๑. ปณฺณตฺติวาโร

อุทฺเทสวารวณฺณนา

๑. อินฺทฺริยยมเก วิภงฺเค วิยาติ ยถา อินฺทฺริยวิภงฺเค ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุทฺทิฏฺฐํ, น มนินฺทฺริยานนฺตรํ, เอวํ อิมสฺมึ อินฺทฺริยยมเก. ตญฺจ สุตฺตเทสนานุโรเธนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีณิมานิ…เป… สุตฺเต เทสิตกฺกเมนา’’ติ อาห. โสยํ ยทตฺถํ ตสฺส สุตฺเต เทสิตกฺกเมน อุทฺเทโส, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปวตฺติวาเรหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิทํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อรูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จ สามญฺญโต คหณํ, เอวํ อุปาทินฺนสฺส อนุปาทินฺนสฺส จาติ อาห ‘‘กมฺมชานํ อกมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ. อถ วา สหชธมฺมานุปาลกมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ น เกวลํ ขณฏฺฐิติยา เอว การณํ, อถ โข ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสปิ การณเมว. อญฺญถา อายุกฺขยมรณํ น สมฺภเวยฺย, ตสฺมา ‘‘กมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ อวิเสสโต วุตฺตํ, จุติปฏิสนฺธีสุ จ ปวตฺตมานานํ กมฺมชานํ อนุปาลกํ. อิตีติ ตสฺมา. ตํมูลกานีติ ชีวิตินฺทฺริยมูลกานิ. จุติปฏิสนฺธิปวตฺติวเสนาติ จุติปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติวเสน จ. ตตฺถ ยํ อุปาทินฺนํ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสเนว, อิตรํ อิตรวเสนปิ วตฺตพฺพํ. ยสฺมา จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ เอกนฺตอุปาทินฺเนสุ อตํสภาวตฺตา ยํ มนินฺทฺริยํ มูลเมว น โหติ, ตสฺมา ตํ ฐเปตฺวา อวเสสมูลกานิ จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลกานิ. อายตนยมเก วิยาติ ยถา อายตนยมเก ปฏิสนฺธิวเสนายตนานํ อุปฺปาโท, มรณวเสน จ นิโรโธ วุตฺโต, เอวมิธาปิ จุติอุปปตฺติวเสเนว วตฺตพฺพานิ, ตสฺมา อตํสภาวตฺตา ชีวิตินฺทฺริยํ เตสํ จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ มชฺเฌ อนุทฺทิสิตฺวา อนฺเต ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ. ยํ ปน จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลเกสุ มนินฺทฺริยํ สพฺพปจฺฉา เอว คหิตํ, ตตฺถ การณํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

๙๔. โกจิ สภาโว นตฺถีติ โกจิ สภาวธมฺโม นตฺถิ. ยทิ เอวํ ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺเขโป เอว ยุตฺโตติ อาห ‘‘น จ รูปาที’’ติอาทิ. ‘‘สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขา’’ติอาทีสุ สุขทุกฺขสทฺทานํ สามญฺญวจนภาเวปิ อินฺทฺริยเทสนายํ เต วิสิฏฺฐวิสยา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺส…เป… คหิโตเยวา’’ติ อาห. ทุกฺขสฺส จ เภทํ กตฺวา.

๑๔๐. ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺตีติ อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ ปชานนฏฺเฐน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จ ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทสฺสนฏฺเฐน ปน จกฺขูนิ จาติ จกฺขุ, อินฺทฺริยนฺติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตณฺหาโสตเมวาหา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ยสฺส ฉตฺตึสติ โสตา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๓๓๙) ปน ทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ โสตภาโว อาคโต.

ปณฺณตฺตินิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๑๘๖. อญฺญธมฺมนิสฺสเยนาติ ‘‘โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๓๔) อญฺญธมฺมนิสฺสเยน คเหตพฺพํ. ปวตฺติญฺจ คเหตฺวา คเตสุ วิสฺสชฺชเนสุ, จุติปฏิสนฺธิโย คเหตฺวา คเตสุ โยชนา น ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. อลพฺภมานา จ สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยเหว น ลพฺภติ. ตํมูลกา จ นยาติ สุขินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. เตหีติ สุขินฺทฺริยาทีหิ. โยชนาติ ‘‘ปวตฺเต สุขินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติอาทินา อุปฺปชฺชมาเนหิ โยชนา. ตํมูลกา จ ตถาโยชนามูลภูตา จ นยา ชีวิตินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. ปากฏาเยวาติ ปาฬิคติยา เอว วิญฺญายมานโยชนตฺตา สุวิญฺเญยฺยา เอว.

ตํ วจนํ. โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธินิทสฺสนวเสนาติ โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธิเยว นิทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘นิทสฺสนมตฺตเมตํ, น ปน คณนปริจฺฉินฺทน’’นฺติ อาห ‘‘น หิ จตุนฺนํเยวาติ นิยโม กโต’’ติ. ตํสมานลกฺขณาติ ตาย สจกฺขุกปฏิสนฺธิตาย สมานลกฺขณาติ ปริตฺตวิปากคฺคหณํ. ตตฺถ สโสมนสฺสปฏิสนฺธิโย สนฺธาย อุเปกฺขาปฏิสนฺธิโย นิทสฺสนภาเวน วุตฺตาติ เกจิ. ปริตฺตวิปากปฏิสนฺธิ จ กุสลวิปากาเหตุกปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพา. สาปิ หิ สจกฺขุกา สิยา. ตํสมานลกฺขณาติ วา ตาย อุเปกฺขาสหคตาย สมานลกฺขณา ยถาวุตฺตอเหตุกปฏิสนฺธิ จ ปญฺจมชฺฌานปฏิสนฺธิ จ. ยทิ เอวํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติ กสฺมา คณนปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘กามาวจเร…เป… นิทสฺสนํ กต’’นฺติ. เตนาติ อุเปกฺขาสหคตมหาวิปากนิทสฺสเนน, เยหิ สมานตาย อิเม นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, เต เอกํเสน ตํสภาวา เอวาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา สโสมนสฺส…เป… โต โหตี’’ติ.

นนุ จ คพฺภเสยฺยเกสุ อยมตฺโถ เอกํสโต น ลพฺภตีติ อาสงฺกํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยกานญฺจ…เป… ทสฺสิตา โหตี’’ติ. เตนาห ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยทิ สเหตุกปฏิสนฺธิกานํ กามาวจรานํ นิยมโต สจกฺขุกาทิภาวทสฺสนํ คพฺภเสยฺยกวเสน ลพฺเภยฺย, ยุตฺตเมตํ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยเกปิ หี’’ติอาทิ. ตถา อายตนยมเก ทสฺสิตนฺติ อิทํ อายตนยมกวณฺณนายํ อตฺตนา วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ โสมนสฺสินฺทฺริยุปฺปาทกกมฺมสฺส เอกนฺเตน จกฺขุนฺทฺริยุปฺปาทนโต คพฺเภปิ ยาว จกฺขุนฺทฺริยุปฺปตฺติ, ตาว อุปฺปชฺชมานตาย ‘‘อภินนฺทิตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานนฺติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานํ. อิตฺถีนํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตีนนฺติ อาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อิตฺถีนํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตีน’’นฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. เต เอวาติ คพฺภเสยฺยกา เอว.

ตํสมานลกฺขณนฺติ โสเปกฺขอจกฺขุกปฏิสนฺธิภาเวน สมานลกฺขณํ. ตตฺถาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิเลโส ทุพฺพลสมาธิ โย จิตฺตฏฺฐิติมตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา จิตฺตฏฺฐิติ วิย ทุพฺพลํ วีริยํ นตฺถิ, โย ‘‘วีริยเลโส’’ติ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา, เลสมตฺตสฺสปิ วีริยสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อญฺเญสูติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตโต อญฺเญสุ. เกสุจีติ เอกจฺเจสุ. อุภเยนปิ มโนทฺวาราวชฺชนหสิตุปฺปาทจิตฺตํ วทติ. อิธาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิวีริยานิ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ จ น โหนฺตีติ สมาธิกิจฺจํ ปฏิกฺขิปติ, น สมาธิมตฺตํ, น วีริยเลสสฺส สพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘วิเสสนญฺหิ วิเสสิตพฺเพ ปวตฺตตี’’ติ. ยสฺมึ วีริเย สติ อินฺทฺริยุปฺปตฺติ สิยา, ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ.

อปาเย โอปปาติกวเสนาติ อิทํ สุคติยํ โอปปาติโก วิกลินฺทฺริโย น โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘ลพฺภนฺเตว ญาณวิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ‘‘ทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ วเสนา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตสนฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยสนฺตานานํ. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปน อุปฺปาทนิโรธา อภิณฺหโสว โหนฺตีติ. ปฐมกปฺปิกาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน คหิตานํ ปริวตฺตมานลิงฺคานํ วเสน อุปฺปาทนิโรธคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปฐมกปฺปิกานํ ปน วเสน อุปฺปาโท เอว ลพฺภติ. ‘‘จุติอุปปตฺติวเสเนว ทุติยปุจฺฉาสุปิ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหณํ เวทิตพฺพ’’นฺติ อิทํ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยหิ นิยมิตตฺตา วุตฺตํ.

๑๙๐. สนฺตานุปฺปตฺตินิโรธทสฺสนโตติ สนฺตานวเสน อุปฺปาทนิโรธานํ ทิสฺสมานตฺตา. เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกตํ ยุตฺติโต สาเธติ. อาคมโต ปน ‘‘วินา โสมนสฺเสนา’’ติอาทินา ปรโต สาเธสฺสติ. เฉโทติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ สรูปทสฺสเนเนว สํสยเฉทนโต.

ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส. เต จ อสญฺญสตฺตา. นนุ จ อุปฺปาโทว ชีวิตินฺทฺริยสฺส จุติอุปปตฺติวเสน วตฺตพฺโพ, น อนุปฺปาโทติ อาห ‘‘อนุปฺปาโท…เป… น ปวตฺเต’’ติ. อยญฺจ นโย น เกวลํ ปุริมโกฏฺฐาเส เอว, อถ โข อิตรโกฏฺฐาเสปิ คหิโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสปี’’ติอาทิมาห.

‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน โจทนา กตา, ตมธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘นนุ สุทฺธาวาส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. น วตฺตพฺพนฺติ ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ยถา ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสมนสฺสมนินฺทฺริยานนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยมนินฺทฺริยานํ, อยเมว วา ปาโฐ. ตทาติ ปฐมสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ธรมานกาเล. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ อตฺเถว กาลเภโท, อุภยญฺเจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา คยฺหติ, ตสฺมา. อุภยนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิทํ อุภยํ. อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอเตน ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุทาหรเณน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ตาทิสานํ อเนเกสํ จิตฺตานํ ภงฺคกฺขเณ ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน สพฺพปฐมสฺส อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน นิทสฺสิตํ, เอวมิธาปิ ขณทฺวเย ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอวํ นิทสฺสนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

เตสนฺติ ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ. อญฺญตฺถาติ ปวตฺเต. อิธาติ อนาคตกาลเภเท. น น สมฺภวติ อุปปตฺติกฺขณสฺส วิย ตโต ปรํ ปวตฺติกฺขณสฺสปิ อนาคตกาลภาวโต. ตสฺมาติ อุปปตฺติโต อญฺญตฺถาปิ ยถาธิปฺเปตอุปฺปาทสมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ วารนฺตเรปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. ตตฺถ อปิ ปจฺฉิม…เป… สนฺธิกสฺสาติ อปิ-สทฺเทน ‘‘โก ปน วาโท อปจฺฉิมภวิกสฺส โสมนสฺสสหคตปฏิสนฺธิกสฺสา’’ติ ทสฺเสติ. อปจฺฉิมภวิกสฺส จุติโต ปจฺฉา ‘‘โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘จุติโต ปุพฺเพวา’’ติ. เอตฺถ หิ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – เอตฺถ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอวมาทีสุ ยมเกสุ ยา ปฐมปุจฺฉา, ตาสุ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต อตฺโถ. ปุจฺฉิตพฺพตฺถนิสฺสโยติ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทิกสฺส ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส นิสฺสยภูโต มาทิโสว มยา สทิโส เอว อตฺโถ อุปปตฺติอุปฺปาทินฺทฺริยวา อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต, อุภยุปฺปาทินฺทฺริยวา ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต วา. ปฏินิวตฺติตฺวาปิ ปุจฺฉิตพฺพตฺถสฺส นิสฺสโยติ ‘‘ยสฺส วา ปนา’’ติอาทินา ปฏินิวตฺติตฺวา ปุจฺฉิตพฺพสฺสปิ สํสยตฺถสฺส นิสฺสโยติ เอวํ อิมินา วิย อชฺฌาสเยน ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺถเมว สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตเมว อตฺถํ นิยเมติ. ตตฺเถว ตาสุ เอว ปุพฺเพ วุตฺตปฐมปุจฺฉาสุ เอว. ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ อุปฺปาทํ อุปฺปาทสงฺขาตํ, ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ นิโรธํ วา นิโรธสงฺขาตํ วา สํสยตฺถํ น นิยเมตีติ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺส นิยโม โหติ, น สํสยตฺถสฺส, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน…เป… อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. เอส นโยติ ยฺวายํ อุปฺปาทวาเร วิจาโร วุตฺโต, นิโรธวาเรปิ เอเสว นโย. ตถา หิ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

เอวํ อวุตฺตตฺตาติ อุปฺปาทนิโรธานํ อนาคตานํ สรูเปน อวุตฺตตฺตา. น หิ ตตฺถ เต สรูเปน วุตฺตา, อถ โข ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิกฺเขปมุเขน วุตฺตา. ตตฺถาติ อนุโลเม. น เอวํ โยเชตพฺพา ปฏิโลเม. ตเมว อโยเชตพฺพตํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วิวรติ. อุปฺปาทนิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุํ, ตถา อุปฺปาทนิโรเธ อปฺปตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุนฺติ โยชนา. อิทญฺจ ทฺวยํ ยถานุโลเม สมฺภวติ, น เอวํ ปฏิโลเม. เตนาห ‘‘น เอวํ…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อภูตาภาวสฺส…เป… สมฺภวานุปปตฺติโต’’ติ. อภูตาภาวสฺสาติ อภูตสฺส อภาวสฺส, อภูตสฺส อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาวสฺสาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อภูตุปฺปาทนิโรธาภาโว จ ปฏิโลเม ปุจฺฉิโต’’ติ, ตสฺมา ‘‘อามนฺตา’’ติ จ วุตฺตํ, น วุตฺตํ วิสฺสชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส ยถา รูปาภาโว เวทนาภาโวติ โกจิ อภาโวปิ วิเสสสหิโต, น เอวมยนฺติ วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺส.

กาลนฺตรโยคาภาวโตติ กาลวิเสสโยคาภาวโต. ยาทิสานนฺติ ยานิ ภูตานิ น วตฺตมานานิ สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชนารหานิ, เตสํ อนาคตานนฺติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธาภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺสาติ ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสติ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ เอวํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส. สนฺนิสฺสโย นิสฺสยภูโต สนฺนิฏฺฐาเนน สนฺนิจฺฉิโต สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต. โส ยถาวุตฺโต อตฺโถ นิสฺสโย เอเตสนฺติ ตนฺนิสฺสยา. ตาทิสานํเยว อนาคตานํเยว อุปปตฺติจุติอุปฺปาทนิโรธานํ อุปปตฺติจุติสงฺขาตอุปฺปาทนิโรธานํ อนุปฺปาทานิโรธานํ ปฏิกฺเขปวเสน. ชีวิตาทีนมฺปิ ชีวิตมนินฺทฺริยาทีนมฺปิ. อนุปฺปาทานิโรธา สํสยปเทน ปุจฺฉิตา โหนฺติ ‘‘ยสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘น วุตฺตํ…เป… วิสฺสชฺชน’’นฺติ.

เย โสเปกฺขปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ รูปโลเก, เต สงฺคหิตาติ โยชนา. ตํสมานลกฺขณตายาติ เตน โสเปกฺขปฏิสนฺธิกภาเวน สมานลกฺขณตาย. ตํ ปมาทลิขิตํ ธมฺมยมเก ตาทิสสฺเสว วจนสฺส อภาวโต. ตตฺถปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตยมเก วุตฺตํ ‘‘น หิ ขณปจฺจุปฺปนฺเน อุปฺปชฺชิตฺถาติ อตีตโวหาโร อตฺถี’’ติอาทินา.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

๔๓๕-๔๘๒. โลกิยอพฺยากเตหีติ ผลธมฺมนิพฺพานวินิมุตฺเตหิ อพฺยากเตหิ. ตานิ อุปาทายาติ ตานิ โลกิยอพฺยากตานิ อุปาทาย. ตํสมานคติกานํ มนินฺทฺริยาทีนํ ‘‘โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒๐๖) เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยญฺหิ ปริชานิตพฺพํ, ตเทว ปริชานาตีติอาทินา วุตฺตํ. เอวมวิปรีเต อตฺเถ สิทฺเธปิ โจทโก ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ เลสํ คเหตฺวา โจเทติ ‘‘ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา’’ติอาทินา. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิธ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกานํ ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา, เอวมญฺญตฺถาปิ สา เตสํ วตฺตพฺพา, ตถา ภาเวตพฺพมิสฺสกานํ ภาเวตพฺพตาติ. เตนาห ‘‘กสฺมา ธมฺมยมเก’’ติอาทิ. กุสลากุสเลสุ ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, เยน วุตฺตํ ‘‘โส ตํ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติอาทิ. น อพฺยากตภาวนฺติ เอเกน ยถา ผสฺสทฺวารโต วิย วิญฺญาณทฺวารโต กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย น อพฺยากตาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาปริยาโยติ ทสฺเสติ.

กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตาติ สมุทยสภาเวน อคฺคหิตาติ อตฺโถ. กุสลากุสลาปีติ กุสลากุสลภาวาปิ สมานา. ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ วินาปิ โหติ, โย น มคฺคสมุทยสจฺจปกฺขิโย. ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูป’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อนิจฺจเมว รูปํ, น นิจฺจ’’นฺติ ปฏิโยคิวินิวตฺตนเมว เอว-กาเรน กรียติ, น ตสฺส ทุกฺขานตฺตตาทโย นิวาริตา โหนฺติ, เอวํ ‘‘ปหาตพฺพเมวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน ปฏิโยคิภูตํ อปฺปหาตพฺพเมว นิวตฺตียติ, น ตโต อญฺญวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเตน ปหาตพฺพเมวา’’ติอาทิ. ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส อญฺญินฺทฺริยสฺส คหิโต อุกฺกํสคติวิชานนโต. ‘‘ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ. เทฺว ปุคฺคลาติ หิ อาทิ อนุโลเม อาคตํ อุทฺธฏํ, จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตีติอาทิ ปน ปฏิโลเม. โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ นามาติ อิทํ ‘‘โน จ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหนฺตี’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ. ยํ ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยมูลกํ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิโลเม อาคตํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา ตํ น ยุตฺตํ, น ตํ อฏฺฐกถาจริยา ปฐมํ อาคตํ ปทํ ลงฺฆิตฺวา ตาทิสสฺเสว ปจฺฉา อาคตปทสฺส อตฺถวณฺณนํ กโรนฺติ. ปทานุกฺกมโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, ปริโยสาปิตา จ, ตสฺมา อนุปฏิปาฏิยาว ลิขิตํ, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘เทฺว ปุคฺคลา’’ติอาทิกสฺส อนุโลเม อาคตสฺส อุทฺธฏตฺตา.

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริญฺญาวาเร. ฉ ปุคฺคลาติ ปุถุชฺชเนน สทฺธึ ยาว อนาคามิมคฺคฏฺฐา ฉ ปุคฺคลา. อภินฺทิตฺวา คหิโต ตตฺถ ภพฺพาภพฺพานํ กิจฺจวิเสสสฺส อคฺคหิตตฺตา. ยตฺถ ปน สติ ปุถุชฺชนคฺคหณสามญฺเญ ภพฺพานํ กิจฺจํ คหิตํ, ยตฺถ จ อภพฺพานํ, ตตฺถ เต เอว ภินฺทิตฺวา วุตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ จ อาทิมาห. อรหาติ อริโย, อยเมว วา ปาโฐ. ปฐมมคฺคผลสมงฺคีติ ปุริมมคฺคผลสมงฺคี. อิตโรติ อรหา. เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวาติ อิธ ปุถุชฺชโน โส จ อภพฺโพติ คหิโต, อิธ ภพฺโพ อิธ อริยา, เย จ ปฐมมคฺคผลสมงฺคิโน ยาว อคฺคมคฺคผลสมงฺคิโนติ เอวํ ยถาวุตฺตํ ปุคฺคลวิภาคํ ญตฺวา. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสํ เทฺว ปุถุชฺชนา อฏฺฐ อริยาติ อิเมสํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ เภทโต อเภทโต จ คหณวเสน อาคเต ตสฺมึ ตสฺมึ ปาฐปเทเส. สนฺนิฏฺฐาเนนาติ สนฺนิฏฺฐานปทวเสน, นิจฺฉยวเสเนว วา. นิทฺธาเรตฺวาติ นีหริตฺวา. วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตปาฬิยา ยถาวุตฺตอตฺถทสฺสเนน สมฺพนฺธโต วิภาเวตพฺโพติ.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ยมกปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส