๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

๔๓๕-๔๘๒. โลกิยอพฺยากเตหีติ ผลธมฺมนิพฺพานวินิมุตฺเตหิ อพฺยากเตหิ. ตานิ อุปาทายาติ ตานิ โลกิยอพฺยากตานิ อุปาทาย. ตํสมานคติกานํ มนินฺทฺริยาทีนํ ‘‘โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒๐๖) เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยญฺหิ ปริชานิตพฺพํ, ตเทว ปริชานาตีติอาทินา วุตฺตํ. เอวมวิปรีเต อตฺเถ สิทฺเธปิ โจทโก ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ เลสํ คเหตฺวา โจเทติ ‘‘ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา’’ติอาทินา. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิธ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกานํ ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา, เอวมญฺญตฺถาปิ สา เตสํ วตฺตพฺพา, ตถา ภาเวตพฺพมิสฺสกานํ ภาเวตพฺพตาติ. เตนาห ‘‘กสฺมา ธมฺมยมเก’’ติอาทิ. กุสลากุสเลสุ ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, เยน วุตฺตํ ‘‘โส ตํ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติอาทิ. น อพฺยากตภาวนฺติ เอเกน ยถา ผสฺสทฺวารโต วิย วิญฺญาณทฺวารโต กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย น อพฺยากตาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาปริยาโยติ ทสฺเสติ.

กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตาติ สมุทยสภาเวน อคฺคหิตาติ อตฺโถ. กุสลากุสลาปีติ กุสลากุสลภาวาปิ สมานา. ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ วินาปิ โหติ, โย น มคฺคสมุทยสจฺจปกฺขิโย. ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูป’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อนิจฺจเมว รูปํ, น นิจฺจ’’นฺติ ปฏิโยคิวินิวตฺตนเมว เอว-กาเรน กรียติ, น ตสฺส ทุกฺขานตฺตตาทโย นิวาริตา โหนฺติ, เอวํ ‘‘ปหาตพฺพเมวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน ปฏิโยคิภูตํ อปฺปหาตพฺพเมว นิวตฺตียติ, น ตโต อญฺญวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเตน ปหาตพฺพเมวา’’ติอาทิ. ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส อญฺญินฺทฺริยสฺส คหิโต อุกฺกํสคติวิชานนโต. ‘‘ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ. เทฺว ปุคฺคลาติ หิ อาทิ อนุโลเม อาคตํ อุทฺธฏํ, จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตีติอาทิ ปน ปฏิโลเม. โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ นามาติ อิทํ ‘‘โน จ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหนฺตี’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ. ยํ ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยมูลกํ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิโลเม อาคตํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา ตํ น ยุตฺตํ, น ตํ อฏฺฐกถาจริยา ปฐมํ อาคตํ ปทํ ลงฺฆิตฺวา ตาทิสสฺเสว ปจฺฉา อาคตปทสฺส อตฺถวณฺณนํ กโรนฺติ. ปทานุกฺกมโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, ปริโยสาปิตา จ, ตสฺมา อนุปฏิปาฏิยาว ลิขิตํ, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘เทฺว ปุคฺคลา’’ติอาทิกสฺส อนุโลเม อาคตสฺส อุทฺธฏตฺตา.

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริญฺญาวาเร. ฉ ปุคฺคลาติ ปุถุชฺชเนน สทฺธึ ยาว อนาคามิมคฺคฏฺฐา ฉ ปุคฺคลา. อภินฺทิตฺวา คหิโต ตตฺถ ภพฺพาภพฺพานํ กิจฺจวิเสสสฺส อคฺคหิตตฺตา. ยตฺถ ปน สติ ปุถุชฺชนคฺคหณสามญฺเญ ภพฺพานํ กิจฺจํ คหิตํ, ยตฺถ จ อภพฺพานํ, ตตฺถ เต เอว ภินฺทิตฺวา วุตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ จ อาทิมาห. อรหาติ อริโย, อยเมว วา ปาโฐ. ปฐมมคฺคผลสมงฺคีติ ปุริมมคฺคผลสมงฺคี. อิตโรติ อรหา. เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวาติ อิธ ปุถุชฺชโน โส จ อภพฺโพติ คหิโต, อิธ ภพฺโพ อิธ อริยา, เย จ ปฐมมคฺคผลสมงฺคิโน ยาว อคฺคมคฺคผลสมงฺคิโนติ เอวํ ยถาวุตฺตํ ปุคฺคลวิภาคํ ญตฺวา. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสํ เทฺว ปุถุชฺชนา อฏฺฐ อริยาติ อิเมสํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ เภทโต อเภทโต จ คหณวเสน อาคเต ตสฺมึ ตสฺมึ ปาฐปเทเส. สนฺนิฏฺฐาเนนาติ สนฺนิฏฺฐานปทวเสน, นิจฺฉยวเสเนว วา. นิทฺธาเรตฺวาติ นีหริตฺวา. วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตปาฬิยา ยถาวุตฺตอตฺถทสฺสเนน สมฺพนฺธโต วิภาเวตพฺโพติ.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ยมกปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส