺฐติ.

อิธ กุสลวจเนน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ กุสลสทฺเทน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ จตูสุปิ กุสลขนฺเธสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ สามญฺญโต วุตฺเตสุ สหชาตาทิสาธารณปจฺจยวเสน อวิเสสโต สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ อยเมว อิมสฺส ปจฺจโย, อิมสฺเสว อยํ ปจฺจโยติ จ นิยเมตฺวา วตฺตุํ น สกฺกา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกสฺเสว ทฺวินฺนํเยว วา’’ติอาทิ. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ ปน วิเสสนภาเวน เวทนาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ เทฺว ขนฺธา’’ติอาทิ วตฺตุํ สกฺกา. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทนาตฺติกาทีสุ ปนา’’ติอาทิ. ตถาติ อิมินา ‘‘เอเกกสฺสปิ ทุกาทิเภทานญฺจา’’ติ อิมํ อนุกฑฺฒติ.

เอตสฺมินฺติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอวํ วิปากกิริยาพฺยากตคฺคหเณ. ‘‘สพฺพสฺมึ น คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กตฺถ ปน คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ เอตฺเถวา’’ติ. เอวํ ปฐเม วาเกฺย อติพฺยาปิตํ ปริหริตฺวา ทุติเย อพฺยาปิตํ ปริหริตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอตฺถ น คเหตพฺพํ ตสฺสปิ อารุปฺเป อุปฺปชฺชมานสฺส รูเปน วินา อุปฺปตฺติโต. เอตฺถ จ ยถา เหตุปจฺจยคฺคหเณเนว อเหตุกํ นิวตฺติตํ, เอวํ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ รูปคฺคหเณเนว อารุปฺเป วิปาโกปิ ตตฺถ อุปฺปชฺชมาเนน จิตฺตุปฺปาเทน สทฺธึ น คหิโต. ตํ ปเนตํ อตฺถสิทฺธเมว อกตฺวา สรูปโต ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘วิปากาพฺยากต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิปจฺฉิมจิตฺตานิ ปเนตฺถ สติปิ รูปสฺส อนุปฺปาทเน ววตฺถานาภาวโต น คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ปจฺจยภูตสฺสาติ ขนฺธานํ ปจฺจยภูตสฺส วตฺถุสฺส อคฺคหิตตาปตฺตึ นิวาเรตุํ, กถํ? ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน, กตฺถ? ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ สามญฺญวจเน ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ, เอวญฺหิสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทสฺสิตา โหตีติ. อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วจนทฺวยนฺติ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปททฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สามญฺเญน คหิตนฺติ ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ อิมินา สามญฺญวจเนน, กฏตฺตารูปสามญฺเญน วา คหิตํ.

อุปาทารูปคฺคหเณน วินา ‘‘อุปาทารูป’’นฺติ อคฺคเหตฺวา เกวลํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ‘‘กฏตฺตารูปํ’’อิจฺเจว คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอตสฺมึ ปน ทสฺสเนติ ‘‘มหาภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถ’’นฺติ วุตฺเต เอตสฺมึ อตฺถทสฺสเน. ขนฺธปจฺจยสหิตนฺติ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วทติ. อสหิตนฺติ ปน ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปํ อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อสญฺญภวสงฺคหิตญฺจ รูปํ. ปฏิสนฺธิยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ปวตฺติยมฺปิ กฏตฺตารูปํ อญฺญญฺจ ตตฺถ อุปฺปชฺชนกํ อุปาทารูปนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กถํ ปเนตฺถ ภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานสฺส รูปสฺส เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ? ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชมานํ รูปํ ภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ ปทเมตํ, ภูตานํ วา เหตุปจฺจยโต นิพฺพตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. การณการณมฺปิ หิ การณนฺเตฺวว วุจฺจติ ยถา ‘‘โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ’’ติ.

ภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ ปน ปาโฐติ อฏฺฐกถายญฺจ ตเมว วุตฺตํ. อยํ เหตฺถตฺโถ – ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ วุตฺตนเยน อุปาทารูปมฺปิ กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ. โก ปน โส นโยติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหาภูเต…เป… สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺถโต อยํ นโย วุตฺโตติ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมินา อพฺยากเต ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติวจเนน กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติ อตฺถโต วุตฺโต โหตีติ อตฺโถ.

๕๔. รูเปน วินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ น ลพฺภตีติ เอเตน ยา ปุจฺฉา อรูปมิสฺสกาวสานา, ตาปิ อิธ น คยฺหนฺติ, ปเคว รูปาวสานาติ ทสฺเสติ.

๕๗. ตาย สมานลกฺขณาติ ปญฺจกฺขนฺธปฏิสนฺธิตาย คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิยา สมานลกฺขณา. ปริปุณฺณธมฺมานนฺติ ปริยตฺติวิภาคานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส.

จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานรูปนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กมฺมสมุฏฺฐานรูปญฺจ. ปุน อาหารสมุฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปุนคหณํ อุตุสมุฏฺฐานาเปกฺขํ. น หิ ตํ ปุพฺเพ พาหิรคฺคหเณน อคฺคหิตํ, อาหารสมุฏฺฐานํ ปน อคฺคหิตเมว, อุตุสมุฏฺฐานสฺส กสฺมา ปุนคหณนฺติ อาห ‘‘เอเตหี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ อสญฺญสตฺเตสุ. ตสฺสาติ อุตุสมุฏฺฐานสฺส. อาทิมฺหีติ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานอสญฺญสตฺตวเสน อาคตวาเรหิ ปฐมวาเร. อวิเสสวจนนฺติ พาหิราทิวิเสสํ อกตฺวา วุตฺตวจนํ, อรูปมฺปิ ปจฺจยํ ลภนฺตํ อตฺถํ เหตาทิเก ปจฺจเย ลภนฺตํ สห สงฺคณฺหิตฺวาติ โยชนา. ตสฺสาติ, ตตฺถาติ จ ปททฺวเยน ยถาวุตฺตํ ปฐมวารเมว ปจฺจามสติ. ตํสมานคติกนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานคติกํ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเสปิ. กมฺมปจฺจยวิภงฺเค วิยาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยนิทฺเทเส วิย. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. อยญฺจ อตฺถวิเสโส เอตฺถ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ อาห.

อวิเสเสตฺวาติ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทินา วิเสสํ อกตฺวา. อุปาทารูปนฺติ วิเสเสตฺวาว กสฺมา ปน วุตฺตานีติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สหชาตปจฺจยาทึ สงฺคณฺหาติ. สหาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปนฺติ เอวํ เอกโต. วิสุนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปโต วิเสเสตฺวา. ตตฺถ พาหิรคฺคหณาทีหิ วิยาติ ยถา ‘‘พาหิรํ เอกํ มหาภูต’’นฺติอาทีสุ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานคฺคหเณหิ มหาภูตานิ วิเสสิตานิ, เอวํ เอตฺถ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจา’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส มหาภูตานํ เกนจิ วิเสสเนน อวิเสสิตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปภาวกฏตฺตารูปภาเวหิ วิเสเสตฺวาว วุตฺตานีติ โยชนา.

อิทานิ อญฺเญนปิ การเณน เตสํ วิเสสิตพฺพตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น โกจิ ปจฺจโยติ อิทํ ปฏฺฐาเน อาคตนิยาเมน รูปํ อุปนิสฺสยปจฺจยํ น ลภตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เหตาทีสู’’ติ. ตทวินาภาวโต ปน ตสฺส จิตฺตกมฺมานํ การณภาโว เวทิตพฺโพ, ยโต อิทฺธิจิตฺตนิพฺพตฺตานิ กมฺมปจฺจยานิ จาติ วุตฺตานิ. นนุ จิตฺตํ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานํ ปจฺจโย โหตีติ? สจฺจํ โหติ, โส ปน อุปตฺถมฺภกตฺเตน, น ชนกตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาหาร…เป… ชนก’’นฺติ. กึ ปน เตสํ ชนกนฺติ อาห ‘‘มหาภูตาเนว…เป… ชนกานี’’ติ. จิตฺเตน กมฺมุนา จ วินา อภาเว ยถากฺกมํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานอุปาทารูปานนฺติ อตฺโถ. จิตฺตสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปภูตาเนวาติ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานมหาภูตนิพฺพตฺตาเนว มหาภูตานํ เตสํ อาสนฺนการณตฺตา. อญฺญานีติ อุตุอาหารสมุฏฺฐานานิ อุปาทารูปานิ วทติ. วิเสสนํ กตํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ. สมานชาติเกน รูเปน อุตุนา อาหาเรน จาติ อตฺโถ. ปากฏวิเสสนาเนวาติ อิทํ เยหิ มหาภูเตหิ ตานิ นิพฺพตฺตานิ, เตสํ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตตฺตา วุตฺตํ. น วิเสสนํ อรหนฺติ น วิเสสิตพฺพานิ การณวิเสสเนเนว วิเสสสฺส สิทฺธตฺตา, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺเตฺวว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตานิ ปน จิตฺตชกมฺมชรูปานิ.

สวิเสเสนาติ เยน วิเสเสน วิเสสิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต จิตฺตํ สนฺธายาห ‘‘สหชาตาทิปจฺจยภาวโต’’ติ, อิตรํ ปน สนฺธาย ‘‘มูลการณภาวโต’’ติ, กมฺมูปนิสฺสยปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อิตรานีติ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานิปิ อุปาทารูปานิ. มหาภูตวิเสสเนเนว วิเสสิตานีติ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติ มหาภูตวิเสสเนเนว ชนกปจฺจเยน อาหาเรน อุตุนา จ วิเสสิตานิ. อิธาติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ วจเน. เอตฺถ หิ อุปาทารูปานํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานตาวจเนน ตํนิสฺสยานมฺปิ ตพฺภาโว ปกาสิโตติ. อญฺญตรวิเสสนํ อุภยวิเสสนํ โหติ อุภเยสํ อวินิพฺโภเคน ปวตฺตนโต.

๕๘. ปุพฺเพติ เหตุปจฺจยาทีสุ. วิสุํ ปจฺจยภาเวนาติ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา กฏตฺตา จ รูป’’นฺติอาทินา วตฺถุสฺส วิสุํ ปจฺจยภาเวน. เอตฺถ จ วิสุํเยว ปจฺจยภาเวน ทสฺสิตานีติ น สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนภาโว วิย ขนฺธานํ เอกโตปิ ปจฺจยภาโว ทสฺสิโต. เตเนว หิ ตสฺมึ อตฺเถ อตฺตโน อรุจึ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. โย ปนตฺโถ อตฺตโน รุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถูติ อิทํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺธานํ ปจฺจยภูตานํ ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ, วตฺถุสฺส ปจฺจยภูตสฺส ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ, น ขนฺธานนฺติ สมฺพนฺโธ. อิเธวาติ อิมสฺมึ อญฺญมญฺญปจฺจเย เอว. เหตุปจฺจยาทีสุปิ อยเมว นโย, ตตฺถ หิ ปฏิจฺจฏฺฐผรณสฺส สมานตา. ทสฺสิตาย ปฏิจฺจฏฺฐทฺวยผรณตาย. ขนฺธวตฺถูนญฺจ ทสฺสิตาเยวาติ ขนฺธวตฺถูนญฺจ เอกโต ปฏิจฺจฏฺฐผรณตา ทสฺสิตาเยว.

เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ เอวมาทิ สงฺคยฺหติ. นนุ ภวิตพฺพนฺติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีหิ วิยาติ สทิสูทาหรณนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ยํ ‘‘เอกํ, ตโย, เทฺว จ ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ ปจฺจยชาตนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยฏฺโฐ หิ ปฏิจฺจฏฺโฐ. เตนาห ‘‘เต เหตุปจฺจยภูตา เอว น โหนฺตี’’ติ. เอเตน น ปฏิจฺจฏฺฐผรณกสฺส เอกนฺติโก เหตุอาทิปจฺจยภาโวติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เอส นโย อารมฺมณปจฺจยาทีสู’’ติ. น หิ อารมฺมณปจฺจยภูโต ธมฺโม ปฏิจฺจฏฺฐํ ผรติ. วุตฺตญฺจ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติ.

ปจฺจยนฺตเรนปิ อุปการกตามตฺตมฺปิ คเหตฺวา ปฏิจฺจวาเร วารนฺตเร จ เหตุอาทิปจฺจยา ทสฺสิตาติ อุปจเยน ยถาวุตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปจฺจยวาเร จา’’ติอาทิมาห. ตํปจฺจยาติ วตฺถุปจฺจยา, ยถารหํ ปจฺจยภูตํ วตฺถุํ ลภิตฺวาติ อตฺโถ. เตติ กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ. เตสนฺติ มหาภูตานํ ขนฺธานํ. ปจฺจยภาวาภาวโตติ อิทํ ขนฺธานํ เหตุสหชาตาทิปจฺจยภาวสฺส มหาภูเตสุ ทิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. ยทิ เอวํ อญฺญมญฺญปจฺจยาปิ เต เตสํ ภเวยฺยุนฺติ ปรสฺส อาสงฺกนิราสงฺกํ กโรนฺโต ‘‘อญฺญมญฺญสทฺโท หี’’ติอาทิมาห. นิรเปกฺโขติ อญฺญนิรเปกฺโข. น หิ เหตุธมฺโม ธมฺมนฺตราเปกฺโข หุตฺวา เหตุปจฺจโย โหติ, สทฺทสีเสเนตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตราเปกฺโขติ อตฺตนา สหการิการณภูตํ, อิตรํ วา ยํ กิญฺจิ อญฺญตรํ อเปกฺขตีติ อญฺญตราเปกฺโข. ยถาวุตฺเตตเรตราเปกฺโขติ อรูปกฺขนฺธาทิเภทํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ อิตเรตรํ มิถุ ปจฺจยภูตํ อเปกฺขตีติ อิตเรตราเปกฺโข. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ ขนฺธา มหาภูตา อิธ ยถาวุตฺตา ภเวยฺยุนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ขนฺธา มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อถ ขนฺธา จ มหาภูตา จาติ วิสุํ วิสุํ คเยฺหยฺยุํ, เอวํ สติ ‘‘มหาภูตา ขนฺธานํ น โกจิ ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ.

ยสฺส สยํ ปจฺจโย, ตโต เตน ตนฺนิสฺสิเตน วาติ ยสฺส ธมฺมสฺส สยํ อตฺตนา ปจฺจโย โหติ, ตโต ธมฺมโต สยํ อุปฺปชฺชมานํ กถํ เตน ธมฺเมน ตนฺนิสฺสิเตน วา อญฺญมญฺญปจฺจเยน เอวํภูตํ ตํ ธมฺมชาตํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน วิภาเวติ ‘‘ยถา’’ติอาทินา. ตตฺถ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ อิทํ ‘‘เตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ อิมสฺส อุทาหรณํ, ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา’’ติ อิทํ ปน ‘‘ตนฺนิสฺสิเตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอตสฺส. ตสฺมาติ วุตฺตเมว อตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน ปจฺจยสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโตติ อตฺตโน ปจฺจยภูตสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจยภาวาภาวโต. น หิ มหาภูตา ยโต ขนฺธโต อุปฺปนฺนา, เตสํ ปจฺจยา โหนฺติ. ตทเปกฺขตฺตาติ อิตเรตรปจฺจยภาวาเปกฺขตฺตา. ขนฺเธ ปฏิจฺจ ปจฺจยา จาติ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตนิยาเมเนว ขนฺเธ ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร วุตฺตนิยาเมน ขนฺเธ ปจฺจยา จ. นอญฺญมญฺญปจฺจยา จ วุตฺตาติ อญฺญมญฺญปจฺจยโต อญฺญสฺมา นิสฺสยปจฺจยาทิโต มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ วุตฺตา จาติ อตฺโถ. วตฺถุํ ปจฺจยา อุปฺปชฺชมานาติ วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปชฺชมานา. ตนฺนิสฺสิเตน จ อญฺญมญฺญปจฺจเยนาติ ตํ วตฺถุํ นิสฺสิเตน ขนฺเธน อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน การเณน วตฺถุํ ปจฺจยา…เป… วุตฺตา, อิมินา ปริยาเยน ปน อุชุกํ ปวตฺติยํ วตฺถุสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยภาโวติ อตฺโถ.

๕๙. สา น คหิตาติ ยา ‘‘จกฺขายตนํ นิสฺสายา’’ติอาทินา จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยตา วุตฺตา, สา อิธ ปฏิจฺจวาเร น วุตฺตาติ อตฺโถ สหชาตตฺโถ ปฏิจฺจตฺโถติ กตฺวา. เตนาห ‘‘จกฺขายตนาทีนิ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เยสํ ปน อรูปกฺขนฺธมหาภูตนามรูปจิตฺตเจตสิกมหาภูตรูปิธมฺมานํ วเสน ฉธา นิสฺสยปจฺจโย อิจฺฉิโต, เตสํ วเสน อิธ วิภตฺโต เอว. กถํ รูปิวเสน วิภตฺโตติ เจ? ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ หทยวตฺถุวเสน สรูปโต ทสฺสิโต เอว. อิตเรสมฺปิ วเสน ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ทสฺสิโต. ยถา หิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทีสุ รูปายตนาทีนํ อสติปิ ปฏิจฺจฏฺฐผรเณ อารมฺมณปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ, เอวมิธาปิ จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิสฺสย…เป… น คหิตานี’’ติ.

๖๐. ทฺวีสุ อุปนิสฺสเยสูติ อนนฺตรปกตูปนิสฺสเยสุ. กุสลาปิ ปน มหคฺคตาติ ปิ-สทฺเทน อพฺยากเต มหคฺคเต อากฑฺฒติ ‘‘กุสลาปิ มหคฺคตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ น ลภนฺติ, ปเคว อพฺยากตา’’ติ. กทาจิ น ลภนฺติ, ยทา ครุํ กตฺวา น ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

๖๑. อญฺญตฺถ เหตุปจฺจยาทีสุ. ปจฺจยํ อนิทฺทิสิตฺวาติ ปจฺจยํ ธมฺมํ สรูปโต อนิทฺทิสิตฺวา. น หิ เหตุปจฺจยนิทฺเทสาทีสุ อโลภาทิกุสลาทิสรูปวิเสสโต เหตุอาทิธมฺมา ทสฺสิตา. กุสลาทีสูติ อิทํ อโลภาทิวิเสสนํ. เตน ยถา อโลภาทีสุ อยเมว ปจฺจโยติ นิยโม นตฺถิ, เอวํ ตพฺพิเสเสสุ กุสลาทีสูติ ทสฺเสติ. อิธ ปน ปุเรชาตปจฺจเย. วตฺถุนวตฺถุธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ปุเรชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ, อารุปฺเป อุปฺปชฺชมาเน จ ขนฺเธ นิวตฺเตติ. กสฺมา ปเนตฺถ วตฺถุปุเรชาตเมว คหิตํ, น อารมฺมณปุเรชาตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ หิ วตฺถุปุเรชาเต อวิชฺชมาเน น ลพฺภตี’’ติ. ตสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิปากสฺส. น อุทฺธโฏติ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เนววิปาก…เป… ตีณีติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อลาภโตติ ยทิ ลพฺเภยฺย, ‘‘จตฺตารี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ วิปากตฺติเก. ตีณีติ ‘‘วิปากํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ วิปาโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา, วิปากธมฺมธมฺมํ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมานิ ตีณิ.

๖๓. ตทุปาทารูปานนฺติ เต มหาภูเต นิสฺสาย ปวตฺตอุปาทารูปานํ. วทตีติ เอกกฺขณิกนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วทติ อวินิพฺโภควเสน ปวตฺตมานานํ เตสํ ปจฺจเยน วิเสสาภาวโต. ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปานนฺติ วิเสสนํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ เอกกฺขณิกสฺสปิ กมฺมปจฺจยสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหาภูตาน’’นฺติ ทุวิโธปิ กมฺมปจฺจโย วุตฺโต.

๖๔. ยํ ยํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภตีติ จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ยํ ยํ อินฺทฺริยรูปํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส วเสน อินฺทฺริยรูปญฺจ วตฺถุรูปญฺจ ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ วุตฺตํ.

๖๙. เกสญฺจีติ ปญฺจโวกาเร ปฏิสนฺธิกฺขนฺธาทีนํ. เตสญฺหิ วตฺถุ นิยมโต วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ. สมานวิปฺปยุตฺตปจฺจยาติ สทิสวิปฺปยุตฺตปจฺจยา. กุสลากุสลา หิ ขนฺธา เอกจฺเจ จ อพฺยากตา ยสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, น สยํ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาภาวโต วตฺถุนาว วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน อุปฺปชฺชนโต. เอกจฺเจ ปน อพฺยากตา ยสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, สยมฺปิ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ ยถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุกฺขนฺธา. เตน วุตฺตํ ‘‘เกสญฺจิ ขนฺธา…เป… นานาวิปฺปยุตฺตปจฺจยาปี’’ติ. ปจฺจยํ ปจฺจยํ กโรตีติ ปจฺจยธมฺมํ วตฺถุํ ขนฺเธ จ อตฺตโน ปจฺจยภูตํ กโรติ, ยถาวุตฺตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตํกิริยากรณโตติ วิปฺปยุตฺตปจฺจยกิจฺจกรณโต. ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ปฏิจฺจฏฺฐผรณํ นตฺถิ สหชาตฏฺโฐ ปฏิจฺจฏฺโฐติ กตฺวา. ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺตกเมวาห, กึ ปฏิจฺจ? ขนฺเธติ ปากโฏยมตฺโถติ. เตนาห ‘‘กึ ปน ปฏิจฺจา’’ติอาทิ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วา โหตีติ คเณฺหยฺยาติ ตํ นิวาเรตุํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนนฺตรตฺตา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห.

๗๑-๗๒. สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ วเสเนตํ วุตฺตนฺติ สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ ปจฺจยานํ วเสน เอตํ ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ วาจนามคฺคํ ทสฺเสนฺเตหิปิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เอเกนปีติ กุสลาทีสุ จ ปเทสุ เอเกนปิ ปเทน, ตสฺมึ ตสฺมึ วา ปจฺจยนิทฺเทเส วากฺยสงฺขาเตน เอเกนปิ ปเทน. ตโย ปจฺจยาติ เหตุอารมฺมณาธิปติปจฺจยา. เต จตฺตาโร ปจฺฉาชาตญฺจ วชฺเชตฺวาติ เอตฺถ ยถาวุตฺเต จตฺตาโร ปจฺจเย วิตฺถาริตตฺตา ‘‘วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตํ ปน สพฺเพน สพฺพํ อคฺคหิตตฺตา. เอตฺตกา หิ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย วชฺเชตฺวา อวสิฏฺฐา. เย ปนาติ ปทการเก วทติ. สงฺขิปิตฺวาติ ปทสฺส ‘‘ปาฬิยํ วิตฺถาริตํ อวิตฺถาริตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา วุตฺต’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ‘‘สพฺพํ สงฺคเหตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา. ปจฺฉาชาตปจฺจโยเยว หิ วชฺเชตพฺโพติ. เอวํ วาทนฺตเร วตฺตพฺพํ วตฺวา อิทานิ ปาฬิยา อวิปรีตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิมฺหิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

วิภงฺควารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

(๒) สงฺขฺยาวารวณฺณนา

๗๓. ยถา อญฺญมญฺญปจฺจเย วิเสโส วิภงฺเค อตฺถีติ อิทํ เหตุปจฺจยาทิวิภงฺคโต วิเสสภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. น หิ ยาทิโส อญฺญมญฺญปจฺจยวิภงฺเค วิเสโส, ตาทิโส ปุเรชาตปจฺจยวิภงฺเค. ตถา หิ อญฺญมญฺญปจฺจเย ปฏิสนฺธิ ลพฺภติ, น ปุเรชาตปจฺจเย. ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิเก วิภงฺเคติ อิมินา ยสฺมึ ปจฺจเย วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ, ตํ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เหตุปจฺจยาทีสุ ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา วิภงฺเค วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ อตฺถิ, เอวํ วิปากาพฺยากตาภาวํ อาเสวนปจฺจเย วิเสสํ ทสฺเสตีติ.

๗๔. เอตสฺมึ อนุโลเมติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยานุโลเม. สุทฺธิกนเยติ ปฐเม นเย. ทสฺสิตคณนโตติ ‘‘นว, ตีณิ, เอก’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต ทสฺสิตคณนโต. ตโต ปเรสุ นเยสูติ ตโต ปฐมนยโต ปเรสุ ทุติยาทินเยสุ. อญฺญิสฺสาติ นวาทิเภทโต อญฺญิสฺสา คณนาย. อพหุคณเนน ยุตฺตสฺส พหุคณนสฺส ปจฺจยสฺส, เตน อพหุคณเนน. สมานคณนตา จาติ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. เตน ปจฺจนียโต อนุโลเม โย วิเสโส วุจฺจติ, ตํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนุโลเมเยว ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อนุโลเมเยวาติ อวธารเณน นิวตฺติตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนีเย…เป… วกฺขตี’’ติ วุตฺตํ.

๗๖-๗๙. เต ปน เตรสมูลกาทิเก นเย สาเสวนสวิปาเกสุ ทฺวีสุ ทฺวาวีสติมูลเกสุ สาเสวนเมว คเหตฺวา อิตรํ ปชหนฺโต อาห ‘‘ปจฺฉาชาตวิปากานํ ปริหีนตฺตา’’ติ. วิโรธาภาเว สตีติ อิทํ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิย ปริกปฺปวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย ทสฺสิตนเยนา’’ติ. ตสฺส จ เตวีสติมูลกสฺส. นามนฺติ เตวีสติมูลกนฺติ นามํ. ทฺวาวีสติ…เป… วุตฺตนฺติ เอเตน ทฺวาวีสติมูลโกว ปรมตฺถโต ลพฺภติ, น เตวีสติมูลโกติ ทสฺเสติ.

อญฺญปทานีติ เหตุอธิปติปทาทีนิ. สุทฺธิกนโยติ ปฐมนโย, ยํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกมูล’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตีติ ทุมูลกาทีสุ ตํ น โยชียติ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวา เอว หิ อภิธมฺมปาฬิ ปวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมเณ…เป… ปญฺหา’’ติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘ตีณิเยว ปญฺหา’’ติ ปาเฐ. ‘‘วตฺตุ อธิปฺปายานุวิธายี สทฺทปฺปโยโค’’ติ กตฺวา อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ตโต อุทฺธํ คณนํ นิวาเรติ, น อโธ ปฏิกฺขิปตี’’ติ. คณนาย อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติภาวโต เหฏฺฐาคณนํ อมุญฺจิตฺวาว อุปริคณนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘ตีสุ เอกสฺส อนฺโตคธตาย จ ‘ตีณิเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ. อตฺตโน วจนนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตํ อตฺตโน วจนํ.

๘๐-๘๕. อวิคตา…เป… วุตฺเตปิ วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. สา ทสฺสิตา โหตีติ สา วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวา ทสฺสิยมานา ยทิปิ ทสฺสิตา โหติ, น เอวํ อาวิกรณวเสน ทสฺสิตา โหติ ตาทิสสฺส ลิงฺคนสฺส อภาวโต ยถา วิปลฺลาสโยชนายนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘วิปลฺลาส…เป… โหตี’’ติ. เอวเมว อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพติ ‘‘เย…เป… ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ยทิปิ อวิคตานนฺตร’’นฺติอาทินา ยถา อธิปฺปาโย โยชิโต, เอวเมว ‘‘เตเนตํ อาวิกโรตี’’ติ เอตฺถาปิ อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตตฺถ ‘‘อูนตรคณเนหิ สมานคณเนหิ จ สทฺธึ สํสนฺทเน อูนตรา สมานา จ คณนา โหตี’’ติ อยมตฺโถ ญาปนวเสน ทสฺสิโต, เอวมิธาปีติ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อารมฺมณปจฺจโย เยน เยน พหุตรคณเนน วา สมานคณเนน วา ปจฺจเยน สทฺธึ ติกทุกาทิเภทํ คจฺฉติ, สพฺพตฺถ ตีเณว ปญฺหวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานี’’ติ. น เกวลมตฺถวิเสสาวิกรณตฺถเมเวตฺถ ตถา โยชนา กตา, อถ โข เทสนากฺกโมเยว โสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนียาทีสุปิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มูลปทนฺติ อารมฺมณปจฺจยาทิกํ ตสฺมึ ตสฺมึ นเย มูลภูตํ ปทํ. ตตฺถาติ ปจฺจนียาทีสุ. เอตํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตลกฺขณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺเพนาปรํ ปาฬิ เอวเมว ปวตฺตา, ตสฺมา เอว. เตน มูลปทํ อาทิมฺหิเยว ฐเปตฺวา เทสนา ญายาคตาติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ลิงฺคเนน อตฺถวิเสสาวิกรณํ กถนฺติ อาห ‘‘น จ วิญฺญาเต อตฺเถ วจเนน ลิงฺเคน จ ปโยชนํ อตฺถี’’ติ.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฏิจฺจวาโร

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

๘๖-๘๗. รูปสมุฏฺฐาปกวเสเนว เวทิตพฺพนฺติ อิทํ อฏฺฐกถาวจนํ อนนฺตรํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ ปาฬิยํ อาคตตฺตา วุตฺตํ, ปญฺจวิญฺญาณานํ ปน อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตานญฺจ วเสน โยชนา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสงฺคาหิกวเสน ปเนตํ น น สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ.

๙๓. สหชาตปุเรชาตปจฺจยาติ อิทํ ปจฺจเยน ปจฺจยธมฺโมปลกฺขณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สหชาตา จ เหตุอาทโย…เป… อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ.

๙๔-๙๗. โส ปจฺจโยติ โส ปฏิจฺจฏฺฐผรณโก ปจฺจโย.

๙๙-๑๐๒. จิตฺตสมุฏฺฐานาทโยติ อาทิ-สทฺเทน พาหิรรูปอาหารสมุฏฺฐานาทโย รูปโกฏฺฐาสา สงฺคยฺหนฺติ. ตสฺสาติ มคฺคปจฺจยํ ลภนฺตสฺส รูปสฺส. เอวเมว ปนาติ อิมินา ยถา นมคฺคปจฺจเย วุตฺตํ, เอวเมว นเหตุปจฺจยาทีสุ ยํ เหตุปจฺจยํ ลภติ, ตสฺส ปริหีนตฺตาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘เอกจฺจรูปสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทฏฺฐพฺพา’’ติ.

๑๐๗-๑๓๐. สพฺพตฺถาติ ปนฺนรสมูลกาทีสุ สพฺเพสุ นเยสุ. กามํ สุทฺธิกนยาทีสุ วิสทิสวิสฺสชฺชนา, อิธาธิปฺเปตตฺถํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘เอเกสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธาติ เอเตสุ นาหารมูลกาทินเยสุ. คณนาเยว น สรูปทสฺสนนฺติ สุทฺธิกนเย วิย คณนาย เอว น สรูปทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ อตฺโถ.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา

๑๓๑-๑๘๙. ติณฺณนฺติ เหตุ อธิปติ มคฺโคติ อิเมสํ ติณฺณํ ปจฺจยานํ. สาธารณานนฺติ เย เตสํ ติณฺณํ สาธารณา ปจฺจยา ปจฺจนีกโต น ลพฺภนฺติ, ยสฺมา เตสํ สงฺคณฺหนวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา. มคฺคปจฺจเยติ มคฺคปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต. อิตเรหีติ เหตุอธิปติปจฺจเยหิ. สาธารณา สตฺเตวาติ มคฺคปจฺจยวชฺเช สตฺเตว. เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภตีติ เหตุรหิเตสุ อธิปติโน อภาวา. โส ปนาติ เหตุปจฺจโย อสาธารโณติ กตฺวา น วุตฺโต สาธารณานํ อลพฺภมานานํ วุจฺจมานตฺตา. น หิ เหตุปจฺจโย มคฺคปจฺจยสฺส สาธารโณ. เยหีติ เยหิ ปจฺจเยหิ. เตติ อนนฺตรปจฺจยาทโย. เอกนฺติกตฺตาติ อวินาภาวโต. อรูปฏฺฐานิกาติ อรูปปจฺจยา อรูปธมฺมานํเยว ปจฺจยภูตา อนนฺตรปจฺจยาทโย. เตนาติ ‘‘เอกนฺติกานํ อรูปฏฺฐานิกา’’ติ อิธาธิปฺเปตตฺตา. เตหีติ ปุเรชาตาเสวนปจฺจเยหิ. เตสํ วเสนาติ เตสํ อูนตรคณนานํ เอกกาทีนํ วเสน. ตสฺส ตสฺสาติ ปจฺจนียโต โยชิตสฺส ตสฺส ตสฺส ทุกาทิกสฺส พหุคณนสฺส. คณนาติ อูนตรคณนา. อนุโลมโต ฐิตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน อนุโลมโต ฐิโต วา โหตุ ปจฺจนียโต โยชิโต วา, อูนตรคณนาย สมานนฺติ ทสฺเสติ. นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกนฺติ อิมินา ยถาวุตฺตลกฺขณํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

๑๙๐. สพฺเพสุปีติ ปจฺฉาชาตํ ฐเปตฺวา สพฺเพสุปิ ปจฺจเยสุ. โส หิ อนุโลมโต อลพฺภมานภาเวน คหิโต ‘‘สพฺเพสู’’ติ เอตฺถ สงฺคหํ น ลภติ. อรูปาวจรวิปากสฺส อารุปฺเป อุปฺปนฺนโลกุตฺตรวิปากสฺส จ ปุเรชาตาเสวนานํ อลพฺภนโตติ ‘‘กิญฺจิ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห.

อวเสสานํ ลาภมตฺตนฺติ อวเสสานํ เอกจฺจานํ ลาภํ. เตนาห ‘‘น สพฺเพสํ อวเสสานํ ลาภ’’นฺติ. ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถีติ ปจฺฉาชาโต อนุโลมโต ติฏฺฐตีติ อยํ ปสงฺโค เอว นตฺถิ. ปุเรชา…เป… ลพฺภตีติ อิมินา วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต ปุเรชาโต ลพฺภตีติ อยมฺปิ อตฺถโต อาปนฺโน โหตีติ ตํ นิทฺธาเรตฺวา ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนุโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อวเสสา สพฺเพปีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ ตสฺสา อตฺถาปตฺติยา สพฺภาวทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, อตฺโถ ปน ตาทิโส น อุปลพฺภตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยมฺปิ เกจี’’ติอาทิ.

ตตฺถ เกจีติ ปทกาเร สนฺธายาห. เต หิ ‘‘อรูปธาตุยา จวิตฺวา กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส คตินิมิตฺตํ อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ ญาเปตุํ ‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา ปุเรชาเต’ติ อยมตฺโถ นิทฺธาริโต’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อารุปฺเป รูปํ อารพฺภ จิตฺตุปฺปาทสฺส อสมฺภวโต. ตถา เหเก อสญฺญภวานนฺตรสฺส วิย อารุปฺปานนฺตรสฺส กามาวจรปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปุริมานุปฏฺฐิตารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. เตเนวาห ‘‘ตมฺปิ เตสํ รุจิมตฺตเมวา’’ติอาทิ. ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต ยํ ยํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภวิตุํ ยุชฺชติ, ตสฺส ตสฺส วเสนาติ อตฺโถ. น วิจาริตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตาติ อธิปฺปาโย. นวาติ อารมฺมณอนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยปุเรชาตาเสวนสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา. ตมฺปิ เตสํ นวนฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลมโต อลพฺภมานตํ.

๑๙๑-๑๙๕. น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจนียโต ฐิเตน โยชิตสฺส สตฺตมสฺส มูลสฺส วิตฺถาริตตฺตา. สพฺพํ สทิสนฺติ สพฺพปาฬิคมนํ สทิสํ.

อิมสฺมึ…เป… เวทิตพฺโพติ เอตฺถ อิมสฺมึ เอตฺถาติ เทฺว ภุมฺมนิทฺเทสา. เตสุ ปฐมสฺส วิสโย ปจฺจนียานุโลเมติ อฏฺฐกถายเมว ทสฺสิโตติ อทสฺสิตสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิ-สทฺเทนาติ ‘‘อิเมสมฺปี’’ติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน. กิสฺมิญฺจิ ปจฺจเย. กมฺมปจฺจยํ ลภนฺตานิปิ จกฺขาทีนิ วิปากวิญฺญาณาทีนิ จ อินฺทฺริยํ น ลภนฺตีติ กตฺวา ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ, กติปยํ น ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. มคฺคปจฺจยนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยถาวุตฺตานีติ ปญฺจโวการปวตฺติอสญฺญภวปริยาปนฺนานิ กฏตฺตารูปาเนว วทติ, น จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานีติ อธิปฺปาโย. เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เย เหตุอธิปติสหชาตาทิปจฺจยา รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ, เอเตเยว เหตุอธิปติอาทิเก ฉ ปจฺจเย น ลภนฺติ. เอเตเยวาติ วจเนน อญฺเญ กติปเย ลภนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉาชาตา…เป… ลภตี’’ติ อาห. อยญฺจ ปจฺจยลาโภ น ชนกวเสน เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ลพฺภมานา…เป… ทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมวเสนาติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวเสน. อินฺทฺริยนฺติ อินฺทฺริยปจฺจยํ. ยทิ เอวนฺติ กฏตฺตารูปํ ยํ ยํ น ลภติ, ตํ ตํ ยทิ วตฺตพฺพํ, เอวํ สนฺเต รูปธมฺเมสุ ภูตรูปานิเยว อญฺญมญฺญปจฺจยํ ลภนฺตีติ อาห ‘‘อุปาทารูปานิ…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตํ ปน อุปาทารูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยาลาภวจนํ. อรูปินฺทฺริยาลาภนฺติ อรูปีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน อินฺทฺริยปจฺจยาลาภํ.

๑๙๖-๑๙๗. พหุคณนมฺปิ อูนตรคณเนน โยชิตํ อูนตรคณเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ยทิปิ ติกาทีสุ ‘เหตุยา ปญฺจา’ติ อิทํ นตฺถี’’ติ. อนุตฺตานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย คมฺภีรํ. ยถา จ ภูตรูปานิ นารมฺมณปจฺจยา อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปนฺติ อาห ‘‘วตฺถุปิ ปน ลภตี’’ติ. ยถา เหฏฺฐา เอกมูลกํ ‘‘ทุมูลก’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ อิธาปิ ทุมูลกํ ‘‘ติมูลก’’นฺติ วทนฺติ.

๒๐๓-๒๓๓. เจตนามตฺตสงฺคาหเกติ เจตนามตฺตํเยว ปจฺจยุปฺปนฺนํ คเหตฺวา ฐิเต ปเญฺห. ตตฺถ หิ ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ สกฺกา. เอวํปกาเรติ อิทํ ‘‘ตีณีติอาทีสู’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺทสฺส อตฺถวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาทิ-สทฺโท หิ ปการตฺโถว โหตี’’ติ อาห. รูปมฺปิ ลพฺภติ เจตนามตฺตเมว อสงฺคณฺหนโต.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฏิจฺจวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สหชาตวารวณฺณนา

๒๓๔-๒๔๒. สหชาตปจฺจยกรณนฺติ สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺติ. สหชาตายตฺตภาวคมนนฺติ สหชาเต ปจฺจยธมฺเม อายตฺตภาวสฺส คมนํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตปจฺจยายตฺตวุตฺติตา. เอตฺถ จ สหชาตปจฺจยสงฺขาตํ สหชาตํ กโรตีติ สหชาโต, ตถาปวตฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ตตฺถ ปวตฺตมาโน สหชาตสทฺโท ยสฺมา ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตึ ตทายตฺตภาวูปคมนญฺจ วทตีติ วุจฺจติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหชาตสทฺเทน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตสฺส กรณสฺส คมนสฺส วาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส สหชาตปจฺจยกรณสฺส สหชาตายตฺตภาวูปคมนสฺส วา. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต’’ติ อิมสฺส กุสลํ ธมฺมํ สหชาตํ ตํสหภาวิตญฺจ ปจฺจยํ กตฺวาติ อยมตฺโถติ อาห ‘‘กุสลาทีนํ กมฺมภาวโต’’ติ. สหชาตปจฺจยสหภาวีนํ ปจฺจยานํ สงฺคณฺหตฺถเญฺหตฺถ ‘‘สหชาตายตฺตภาวคมนํ วา’’ติ วุตฺตํ.

ตํกมฺมภาวโตติ เตสํ ยถาวุตฺตปจฺจยกรณตทายตฺตภาวคมนานํ กมฺมภาวโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโตติ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปฏิจฺจสทฺทํ อาหริตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, ตํ ‘‘ปฏิจฺจตฺโถ สหชาตตฺโถ’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. สหชาตสทฺทโยเค กุสลํ ธมฺมนฺติ อุปโยควจนสฺส ยุตฺติ น วุตฺตา, ‘‘เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺสิตนฺติ เกจิ. นิสฺสยวาเร ปน กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสยตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวาติ วทนฺเตน อิธาปิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาตตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวา’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว โหติ, ปฏิจฺจสทฺทาหรณมฺปิ อิมเมวตฺถํ ญาเปตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปาทารูปํ กิญฺจิ ภูตรูปสฺส อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกญฺจ โหนฺตมฺปิ สหชาตลกฺขเณน น โหติ, ตสฺมา ปฏิจฺจตฺถํ น ผรตีติ อาห ‘‘ปฏิจฺจาติ อิมินา วจเนน ทีปิโต ปจฺจโย น โหตี’’ติ. นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ, น อนวเสสโตติ อตฺโถ. ยถาวุตฺโตติ ปฏิจฺจตฺถผรณวเสน วุตฺโต. ยถา จ อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺส อุปาทารูปสฺส จ ปจฺจโย น โหติ, เอวํ ฐเปตฺวา ฉ วตฺถูนิ เสสรูปานิ อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุวชฺชานิ รูปานิ จ อรูปาน’’นฺติ อาห.

สหชาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปจฺจยวารวณฺณนา

๒๔๓. ปติ-สทฺโท ปติฏฺฐตฺถํ ทีเปติ ‘‘สาเร ปติฏฺฐิโต’’ติอาทีสุ, อย-สทฺโท คตึ ทีเปติ ‘‘เอติ เอตฺถาติ อโย’’ติ.

ภูตุปาทารูปานิ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ อุปาทารูปานํ วิย ภูตรูปานิ นิสฺสโย โหตีติ กตฺวา. ยทิ เอวํ กสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘มหาภูเต นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานํ อุปาทารูป’’นฺติ อุปาทารูปํเยว ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ.

๒๕๕. ปฏิจฺจวาเร สหชาเตติ ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจยวณฺณนายํ, กมฺมอุตุชานนฺติ กมฺมชานํ อุตุชานญฺจ วเสน อตฺโถ วุตฺโตติ โยชนา. ตถา หิ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิสนฺตติสมุฏฺฐานภูตวเสน วุตฺต’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๕๗). กมฺเม จาติ กมฺเม ชนกกมฺมปจฺจเย คหิเต. เอกนฺตาเนกนฺตกมฺมชานนฺติ เอกนฺเตน กมฺมชานํ น เอกนฺตกมฺมชานญฺจ. ตตฺถ อสญฺญภเว เอกนฺตกมฺมชํ นาม ชีวิตินฺทฺริยํ, อิตรํ อุปาทารูปํ ภูตรูปญฺจ น เอกนฺตกมฺมชํ, ตทุภยมฺปิ ตตฺถ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูป’’นฺติ อิทํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานวเสเนว วุตฺตนฺติ. โส นาธิปฺเปโตติ โย ยถาทสฺสิโต ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจเย อตฺโถ วุตฺโต, โส อิธ น อธิปฺเปโต. กสฺมาติ เจ, อาห ‘‘กฏตฺตา…เป… คหิตตฺตา’’ติ. ตํ ปหายาติ ตํ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตมตฺถํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. ยถาคหิตสฺสาติ ‘‘อสญฺญ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ ปาฬิยํ เอว คหิตสฺส. ปฏิจฺจ ปจฺจยาติ อิทํ ทฺวินฺนํ วารานํ อุปลกฺขณํ. ปฏิจฺจวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปจฺจยา มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ น นิวาเรตพฺพา, ตสฺมา ‘‘อุปาทารูปสงฺขาตํ กฏตฺตารูป’’นฺติ เอวํ อุปาทารูปคฺคหเณน กฏตฺตารูปํ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปานํ นิวตฺเตตพฺพานํ อุตุจิตฺตาหารสมุฏฺฐานานํ อตฺถิตาย กฏตฺตา…เป… วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

๒๘๖-๒๘๗. เอกจฺจสฺส รูปสฺสาติ อเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส. อิโต ปเรสุปิ เอกจฺจรูปคฺคหเณ เอเสว นโย. จกฺขาทิธมฺมวเสนาติ จกฺขายตนาทิรูปธมฺมวเสน. จิตฺตสมุฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสวเสนาติ จิตฺตชาทิรูปธมฺมภาควเสน. สพฺพํ ลพฺภตีติ สติปิ อิมสฺส นยสฺส นเหตุมูลกตฺเต โนนตฺถิโนวิคเตสุ เอกนฺติ คณนํ สพฺพํ รูปํ สพฺพสฺส รูปสฺส วเสน คณนา ลพฺภติ จตุสนฺตติวเสน วตฺตมาเนสุ ปญฺจวีสติยา รูปธมฺเมสุ วชฺชิตพฺพสฺส อภาวา.

ปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. นิสฺสยวารวณฺณนา

๓๒๙-๓๓๗. นิสฺสยปจฺจยภาวนฺติ นิสฺสยวาเร วุตฺตสฺส สหชาตปุเรชาตสฺส จ นิสฺสยฏฺฐสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจยภาวํ ปจฺจยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. ตถา ปจฺจยวาเร ‘‘ปจฺจยา’’ติ วุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส สหชาตปุเรชาตภาวํ นิสฺสยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. นิยมนญฺเจตฺถ ปจฺจยฏฺฐนิสฺสยฏฺฐานํ ปริยายนฺตเรน ปกาสิตตฺตา อตฺถโต เภทาภาวทสฺสนนฺติ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยตฺตํ นาม นิสฺสยตฺตํ, นิสฺสยตฺตํ นาม ปจฺจยตฺต’’นฺติ.

นิสฺสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สํสฏฺฐวารวณฺณนา

๓๕๑-๓๖๘. สาติ สวตฺถุกา ปฏิสนฺธิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สํสฏฺฐวาเรปิ. อธิปติปุเรชาตาเสวเนสุ อนุโลมโต นกมฺมนวิปากนฌานนวิปฺปยุตฺเตสุ ปจฺจนียโต ฐิเตสุ น ลพฺภติ, อญฺเญสุ สหชาตาทีสุ อนุโลมโต เหตุอาทีสุ ปจฺจนียโต จ อนุโลมโต จ ฐิเตสุ ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมานปจฺจเยสู’’ติ. อิมสฺส วิเสสสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธฏา, ตสฺมา ตาทิสสฺส วิเสสสฺส ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต วตฺถุวิรหิตา ปฏิสนฺธิ อนุทฺธฏา, น วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อภาวโตติ อตฺโถ. เหตุปจฺจยวิรหิตมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ อิมินา ภูตกถนํ อเหตุกคฺคหณํ น พฺยภิจารนิวตฺตนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อเหตุกวิปากกิริยวเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ เหตุปริยนฺตตฺตา มคฺคสฺส.

๓๖๙-๓๙๑. ‘‘เหตุมฺหิ อนุโลมโต ฐิเต ฌานมคฺคา ปจฺจนียโต น ลพฺภนฺตี’’ติอาทิ ยํ อิธ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ เหตุปจฺจยาทิวเสน อุปฺปชฺชมาโน ธมฺโม จตฺตาโร สพฺพฏฺฐานิกา อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคา จาติ อิเม อฏฺฐ ปจฺจเย อลภนฺโต นาม นตฺถีติ อิมินา ปฏิจฺจวาเร อนุโลมปจฺจนียวณฺณนายํ วุตฺเตน นเยน เวทิตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘ปฏิจฺจวาเร…เป… นเยนา’’ติ. เสเสสูติ อเหตุกโมหวชฺชาเหตุเกสุ ปญฺจวิญฺญาณา…เป… ฌานปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมา ‘‘อเหตุกโมโหว ฌานมคฺคปจฺจยํ ลภตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, กิญฺจ ปจฺจนียานุโลเม ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลเมน อนุโลมวเสน สห โยชนา นตฺถิ เอเกกสฺเสว โยชนาย อาคตตฺตา, ตสฺมา อเหตุกโมโหว มคฺคปจฺจยํ ลภตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

สํสฏฺฐวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา

๓๙๒-๔๐๐. สทิสํ สมฺปยุตฺตนฺติ ‘‘ยํ สทิสํ, ตํ สํสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจมานํ สมฺปยุตฺตํ น โหติ ‘‘สํสฏฺฐา โยชิตา หยา’’ติอาทีสุ. อสํสฏฺฐํ โวกิณฺณนฺติ ยํ น สํสฏฺฐํ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โวกิณฺณมฺปิ วิมิสฺสตาย สมฺปยุตฺตนฺติ วุจฺจมานํ, ตํ สํสฏฺฐํ น โหติ ‘‘ยา สา วีมํสา…เป… โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ. เอวํ อสมฺปยุตฺตสฺสปิ สํสฏฺฐปริยาโย อสํสฏฺฐสฺส จ สมฺปยุตฺตปริยาโย อตฺถีติ ตทุภยํ อิตเรตรํ นิยเมตีติ ทสฺสนตฺถํ วารทฺวยเทสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุภยํ…เป… นิยามกํ โหตี’’ติ, สํสฏฺฐสทฺโท หิ โวกิณฺณฏฺโฐ นตฺถิ, สมฺปยุตฺตสทฺโท จ สทิสตฺโถ, ตสฺมา ยถา สํสฏฺฐสทฺโท สมฺปยุตฺตสทฺทาเปกฺโข สทิสตฺถโต วินิวตฺติตฺวา เอกุปฺปาทาทิสภาวเมว อตฺถํ โพเธติ, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺโทปิ สํสฏฺฐสทฺทาเปกฺโข โวกิณฺณฏฺฐโต วินิวตฺติตฺวาติ อญฺญมญฺญาเปกฺขสฺส สทฺททฺวยสฺส อญฺญมญฺญนิยามกตา เวทิตพฺพา.

สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา

๔๐๑-๔๐๓. เต ปจฺจเยติ เต เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ปฏิปาฏิยาติ เอตฺถ ปจฺจยปฏิปาฏิยา กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา วาติ อาสงฺกายํ อุภยวเสนปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว สนฺธายาห ‘‘ยถากฺกเมนา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เทสนากฺกเมน ยาย ปฏิปาฏิยา ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยา อาคตา, ตทนุรูปํ เต ทสฺเสตุนฺติ. ทุติยํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สา ปนายํ ปทปฏิปาฏิ ยสฺมา น กุสลปททสฺสนมตฺเตน ทสฺสิตา โหติ, ตสฺมา ตํ เอกเทเสน สกลํ นยโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสโล กุสลสฺสาติ…เป… โหตี’’ติ. เตนาติ นิทสฺสนมตฺเตน ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติ ปเทน. สพฺโพ ปเภโทติ ยํ ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจเย ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิโก ยตฺตโก ปเภโท วิสฺสชฺชนํ ลภติ, โส สพฺโพ ปเภโทติ อตฺโถ. เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ เต เหตุอาทิปจฺจเย กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุํ.

๔๐๔. ผลวิเสสํ อากงฺขนฺตา ปฏิคฺคาหกโต วิย ทายกโตปิ ยถา ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ, เอวํ ทานํ เทนฺตีติ อาห ‘‘วิสุทฺธํ กตฺวา’’ติ. เตสนฺติ วตฺตพฺพตารหนฺติ อิมินา โวทานสฺส สกทาคามิอาทีนํ อาเวณิกตํ ทสฺเสติ. กามํ อคฺคมคฺคปุเรจาริกมฺปิ โวทานเมว, อเสกฺโข ปน หุตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขตีติ น ตํ อิธ คหิตํ. ตนฺติ โวทานํ. โคตฺรภุจิตฺตนฺติ อฏฺฐมกสฺส อุปฺปชฺชนกาเล ‘‘โคตฺรภู’’ติ วตฺตพฺพตารหํ จิตฺตํ. โคตฺรภุสทิสนฺติ วา โสตาปนฺนาทิโคตฺราภิภาวีติ วา โคตฺรภุจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภูมิโต ววตฺถเปติ, ‘‘เตภูมกกุสลเมวา’’ติ เอตฺถ วิย น ปจฺจยธมฺมนฺติ อตฺโถ. เทสนนฺตรตฺตาติ ‘‘กุสลจิตฺตสมงฺคิสฺสา’’ติอาทินา ปุคฺคลามสนเทสนโต อญฺญตฺตา, อญฺญถา คหิตํ ปุน น คเณฺหยฺยาติ อธิปฺปาโย.

๔๐๕. ราครหิตสฺส วิย โสมนสฺสรหิตสฺส จ ราคสฺส น อารมฺมเณ อสฺสาทนวเสน ปวตฺติ อชฺฌุเปกฺขนโตติ วุตฺตํ ‘‘อสฺสาทนํ…เป… กิจฺจ’’นฺติ. สหสาการปฺปวตฺตาย อุปฺปิลาวิตสภาวาย ปีติยา อาหิตวิเสสาย ตณฺหาย ตํ ตณฺหาภินนฺทนนฺติ วุจฺจตีติ ตํ สนฺธายาห ‘‘ปีติกิจฺจสหิตาย ตณฺหาย กิจฺจ’’นฺติ. ยถา จ ยถาวุตฺตกิจฺจวิเสสาย ปีติยา อาหิตวิเสสา ตณฺหา ตณฺหาภินนฺทนา, เอวํ ทิฏฺฐาภินนฺทนา เวทิตพฺพา. ยสฺมา ปน สา อตฺถโต ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐา ทิฏฺฐิเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐาภินนฺทนา ทิฏฺฐิเยวา’’ติ. เอตฺถ ปนาติ ‘‘อภินนฺทตี’’ติ ปทสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน วุตฺเตสุ เอเตสุ ปน ทฺวีสุ อตฺเถสุ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ อิทํ ทิฏฺฐาภินนฺทนํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ปจฺฉิมตฺถเมว คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ ปน อวิเสสโต วุตฺตตฺตา ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนฺตสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘อภินนฺทนา…เป… น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ อิทมิธ วจนมโนกาสํ. กสฺมา? ทิฏฺฐิรหิเตปิ สนฺตาเน อภินนฺทนสฺส วุตฺตตฺตา. ตณฺหาวเสน นนฺทตีติ ตณฺหาภินนฺทนวเสเนว วุตฺโต อตฺโถ ปุริโม อตฺโถ. ทฺวีสุ ปน โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาเทสูติ ทิฏฺฐิรหิตานิ โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ สนฺธายาห. ยถาวุตฺเตนาติ ‘‘สราคสฺส โสมนสฺสสฺสา’’ติอาทินา วุตฺเตน โสมนสฺเสน อสฺสาเทนฺตสฺส, ราเคน จ เตสุเยว ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ จิตฺเตสุ อสฺสาเทนฺตสฺส, จตูสุปิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส, จตูสุปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตสุ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย อภินนฺทนฺตสฺส ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘อิติปิ สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ. ยถา ทิฏฺฐูปนิสฺสยโต ทิฏฺฐาภินนฺทนา สมฺภวติ, เอวํ ตณฺหูปนิสฺสยโต ตณฺหาภินนฺทนาปิ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อภินนฺทติ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนโต สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส ราคุปฺปตฺติปิ วตฺตพฺพา, น วา วตฺตพฺพา ตณฺหาภินนฺทนาย เอว ราคุปฺปตฺติยา วุตฺตตฺตา.

๔๐๖. ‘‘ตทารมฺมณตายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภตฺติโลโป เหตฺถ กโต’’ติ. ตทารมฺมณตาติ เอตฺถ ตา-สทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ ภาโว นาม, โส ปน ตทารมฺมณสทฺทาภิเธยฺยโต อญฺโญ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภาววนฺตโต วา อญฺโญ ภาโว นาม นตฺถี’’ติ. เอเตน สกตฺเถ อยํ ตา-สทฺโทติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘วิปาโก ตทารมฺมณภาวภูโตติ อตฺโถ’’ติ. เอตสฺมิญฺจตฺเถ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิญฺญาณญฺจายตน…เป… น วุตฺตนฺติ ยทิปิ กามาวจรวิปากานมฺปิ กมฺมํ อารมฺมณํ ลพฺภติ, ตํ ปน วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากานํ วิย น เอกนฺเตน อิมสฺส วิปากจิตฺตสฺส อิทํ กมฺมํ อารมฺมณนฺติ ววตฺถิตํ กามาวจรวิปากจิตฺตานํ พหุเภทตฺตา, ตสฺมา ตํ ลพฺภมานมฺปิ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กึ ตํ ลพฺภมานมฺปิ น ทสฺสิตเมวาติ อาสงฺกายํ อาห ‘‘ตทารมฺมเณน ปนา’’ติอาทิ. อนุโลมโต สมาปชฺชเน เยภุยฺเยน อาสนฺนสมาปตฺติยา อารมฺมณภาโว ทสฺสิโต, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมโต วา เอกนฺตริกวเสน วา’’ติ วจนํ นิรตฺถกํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ภเวยฺยาติ อนาสนฺนาปิ สมาปตฺติ อารมฺมณํ ภเวยฺย, น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ อาวชฺชนาย เอว อารมฺมณภาเวน กุสลานํ ขนฺธานํ อพฺยากตารมฺมณตา อธิปฺเปตา, เอวํ สนฺเต. วตฺตพฺพํ สิยาติ ‘‘อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ จ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา ตสฺสาปิ อาวชฺชนาย อารมฺมณภาวโต. ตํ น วุตฺตนฺติ ตํ อพฺยากตํ อิทฺธิวิธญาณํ ‘‘กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. โหนฺตีติ อารมฺมณํ โหนฺติ. ตานีติ เจโตปริยญาณาทีนิ. ยาย กายจีติ เจโตปริยญาณาทีนํ อญฺเญสญฺจ กุสลานํ อารมฺมณกรณวเสน อาวชฺชนฺติยา.

๔๐๗-๔๐๙. อาทีนวทสฺสเนน สภาวโต จ อนิฏฺฐตามตฺตวเสน จ โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ โยเชตพฺพํ. อาฆาตวตฺถุอาทิเภเทน อกฺขนฺติเภทา เวทิตพฺพา.

๔๑๐. สพฺพสฺสาติ ปกรณปริจฺฉินฺเน คยฺหมาเน สพฺพสฺส อพฺยากตสฺส, อตฺถนฺตรวเสน ปน คยฺหมาเน สพฺพสฺส เญยฺยสฺสาติ อตฺโถ. อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ อิทํ วตฺตพฺพสฺส อนนฺตาปริเมยฺยตาย วุตฺตํ, น อญฺญาณปฏิฆาตโต.

๔๑๗. โวทานสงฺขาตํ วุฏฺฐานํ อปุพฺพโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อปุพฺพโต จิตฺตสนฺตานโต วุฏฺฐานํ ภวงฺคเมวา’’ติ. ตญฺหิ ยถาลทฺธสฺส วิเสสสฺส โวทาปนํ ปคุณภาวาปาทนํ อปุพฺพํ นาม น โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา โวทานมฺปิ วุฏฺฐานนฺติ วุตฺต’’นฺติ. อวชฺเชตพฺพตฺตา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ กุสลภาเวน สมานตฺตา วชฺเชตพฺพตาย อภาวโต วิภชิตฺวา วตฺตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา ยเทตฺถ วิเสสนํ ลพฺภติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ…เป… สมาปตฺติยา’’ติ อาห. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วุตฺตเมวาติ ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ‘‘กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณภาเว’’ติ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

ตา อุโภปีติ ยา ‘‘กุสลวิปากาเหตุกโสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จา’’ติ เทฺว มโนวิญฺญาณธาตุโย วุตฺตา, ตา อุโภปิ โสมนสฺสสหคตมโนวิญฺญาณธาตุวเสน วุตฺตา. กสฺมา? ทสนฺนํ กามาวจรภวงฺคานํ อตฺตโน ตทารมฺมณกาเล สนฺตีรณกาเล จ โวฏฺฐพฺพนสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวโต. อุเปกฺขาสหคตา ปน ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ วิปากานํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ อตฺตโน ตทารมฺมณาทิกาเล โวฏฺฐพฺพนกิริยสฺส สนฺตีรณกาเล มโนธาตุกิริยสฺส ภวงฺคกาเลติ โยเชตพฺพํ.

๔๒๓. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ชานิตฺวา. ทฬฺหํ น คเหตพฺพนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ น คเหตพฺพํ. พลวโต…เป… วิปจฺจนโตติ เอเตน พลวตา ทุพฺพลตา จ อปฺปมาณํ, กโตกาสตา ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. กโตกาสตา จ อวเสสปจฺจยสมวาเย วิปากาภิมุขตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ กิญฺจีติ จ พลวํ ทุพฺพลํ วาติ อตฺโถ. วิปากชนกมฺปิ กิญฺจิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. สติ หิ กมฺมอุปนิสฺสยปจฺจยานํ อวินาภาเว วิปากตฺติเก อุปนิสฺสยปจฺจเย คหิเต กมฺมปจฺจโย วิสุํ น อุทฺธริตพฺโพ สิยา, เวทนาตฺติเก จ อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเต กมฺมปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐาติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจยทฺวยสฺส ปน ลพฺภมานตปฺปราย เทสนาย อุปนิสฺสเย คหิเตปิ กมฺมปจฺจโย อุทฺธริตพฺโพเยวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ลพฺภมานสฺส หิ อุทฺธรณํ ญายาคตํ, ตถา อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเตปิ กมฺมปจฺจโย วตฺตพฺโพว อุปนิสฺสยสฺส อเนกเภทตฺตา, วิปากํ ชเนนฺตํ กมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย น โหตีติ น วตฺตพฺพเมวาติ เวทิตพฺพํ.

ปรสฺส ปวตฺตํ โอมานนฺติ ปรสนฺตาเน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตํ อวมานํ. เตสูติ โย อเนน ปุพฺเพ หโต, ตสฺส ญาติมิตฺเตสุ. มาตุฆาตนตฺถํ ปวตฺติตตาย ปุริมเจตนาย มาตุฆาตกมฺเมน สทิสตา, ยถา จ อาณตฺติยํ ปหาเรปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอส นโย ทฺวีหิ ปกาเรหีติ เอตฺถาปี’’ติ.

วฏฺฏนิสฺสิโต ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโต ราคํ อุปนิสฺสาย ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทติ นาม, น วิวฏฺฏนิสฺสิโต อวิเสเสน วุตฺตตฺตาติ อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน วทตี’’ติ. เอเตสนฺติ กายิกสุขทุกฺขานํ. เอกโตปีติ อิทํ ยทิปิ เอกสฺมึ สนฺตาเน สุขทุกฺขานํ เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ปจฺจยสมาโยโค ปน เตสํ เอกชฺฌมฺปิ โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

๔๒๕. ปุริมวาเรสุ วิยาติ ปฏิจฺจวาราทีสุ ปุริเมสุ วิย. อิมสฺมินฺติ ปญฺหาวาเร. ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจตีติ เหตุอาทินา เตน เตน ปจฺจเยน ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ น วุจฺจติ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ เหตุอาทีนํ เตสํ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ. ตํตํปจฺจยภาโวติ เหตุอาทีนํ ตํตํปจฺจยภาโว วุจฺจติ. เตเนว ปุริเมสุ ฉสุ วาเรสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทคฺคหณํ กตํ, อิธ ปน ‘‘กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ปจฺจยภาโว คหิโต. เตนาติ อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยภาเวน. อิธาติ ปญฺหาวาเร.

๔๒๗. ปติฏฺฐาภูตสฺสาติ นิสฺสยภูตสฺส. กมฺมปจฺจโยติ สหชาตกมฺมปจฺจโย. ทุกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺสา’’ติ เอวํ ทุกมูลกทุกาวสานา กตฺวา วุตฺตปญฺหา. ตตฺถาติ ปจฺจยวาเร. กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมาติ กุสลาพฺยากตปฺปเภทา ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา. ยโต ตโต วาติ ปจฺจยธมฺมนิยมํ อกตฺวา ยโต ตโต วา กุสลาพฺยากตวเสน อุภยปจฺจยโต อุปฺปตฺติมตฺตเมว ตตฺถ ปจฺจยวาเร อธิปฺเปตํ, อุภยสฺส ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุภินฺนํ ยถาวุตฺตานํเยว ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาโว น อธิปฺเปโต อุปฺปาทปธานตฺตา ตสฺสา เทสนายาติ อธิปฺปาโย. นิสฺสยาทิภูตาติ นิสฺสยอตฺถิอวิคตภูตา ปจฺจยธมฺมา น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา กุสโล จ…เป… น วุตฺตนฺติ โยชนา.

ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา

๔๓๙. เอตฺถาติ อพฺยากตมูลเก. ยทิ เอวนฺติ ยทิ กุสลากุสลมูเลหิ อลพฺภมานมฺปิ ลพฺภติ, เอวํ สนฺเต. คณนมตฺตสามญฺญโต, น ปจฺจยสามญฺญโตติ อธิปฺปาโย.

๔๔๐. นิทสฺสนวเสน ทฏฺฐพฺโพ เยภุยฺเยน อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานญฺจ เหตุปจฺจยสฺส วิสภาคตฺตา. อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา จ วิสภาคาติ วิเสสเนน โย ตตฺถ สภาคภาโว, ตํ นิวตฺเตติ. ตถา ภาวาภาวโตติ ตสฺมึ เหตุปจฺจยากาเร สติ ภาวโต, เหตุธมฺมานํ เหตุปจฺจยภาเว สติ สหชาตาทิปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อธิปติปจฺจยาทีนนฺติ อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานํ. วิสภาคตา เหตุปจฺจยสฺส. กุสลาทิเหตูนนฺติ กุสลากุสลกิริยาพฺยากตเหตูนํ. เหตุปจฺจยภาเวติ เหตุปจฺจยตฺเต เหตุภาเวน อุปการกตฺเต. วิปากปจฺจยภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปากานํ วิปากปจฺจยตา อตฺถิ. วิปากเหตูนํ อิตรเหตูหิ เหตุปจฺจยตาย อตฺถิ สภาคตาติ อาห ‘‘เหตุวชฺชาน’’นฺติ. วิปากานํ วิสภาคตาย ภวิตพฺพํ, น หิ วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมานํ วิปาเกหิ สภาคตา อตฺถิ ราสนฺตรภาวโตติ อธิปฺปาโย. อุภยปจฺจยสหิเตติ เหตุวิปากปจฺจยสหิเต. เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหีติ เหตุปจฺจยภาเวน วตฺตมาเน วิปากธมฺเม. วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวาภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปาโก วิปากสฺส วิปากปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา นตฺถิ เหตุวิปากปจฺจยานํ วิสภาคตาติ อธิปฺปาโย.

อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน สมตฺเถนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เหตุสหชาตปจฺจยสหิเตติ เหตุปจฺจยสหชาตปจฺจยสหิเต, อุภยปจฺจยยุตฺเตติ อตฺโถ. เหตูนนฺติ อิทํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว’’ติ อิมินาปิ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เหตูนญฺหิ เหตุปจฺจยสหิเต ราสิมฺหิ เหตุปจฺจยภาโว วิย สหชาตปจฺจยภาโวปิ อตฺถีติ. ตตฺถ เหตุวชฺชานํ สหชาตธมฺมานํ เหตุธมฺมสฺส จ น สภาคตา วุจฺจติ สหชาตปจฺจเยน สภาคภาวโต. เอวมิธาปีติ ยถา เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วุตฺตปฺปกาเรน นตฺถิ วิสภาคตา, เอวมิธาปิ เหตุวิปากปจฺจเยสุ นตฺถิ วิสภาคตาติ อตฺโถ. เอส นโย วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ ยฺวายํ นโย เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วิสภาคตาภาโว วุตฺโต, เอส นโย เหตุสหิเต วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ อตฺโถ. ตตฺถาปิ หิ ‘‘เหตุวิปฺปยุตฺตปจฺจยสหิเต ราสิมฺหี’’ติอาทิ สกฺกา โยเชตุนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺโน เอว ปจฺจยุปฺปนฺโน, ปจฺจโย ปน อตีโตปิ อนาคโตปิ กาลวินิมุตฺโตปิ โหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนกฺขเณ เหตุปจฺจยภาเว สหชาตาทิปจฺจยภาวํ สนฺธาย ตถาภาวาภาววเสน สภาคตาย วุจฺจมานาย นานากฺขณิกานํ กุสลาทีนํ เหตูนํ วิปากานญฺจ วเสน วิสภาคตา ตสฺเสว เหตุสฺส น วตฺตพฺพาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา.

อคฺคหิตวิเสสโต สามญฺญโต วิเสโส น สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘กุสลา วีมํสาธิปตีติ เอวํ วตฺตพฺพ’’นฺติ.

๔๔๑-๔๔๓. ‘‘อิตรานิ เทฺว ลภตี’’ติ เอวํ วตฺตุํ น สกฺกา, เหตาธิปติทุเกหิ ทสฺสิตานิ ยานิ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ จตฺตาริ วิสฺสชฺชนานิ, เตสุ เหตุสหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตอินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยสุ สมฺปยุตฺตปจฺจเย ปวิฏฺเฐ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ เทฺว ลภติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สเจ เตหิ สทฺธึ…เป… ตาเนว เทฺว ลภตี’’ติ, เตหิ ปน อิตรานิ นาม ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ อิมานิ เทฺวปิ สิยุํ. น หิ กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิตรานิ เทฺว ลภตีติ ปุริมปาโฐ’’ติอาทิ. อิตรานิ เทฺวติ วา อญฺญานิ เทฺว, ยานิ สมฺปยุตฺตปจฺจยวเสน เทฺว วิสฺสชฺชนานิ, วิปฺปยุตฺตปเวเส ปน ตโต อญฺญานิ อญฺญถาภูตานิ เทฺว วิสฺสชฺชนานิ. ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ เทฺว ลภตีติ ปฐนฺตี’’ติ. เตสูติ อูนตรคณนาเหตูสุ วิปากอญฺญมญฺญาทีสุ.

อนามฏฺฐวิปากานีติ อคฺคหิตวิปากปจฺจยานิ, ฆฏนํ อเปกฺขิตฺวา อยํ นปุํสกนิทฺเทโส. น วิปากเหตุรหิตานิ สาธารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สามญฺญโต นวนฺนมฺปิ เหตูนํ วเสน วุตฺตานี’’ติ, ‘‘วิปากเหตุปิ ลพฺภตี’’ติ จ.

ตตฺถาติ ปญฺจมฆฏนโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุ ฆฏเนสุ. เตน วิปาเกน สห, สมํ วา อุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ สมุฏฺฐานนฺติ อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอเสว นโยติ อิมินา กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตีติ อิมเมวตฺถํ อติทิสติ.

เอวมฺปีติ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตปฺปกาเรปีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอเตสุ ปน…เป… วุตฺตนเยนปี’’ติ. โย โย ปจฺจโยติ โย โย เหตุอาทิปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต ปเรสํ ปจฺจยานํ. ตปฺปจฺจยธมฺมานนฺติ เตหิ เหตุอาทิปจฺจเยหิ ปจฺจยภูตานํ เหตุอาทิธมฺมานํ. นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภกฺกเมนาติ เต ธมฺมา เยสุ วิสฺสชฺชเนสุ ยถารหํ นิรวเสสา ลพฺภนฺติ, เยสุ อูนา อูนตรา อูนตมา จ ลพฺภนฺติ, เตน กเมน ฆฏนาวจนโต ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ ยถากฺกมํ นิรวเสสาทิกฺกเมเนว ลพฺภนฺติ. เตนาห ‘‘นิรวเสสลาเภ จ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ.

เหตุมูลกํ นิฏฺฐิตํ.

๔๔๕. ปญฺจเม เอกนฺติ สนิสฺสยโต อพฺยากตมูลํ อกุสลนฺติ อิทํ สนฺธายาห ‘‘วตฺถุวเสน สนิสฺสยํ วกฺขตี’’ติ. น อิทนฺติ อิทํ จตุตฺถํ ฆฏนํ ลพฺภมานสฺสปิ วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนํ น โหติ ตสฺส วกฺขมานตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณวเสเนวา’’ติ เอกํโส คหิโตติ อตฺถโยชนา.

๔๔๖. สหชาตปุเรชาตา เอโก นิสฺสยปจฺจโยติ อิมินา สติปิ ปจฺจยธมฺมเภเท ปจฺจยภาวเภโท นตฺถีติ ทสฺเสติ, ตถา ‘‘อตฺถิปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ. อวิคตปจฺจโยเปตฺถ อตฺถิปจฺจเยเนว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อตฺถิอวิคตปจฺจโย’’ติ ปาโฐ. สหชาตารมฺมณาธิปติ ปน น เกวลํ ปจฺจยธมฺมปฺปเภโทว, อถ โข ปจฺจยภาวเภโทปิ อตฺเถวาติ อาห ‘‘เอวํ…เป… อภาวโต’’ติ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘นิสฺสยภาโว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สหชาตปุเรชาตนิสฺสยาทีนนฺติ สหชาตนิสฺสยปุเรชาตนิสฺสยาทีนํ. อาทิ-สทฺเทน สหชาตปุเรชาตอตฺถิอวิคตภาเว สงฺคณฺหาติ. น ปเนวนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สหชาโต หี’’ติอาทิมาห. ภินฺนสภาวาติ สมาเนปิ อธิปติสทฺทวจนียภาเว ปจฺจยภาววิสิฏฺเฐน สภาเวน ภินฺนสภาวา, น เหตุปจฺจยาทโย วิย สภาวมตฺเตน. เตเนวาติ ภินฺนสภาวตฺตา เอว. อญฺญถา ‘‘กุสโล กุสลสฺส สหชาตวเสน, อพฺยากโต อารมฺมณวเสน อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย โหตี’’ติ ตทุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺหาวารวิภงฺเค…เป… น วุตฺต’’นฺติ.

๔๔๗-๔๕๒. สาธารณวเสนาติ อธิปตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน. ตถา เจว ฉ ฆฏนานิ โยเชตฺวา ทสฺเสติ ‘‘อธิปตี’’ติอาทินา. เทฺว ปจฺจยธมฺมาติ วีริยวีมํสานํ วเสน เทฺว ปจฺจยธมฺมา, เอโกเยว จิตฺตาธิปติวเสน. สมคฺคกานิ ปุพฺเพ วตฺตพฺพานิ สิยุํ อธิปติปฏิปาฏิยาติ อธิปฺปาโย. ปฐมญฺหิ วีริยาธิปติ ปจฺฉา จิตฺตาธิปตีติ. เตสํ อาหารมคฺคปจฺจยานํ ปจฺฉา วุตฺตานิ สมคฺคกานิ. สทิสตฺตาติ อิทํ ปรโต ‘‘เหตุวเสน วุตฺตฆฏเนหิ สทิสตฺตา’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๔๕๗-๔๖๐. ทุมูลกนฺติ กุสลาพฺยากตมูลกํ. ตํ กุสลมูลเกสุ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนายํ อาห ‘‘อพฺยากตสหิตสฺส กุสลสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนวเสนา’’ติ. เอตฺถาติ อนุโลมคณเน. ยถาวุตฺเตสูติ ‘‘สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตมูลเกสู’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ สหชาตาทิมูลเกสุ. อตฺถิอวิคตมูลกวชฺเชสูติ อตฺถิอวิคตมูลกานิ ฐเปตฺวา อวเสเสสุ อาหาเรน อาหารปจฺจเยน ฆฏนานิ น โยชิตานีติ สมฺพนฺโธ. อธิปตินฺทฺริเยหิ จ นิสฺสยาทิวชฺเชสุ สหชาตาทีสุ ฆฏนานิ น โยชิตานีติ โยชนา. เตสูติ เหตุกมฺมฌานมคฺเคสุ อาหาเร อธิปตินฺทฺริเยสุ จ ตํตํฆฏนวเสน ยถาวุตฺเตสุ โยชิยมาเนสุ. เตนาติ เหตุอาทิอรูปธมฺมานํเยว ลพฺภนโต. เตหิ ฆฏนานีติ เหตุอาทีหิ โยชิยมานานิ ฆฏนานิ. รูปมิสฺสกตฺตาภาเวนาติ อิทํ วุตฺตสทิสตาย การณวจนํ. กสฺมา ปเนตฺถ อตฺถิอวิคตมูลกานิ นิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานิ เตหิ วชฺชิตานีติ อาห ‘‘อตฺถิอวิคเตหิ ปนา’’ติอาทิ. นิสฺสยาทีหิ โยชิยมานานิ อธิปตินฺทฺริยานิ รูปมิสฺสกานิ โหนฺตีติ น วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺถิอวิคตมูลเกสุ อาหาเรน, นิสฺสยาทิมูลเกสุ จ อธิปตินฺทฺริเยหิ โยชนา กตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อธิปตาหารินฺทฺริยมูลเกสู’’ติอาทิ.

๔๗๓-๔๗๗. เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธ-สทฺโท อรูเปเสฺวว นิรุโฬฺหติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘น ปวตฺเต วิย ขนฺธาเยว ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คเหตพฺพา’’ติ. กฏตฺตารูปมฺปิ ปน ลพฺภตีติ อิมินา ‘‘เอกกฺขณิกกมฺมวเสน วุตฺตานี’’ติ วจนํ ปฏิกฺขิปติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘กสฺมา น วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ตํ อุทาหรเณน วิภาเวตุํ ‘‘ยถาจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณนิสฺสยปจฺจยภาเวนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน นิสฺสยปจฺจยภาเวน จ. กมฺมสฺส จ ปจฺจยภาโว ปากโฏเยวาติ อาห ‘‘กมฺมมฺปิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพ’’นฺติ. ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานนฺติ กมฺมารมฺมณปจฺจยภาวานํ. อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปโตติ อิมินา ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานํ ภินฺนตฺตา ปวตฺติอาการสฺส เอกกฺขเณ เอกสฺมึ ปจฺจยธมฺเม อยุชฺชมานตํ ทสฺเสติ. ยถาทสฺสิตสฺส นิทสฺสิตพฺเพน อสมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺหิ…เป… ยุตฺตํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. กมฺมํ ปนาติอาทินา กมฺมารมฺมณปจฺจยานํ ปวตฺติอาการสฺส ภินฺนตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา อปฺปวตฺติเมว วิภาเวติ. ยโต เต อญฺญมญฺญํ ปฏิกฺเขปกา วุตฺตา, กสฺมา ปน ตํเยว วตฺถุ อารมฺมณปจฺจโย โหติ นิสฺสยปจฺจโย จ, น ตํเยว กมฺมํ อารมฺมณปจฺจโย จ กมฺมปจฺจโย จาติ? น โจเทตพฺพเมตํ, ธมฺมสภาโว เอโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอส จ สภาโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วตฺตมานานนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ. ยนฺติ อิทํ ‘‘วตฺตพฺพตา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิยมานํ ‘‘ยา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วิปริณาเมตพฺพํ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อุทาหรณทสฺสเนน วิภาเวติ.

๔๗๘-๔๘๓. ยํ วิญฺญาณํ อธิปติปจฺจโย น โหติ, ตํ อนามฏฺฐาธิปติภาวํ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถุสฺส วเสนาติ หาเปตพฺพสฺส วตฺถุสฺส วเสน.

๔๘๔-๔๙๕. อรูปินฺทฺริยานิ รูปานํ ปจฺจยตฺเตน ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิปิ เอวํ วุตฺตํ รูปินฺทฺริยานํ อรูปานํ ปจฺจยตฺตญฺจ ลพฺภตีติ อาห ‘‘จกฺขาทีนิ จ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺตี’’ติ. ตํสมานคติกาติ วีริเยน สมานคติกา มคฺคปจฺจยตาย.

๕๑๑-๕๑๔. วิปฺปยุตฺตมูลเก ‘‘ทสเม กุสลาทโย จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ อิทํ ปวตฺติวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปน ‘ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วตฺถุ จ ขนฺธาน’นฺติ อิทมฺปิ ลพฺภตี’’ติ. ตสฺส ทสฺสนวเสนาติ ตสฺส วตฺถุสฺส ทสฺสนวเสน, น อนวเสสโต ปจฺจยธมฺมสฺส ทสฺสนวเสน. เตนาห ‘‘ขนฺธา จ วตฺถุสฺสาติ อิทมฺปิ ปน ลพฺภเตวา’’ติ. น วชฺเชตพฺพานีติ เตสมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยเชตพฺพตฺตา.

๕๑๕-๕๑๘. อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาหารินฺทฺริยปจฺจยา จา’’ติปิ ปน วตฺตพฺพํ. กสฺมา? น หิ อินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตาทโย ลพฺภนฺติ, อินฺทฺริยาหารานํ ปน วเสน อินฺทฺริยาหารปจฺจยาว ลพฺภนฺติ. ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ หิ อุทฺทิสิตฺวา อตฺถิปจฺจโย วิภตฺโตติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อาหารคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโรว คหิโต, อินฺทฺริยคฺคหเณน จ รูปชีวิตินฺทฺริยเมว, เสสาหารินฺทฺริยานิ สหชาตาทีเสฺวว อนฺโตคธานิ กตานิ. ยานิ ตทนฺโตคธานิ, เต สนฺธาย อฏฺฐกถายํ ‘อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ วเสนา’ติ เอตฺถ อินฺทฺริยาหารคฺคหณํ กตนฺติ ‘สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยา ลพฺภนฺตี’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ.

ตตฺถ อรูปานํ สหชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยปจฺจยภาโว ยถารหํ เวทิตพฺโพ. วตฺถุ สหชาตํ ปุเรชาตญฺจ, อารมฺมณํ ปุเรชาตเมว, อภิญฺญาญาณสฺส ปน กทาจิ สหชาตมฺปิ อารมฺมณปจฺจโย โหติเยว. สหชาตคฺคหเณน ปเนตฺถ สหชาตปจฺจยภูโตว คยฺหติ, โส จ เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺโตวาติ โย ธมฺโม สหชาโต หุตฺวา อารมฺมณํ โหติ, น โส อิธ อธิปฺเปโต. ยทิ สหชาโตปิ อารมฺมณํ โหติ, กสฺมา ปาฬิยํ ตถา น วิภตฺตนฺติ? เอกกลาปปริยาปนฺนสฺส เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺตสฺส ภินฺนกลาปปริยาปนฺนโต สงฺกรโมจนตฺถํ. อปิจ อปฺปจุรภาวโต อปากฏภาวโต จ ตํ น คหิตํ. ตโตติ นวมโตติ อตฺโถ, น ทสมโตติ อธิปฺปาโย. น หิ เอกาทสเม อธิปติ อตฺถีติ. ตถา จุทฺทสเมติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน วตฺถุคฺคหเณน จกฺขาทิวตฺถูนิปิ คหิตานีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ตเทวาติ อารมฺมณเมว.

๕๑๙. สหชาตานิ วิยาติ สหชาตปจฺจยสหิตานิ วิย ฆฏนานิ. สหชาเตนาติ สหชาตปจฺจเยน. ตานีติ ‘‘ปกิณฺณกฆฏนานี’’ติ วุตฺตฆฏนานิ. ยานิ หิ สหชาตปจฺจเยน น โยชิตานิ, ตาเนตฺถ ปกิณฺณกฆฏนานีติ วุตฺตานิ. ปุเรชาต…เป… วเสนาติ เอตฺถ อยํ โยชนา – ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส อาหารสฺส อินฺทฺริยสฺส จ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ สามญฺญวเสน, เตสํเยว สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ อสามญฺญวเสน จาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส จ สหชาเตน อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา, ตโต เอว อาหารินฺทฺริยานมฺปิ เตน อสามญฺญํ, เอวํ ปุเรชาตาทีนํ จตุนฺนมฺปิ อญฺญมญฺญํ อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา. เอวํ อสามญฺญวเสน อสมานตาวเสน ยถาวุตฺตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานิ. ยถา ปน สหชาตปจฺจยธมฺมา อรูปกฺขนฺธาทโย เตเนว สหชาตปจฺจยตาสงฺขาเตน มิถูนํ สมานภาเวน อญฺเญหิ อสํกิณฺณา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจโย โหนฺตีติ อสามญฺญวเสน เตสํ ปวตฺติ, เอวํ ปุเรชาตาทิปจฺจยธมฺมาปีติ เตสํ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ ยถาวุตฺตสฺส สามญฺญสฺส อสามญฺญสฺส จ วเสน ตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานีติ ปกิณฺณกานิ วุตฺตานิ. เอวํ สนฺเต สหชาตานมฺปิ ฆฏนานํ ปกิณฺณกภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เตสํ สหชาตตาย เอว อวิปฺปกิณฺณภาวสิทฺธิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาตํ อคฺคเหตฺวา วุตฺตานิ ปกิณฺณกานิ นามา’’ติ.

ตานีติ ปกิณฺณกฆฏนานิ. กุสลวิปากาติ กุสลา จ วิปากา จ, เย อภินฺนลกฺขณา หุตฺวา กุสลสภาวา วิปากสภาวา จาติ อตฺโถ. เอวํสภาวญฺจ เอกํ อญฺญินฺทฺริยเมวาติ อาห ‘‘อิทํ…เป… ลพฺภตี’’ติ. นนุ จ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสนปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? เตสํ กิริยสภาวตาปิ อตฺเถวาติ. ทุกฺขนฺติ เจตสิกทุกฺขํ. เตนาห ‘‘อกุสลเมวา’’ติ. วิปากสฺส ทุกฺขสฺสาติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘อฌานงฺคตฺตา’’ติ. อกุสลวิปากกิริยาติ วิจิกิจฺฉาจิตฺตปญฺจวิญฺญาณกิริยามโนธาตูสุ ปวตฺตนโต อกุสลวิปากกิริยาว โหติ จิตฺตฏฺฐิตีติ อตฺโถ. ยสฺมา อกุสลวิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขสฺส จิตฺตฏฺฐิติยา จ วเสน ยถา ฌาเนสุ, เอวํ อญฺเญสํ วเสน อญฺเญสุ จ น ลพฺภติ, ตสฺมา อกุสลสฺส วิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขินฺทฺริยสฺส วเสน อินฺทฺริเยสุ ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อกุสลสฺส…เป… ลพฺเภยฺยา’’ติ. อิมสฺมึ กุสลตฺติเก วิปาโก วิปากาพฺยากตมิจฺเจว คยฺหติ, น อกุสลาทิปเทหิ วิเสเสตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลวิปากา…เป… นตฺถี’’ติ อาห.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา

๕๒๗. นเหตุปจฺจเยนาติ เอตฺถ น-กาโร อญฺญตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุปจฺจยโต อญฺเญน ปจฺจเยนา’’ติ อาห. อคฺคหิตคฺคหเณนาหิ สหชาตาทิสงฺคหวเสน อคฺคหิตานํ คหเณน. อฏฺฐ โหนฺตีติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อาคตา อารมฺมณาทโย อฏฺฐ ปจฺจยา โหนฺติ. เตสูติ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ. ตีหีติ อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ทฺวีหีติ อารมฺมณปจฺจยอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ ตสฺมึ ตสฺมึ เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ตโต เหตุอาทิปจฺจยโต. ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ ยสฺมึ ปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เย ปจฺจยา อนุโลมโต โยชนํ ลภนฺติ, เต โยเชตพฺพาติ อตฺโถ.

ทฺวินฺนนฺติ อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส ปกตูปนิสฺสยสฺสาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ. วตฺถุปุเรชาตสฺส วเสน ปุเรชาตํ อารมฺมณปุเรชาตสฺส อารมฺมเณน สงฺคหิตตฺตา. อญฺญิสฺสา เจตนายาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเวเนว ปวตฺตาย เจตนาย. อรูปาหารา อปริจฺจตฺตสหชาตภาวา เอว อาหารปจฺจโย โหนฺติ, รูปาหาโร ฐิติปฺปตฺโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตโต อญฺญสฺส กพฬีการาหารสฺส วเสน อาหาโร’’ติ. สหชาตโต อญฺญสฺสาติ จ อิทํ อรูปาหารนิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ, น กพฬีการาหารวิเสสนิวตฺตนตฺถํ ตาทิสสฺเสว ตสฺส อภาวโต. น หิ รูปาหาโร สหชาตปจฺจโย โหติ, นาปิ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ. ยถา สหชาตานํ สหชาตปจฺจโย น โหติ, เอวํ ปุเรชาตานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหติ, ปจฺฉาชาตานญฺจ ปุเรชาตปจฺจโย น โหติ. กสฺมา? ตาทิสสฺส ปจฺจยลกฺขณสฺส อภาวโต. เยสญฺหิ โย ชนโก, น เตหิ ตสฺส สหชาตตา อตฺถิ, นาปิ ปุเรชาตตา ปุเรชาตปจฺจยลกฺขณยุตฺตา, ปจฺฉาชาตปจฺจยตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ รูปธมฺมตฺตา. อุปตฺถมฺภกตฺเตปิ เอเสว นโย, ตสฺมา สหชาตาทิวิธุโร เอว ตสฺส ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. เตเนว หิ ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ รูปชีวิตินฺทฺริยํ วิย รูปาหาโร วิสุํ คหิโต. ตถา จาห ‘‘รูปาหาโร…เป… อาหารปจฺจโยว โหตี’’ติ. สหชาตโต ปุเรชาตโต จ อญฺญสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺสาติ เอตฺถ รูปาหาเร วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

เอวญฺจ กตฺวาติ ปุริมปุริเมหิ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ คหิตตฺตา ตถา รูปาหารสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ วเสน อิธ อาหารินฺทฺริยปจฺจยานํ คหิตตฺตาติ อตฺโถ, อญฺญถา ‘‘อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อารมฺมณ…เป… อิจฺเจว วุตฺต’’นฺติ. ตทญฺญาภาวาติ ตโต อารมฺมณาทิปจฺจยโต อญฺญสฺส อิธาธิปฺเปตกมฺมาทิปจฺจยสฺส กุสเล อภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา อารมฺมณโต อญฺเญสํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณาธิปติ อารมฺมณปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ วตฺตพฺพํ, น อารมฺมณูปนิสฺสเยติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ กสฺมา ปริตฺตตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย อารมฺมณํ น วุตฺตํ. อุปนิสฺสเยน หิ อสงฺคหิตตฺเต ตํ วตฺตพฺพเมว สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุริเมหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานนฺติ ปุริเมหิ ปจฺจเยหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจยานํ. สงฺคหิตวิวชฺชนาภาวโตติ อตฺตนา สมานลกฺขณตาย สงฺคหิตสฺส ปจฺจยสฺส วิวชฺชนาภาวโต, วิวชฺชเน การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโต อญฺญารมฺมณาภาวโตติ อปฺปมาโณ ธมฺโม อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณํ โหนฺโต อารมฺมณูปนิสฺสโยว โหติ อารมฺมณาธิปติภาวโตติ อตฺโถ. ยถา อารมฺมเณ คหิเต อารมฺมณูปนิสฺสโย คหิโตว โหติ พลวารมฺมณภาวโต, เอวํ อารมฺมณูปนิสฺสเย คหิเต อารมฺมณํ คหิตเมว โหติ ตํสภาวตฺตาติ ตตฺถ ตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ปน อารมฺมณูปนิสฺสยสฺส อารมฺมเณ อสงฺคหิตตฺตา’’ติ.

ปจฺฉาชาตอาหารานนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปุเรชาตกายโต ปจฺฉาชาตานํ อรูปาหารานํ. เต หิ อตฺตนา สหชาตอรูปธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานรูปธมฺมานมฺปิ สหชาตอตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, ปุเรชาตานํ ปน วตฺถูนํ ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย. ปจฺฉาชาตินฺทฺริยานนฺติ ปจฺฉาชาตานํ อรูปินฺทฺริยานํ. เสสํ อาหาเร วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ยสฺมา เอเต อาหารินฺทฺริยา ยสฺมึ ขเณ ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมึเยว ขเณ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย จ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหาปิ อตฺถิอวิคตปจฺจยภาโว โหตี’’ติ. ติณฺณนฺติ สหชาตาทีนํ ติณฺณํ. ฉหิ เภเทหีติ วิสุํ คหิเตหิ สหชาตาทีหิ ปญฺจหิ ยถารหํ เอกชฺฌํ คหิตเภเทน จาติ ฉหิ อตฺถิปจฺจยเภเทหิ. เอเกกํ สงฺคเหตฺวาติ อตฺถิปจฺจยลกฺขณํ อวิคตปจฺจยลกฺขณญฺจ วิสุํ วิสุํ ฉหิ เภเทหิ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ.

อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโตติ วตฺตพฺพํ จกฺขาทีนํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา, สปรสนฺตานิกานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนธิปฺเปตตฺตา. นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ ปุเรชาตภูตานนฺติ อธิปฺปาโย. เตสญฺหิ ปุเรชาเต สงฺคโห. ตเทกเทสสฺสาติ อารมฺมเณกเทสสฺส, อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยานนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ นิสฺสยาทีนํ. อุปนิสฺสยาทีสูติ อุปนิสฺสยปุเรชาตปจฺจยาทีสุ. ตํ ปน ปุเรชาตภูตํ อารมฺมณํ. ตตฺถาติ อุปนิสฺสยปจฺจยสงฺคเห. ยถาวุตฺตนโย เจตฺถ เอกนฺเตน คเหตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

เอว-สทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, อญฺญถา เตสุ ปเญฺหสุ เอกสภาวโตว ปจฺจยสฺส อาคมนํ วุตฺตํ สิยา. เตนาติ ‘‘เอโกวา’’ติ อวธารเณน อคฺคหิเตน. เตสูติ สหชาตปุเรชาตปจฺจเยสุ. อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ‘‘เอโก เทฺว’’ติอาทินา วุตฺตอุกฺกํสวเสน. เต เต ปจฺจเย สงฺคเหตฺวาติ เต เหตุอาทิปจฺจเย สหชาตาทิปจฺจเยหิ สงฺคเหตฺวา. ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโทติ โสฬสาทิเภเทน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโท.

ปเภทปริหานีสูติ สหชาตปจฺจยาทีหิ สงฺคหิตปจฺจยปฺปเภเท ตํตํปจฺจยปฏิกฺเขเป ปญฺหาปริหานิยญฺจาติ อตฺโถ. นเหตุปจฺจยาติ อิมินา เหตุปจฺจยโต อญฺเญ ปจฺจยา คหิตาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นเหตุปจฺจยาติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจเย สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สพฺพปจฺจนียสาธารณลกฺขณวเสน วุตฺตตฺตา เอว น วตฺตพฺพํ สิยา, น หิ เหตุปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เหตุธมฺโม เหตุสฺส ธมฺมสฺส สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. วีสติ ปจฺจยาติ เหตุปจฺจเยน สทฺธึ วีสติ ปจฺจยา. ปริหานียํ วิตฺถารกถํ ทสฺเสนฺโตติ โยชนา.

๕๒๘. เตหิ เตหิ ปจฺจเยหีติ สหชาตปจฺจยาทีหิ เตหิ เตหิ สงฺคาหกภูเตหิ ปจฺจเยหิ. เต เต ปจฺจยาติ สงฺคเหตพฺพา อญฺญมญฺญปจฺจยาทโย เหตุปจฺจยาทโย วา เต เต ปจฺจยา. อญฺเญสํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เตสํ สพฺเพสํ สมฺภวนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตตฺถ เทฺวเยวาติ อารมฺมณาธิปตึ อปเนตฺวา อาห. อพฺยากตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน น เกวลํ กุสลสฺเสว, อถ โข อพฺยากตสฺสปีติ กุสลํ สมฺปิณฺเฑติ.

๕๓๐. เตน สทฺธินฺติ วตฺถุนา สทฺธึ. สุทฺธานนฺติ เกวลานํ วตฺถุนา วินา จ คหิตานํ กุสลกฺขนฺธานํ. ยทิปิ วตฺถุนา สทฺธึ สหชาตฏฺโฐ นตฺถิ, นิสฺสยาทิภาโว ปน อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุนา ปนา’’ติอาทิมาห.

สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตอาหารินฺทฺริยานํ อตฺถิปจฺจเยน สงฺคเหตพฺพตฺตา สหชาตาทีหิ สงฺคเหตพฺพานํ ตํสงฺคโห สุกโรติ ทสฺเสตุํ อุปนิสฺสเยน สงฺคเหตพฺพานํ สงฺคโห วุตฺตนโย เอวาติ วุตฺตํ ‘‘จตูสุ สพฺพปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา’’ติ. กมฺมํ ปน สหชาตูปนิสฺสเยหิ อสงฺคเหตพฺพตาปิ อตฺถีติ สรูปโต คหิตํ, อญฺญถา ‘‘ตีสุ ปจฺจเยสู’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกามิสฺสกสฺสาติ สหชาตปุเรชาตาทิภาเวหิ มิสฺสกสฺส ตถา อมิสฺสกสฺส จ. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาติ อตฺถิปจฺจยวิภาคสงฺคาหกานํ สหชาตาทีนํ คหเณน. สพฺพปจฺจยานํ…เป… โหตีติ อิมินา ‘‘อิมสฺมึ ปน ปจฺจยุทฺธาเร’’ติอาทินา วุตฺโตปิ ปจฺจยสงฺคโห อิธ อตฺถโต ทสฺสิโตเยวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

นิสฺสโย กสฺมา น วุตฺโต? สหชาตนิสฺสโย ปุเรชาตนิสฺสโยติ หิ สกฺกา วิภชิตุนฺติ อธิปฺปาโย. วิปฺปยุตฺโต วา กสฺมา น วุตฺโต? ปุเรชาตวิปฺปยุตฺโต ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโตติ วิภชิตุํ สกฺกาติ อตฺโถ. ยํ มิสฺสกามิสฺสกภาวํ มนสิ กตฺวา ‘‘อวตฺตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิสฺสโย ตาวา’’ติอาทิมาห. วิเสสิตพฺโพ ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อวิเสเสน ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา. โส วิยาติ อตฺถิปจฺจโย วิย, นิสฺสยปจฺจโย วิย วา อตฺถิปจฺจยวิเสสาภาเวน วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วตฺตพฺโพว. ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ วิย ปเภทสพฺภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตปุเรชาตานญฺจา’’ติอาทิมาห. ตถาติอาทินา วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘วกฺขตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ มคฺคผลธมฺมานํ มคฺคผลตํสมุฏฺฐานรูปวเสน สหชาตอตฺถิปจฺจโย เตสํเยว ปุเรชาตจตุสนฺตติรูปวเสน ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย วุตฺโต, น ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว วกฺขตีติ โยชนา. โสติ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

เหตุอาทีนํ สหชาตนฺโตคธตฺตา เหตุอาทโย ตพฺพิเสสา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจโย จ เหตุอาทีหิ วิเสเสตพฺโพ’’ติ. โสติ สหชาตปจฺจโย. วิรุทฺธปจฺจเยหีติ สหชาตปุเรชาตสฺส สหชาตาทิภาเวน วิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหิ. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหี’’ติ.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจนียคณนวณฺณนา

นเหตุมูลกวณฺณนา

๕๓๒. อธิปติปจฺจยาทิภูโต อารมฺมณปจฺจโยติ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเย วทติ. เต จ ยสฺมา อารมฺมณสภาวา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริหายติเยวา’’ติ. ปนฺนรสสูติ ทุติเย สหชาตปจฺจเย ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ปนฺนรสสุ. เอกาทสนฺนํ วเสนาติ สหชาตปจฺจโย, สหชาตตาวิสิฏฺฐา อธิปตินิสฺสยกมฺมาหารินฺทฺริยตฺถิอวิคตเหตุฌานมคฺคา จาติ อิเมสํ เอกาทสนฺนํ วเสน. สหชาเต อนฺโตคธา เหตุอาทโย. ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาเต ปฏิกฺขิตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต. อนนฺโตคธา สหชาเต, เก ปน เตติ อาห ‘‘อารมฺมณาธิปติปุเรชาตนิสฺสยาทโย’’ติ. อารมฺมณาทิอากาเรนาติ อารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยนานากฺขณิกกมฺมาทิอากาเรน.

ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาตปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต. อิเม วาราติ สหชาตํ ปุเรชาตนฺติ วิสฺสชฺชิตวารา. เอเต นิสฺสยาทโยติ สหชาตตาวิสิฏฺเฐ นิสฺสยาทิเก วทติ, น อิตเร. เตนาห ‘‘ยสฺมา จ…เป… ปฏิกฺเขเปน ปฏิกฺขิตฺตา’’ติ.

นิสฺสยาทิภูตญฺจ สหชาตปจฺจยํ ฐเปตฺวาติ เอเตน ‘‘ฐเปตฺวา สหชาตปจฺจย’’นฺติ เอตฺถ อนฺโตคธนิสฺสยาทิภาโวเยว สหชาตปจฺจโย คหิโตติ ทสฺเสติ. นิสฺสยาทีติ อาทิ-สทฺเทน เหตุอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน ปวตฺติสพฺภาวโตติ อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน สหชาตาทีหิ ปวตฺติสพฺภาวโต อญฺญมญฺเญ ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘กุสโล กุสลาพฺยากตสฺสา’’ติ วาโร ปริหายติ. เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ อิทํ สามญฺญวจนมฺปิ ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คตา’’ติ วจนโต อญฺญมญฺญปจฺจยลาภีนํเยว คหณํ สิยาติ อาสงฺกํ นิวตฺเตตุํ ‘‘กุสโล จ กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมุทายภูโตติ จตุกฺขนฺธสมุทายภูโต. เอกเทสภูเตหีติ ตสฺเสว เอกเทสภูเตหิ. ‘‘กุสโล ปนา’’ติอาทิ ‘‘นอญฺญมญฺญปจฺจเยน…เป… ปริหายตี’’ติ อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส สมาธานวจนํ.

รูปกฺขนฺเธกเทโสว โหนฺติ รูปาหารรูปินฺทฺริยวเสน, ‘‘เอกนฺเตน วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺเมหี’’ติ วุตฺตธมฺมา ‘‘เต’’ติ ปจฺจามฏฺฐาติ อาห ‘‘เตติ เต วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺมา’’ติ.

๕๓๓. ปจฺจนียคณนํ ทสฺเสตุนฺติ วุตฺเตปิ นนุ ปจฺจยคณนเมว ทสฺสิตํ โหตีติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘ปจฺจนียวารคณนา หิ ทสฺสิตา’’ติ. พลวกมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, อิตรํ กมฺมปจฺจโย เอวาติ อาห ‘‘วิปากสฺสปิ ปน…เป… กมฺมปจฺจโย โหตี’’ติ.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕๓๔. ปริจฺฉินฺนคณนานีติ อิทํ น คณนาเปกฺขํ, อถ โข วิสฺสชฺชนาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปริจฺฉินฺนคณนานิ วิสฺสชฺชนานี’’ติ. ปจฺจนียโต ฐิโตปิ เหตุ นยานํ มูลภาเวเนว ฐิโตติ อาห ‘‘เหตุมูลเก’’ติ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นเหตุมูลก’’มิจฺเจว วุตฺตํ.

๕๓๘. มูลํ สงฺขิปิตฺวาติ สตฺตมูลกํ อฏฺฐมูลกํ นวมูลกญฺจ สงฺขิปิตฺวา. ทฺวีสูติ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺเตสุ ตีสุ วิสฺสชฺชเนสุ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเมสุ. เตนาห ‘‘วิปาโก ปจฺจยุปฺปนฺโน โหตี’’ติ. ตติเยติ ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมสฺมึ. เตสมุฏฺฐานิกกาโยติ อุตุจิตฺตาหารานํ วเสน เตสมุฏฺฐานิกกาโย.

๕๔๕. เอตํ ทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ, ยถา อรูปํ อรูปสฺส, เอวํ รูปมฺปิ รูปสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น โหตีติ. รูปาพฺยากโต อรูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ วตฺถุขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ. อรูปาพฺยากโต รูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ ปน จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจาติ เตสํ เอกนฺติโก วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘สหชาต…เป… โหติเยวา’’ติ. สหชาตาหารินฺทฺริยวเสนาติ สหชาตอรูปาหารินฺทฺริยวเสน.

๕๔๖. เอกมูลเกกาวสานา อนนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ลพฺภนฺตีติ อิทํ ยถารหวเสน วุตฺตนฺติ ตํ ยถารหํ ปฏิกฺเขปาปฏิกฺเขปวเสนปิ ทสฺเสตพฺพนฺติ ‘‘อตฺถิปจฺจเย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริเมสูติ นารมฺมณาทีสุ. นวาติ เอกมูลกาวสานา นว. เทฺวเยวาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเม เทฺวเยว.

ปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

๕๕๐. อิเมเหวาติ ‘‘กุสโล กุสลสฺส, อกุสโล อกุสลสฺสา’’ติ อิเมหิ เอว สมานา โหนฺติ กุสลาทิตาสามญฺเญน. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถาภาวโต ปน น อนุรูปา’’ติ. ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทินา สติปิ อุทฺเทสโต สามญฺเญ เยภุยฺเยน สิยา วิภงฺเค วิเสโสติ อาห ‘‘ยถาโยคํ นิทฺเทสโต จา’’ติ.

๕๕๑. เหตุนามนฺติ เหตุ จ ตํ นามญฺจาติ เหตุนามํ. ปจฺจยนฺติ ตเมว ปจฺจยภูตํ สนฺธายาติ โยชนา.

๕๕๒. ทฺวินฺนมฺปิ อธิปตีนนฺติ สหชาตารมฺมณาธิปตีนํ วเสน, ตํ ‘‘กุสลํ กุสลสฺส สหชาตโต เจว อารมฺมณโต จา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นารมฺมเณ สตฺตาติ สหชาตาธิปติสฺส วเสน วุตฺตํ, น สหชาเต สตฺตาติ อารมฺมณาธิปติสฺส วเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เอวนฺติ ยถา อธิปติมฺหิ วุตฺตํ, เอวํ สพฺพตฺถ สพฺพปจฺจเยสุ. ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ…เป… อุทฺธริตพฺพา’’ติ วตฺวา ตสฺส คณนุทฺธารสฺส สุกรตํ อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุโลเม…เป… วิญฺญาตุ’’นฺติ อาห.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

๖๓๑. ปริหาปนคณนายาติ ปริหาเปตพฺพคณนาย สมานตฺตญฺจ น เอกนฺติกํ อูนตมภาวสฺสปิ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘นเหตุนารมฺมณทุกสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ สทฺธึ โยชิยมาเนน อูนตรคณเนน อธิปติปจฺจเยน ปริหีนาปีติ โยชนา. สทฺธึ ปริหีนาปีติ วา อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อธิปติปจฺจเยนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. เอตนฺติ ลกฺขณํ.

อฏฺฐานนฺติ อนุโลมโต อฏฺฐานํ อติฏฺฐนํ. ติฏฺฐนฺตีติ อนุโลมโตติ โยชนา. เตสนฺติ เหตุอาทีนํ. อิตเรสูติ ยาทิสา อธิปฺเปตา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อธิปตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมานิ เทฺวติ ‘‘กุสลาพฺยากตา อพฺยากตสฺส, อกุสลาอพฺยากตา อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ จ เทฺว.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.