อุทฺเทสวณฺณนา

เกนจีติ รูเปน วา อรูเปน วา. จิตฺตุปฺปาเทน ตาว รูปสฺส สมยววตฺถานํ น สกฺกา กาตุํ อพฺยาปิตาย อเนกนฺติกตาย จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺตสฺส ตีสุ ขเณสุ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ ตาว วาเท จิตฺตุปฺปตฺติสมเยน รูปูปปตฺติสมยสฺส ววตฺถานํ มา โหตุ, จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว สพฺพมฺปิ รูปํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ ปน วาเท กถนฺติ? เอตฺถาปิ อจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺเตน สหุปฺปาเทปิ อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ วิย อจิตฺตปฏิ พนฺธุปฺปาทตาย น จิตฺเตน ววตฺถาเปตพฺพสมยนฺติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต’’ติ. เตน จิตฺตุปฺปาเทน รูปสฺส สมยววตฺถานํ น พฺยาปีติ ทสฺเสติ. อเนกจิตฺตสมุฏฺฐานตาย ววตฺถานาภาวโตติ สมฺพนฺโธ. นิยเต หิ สมุฏฺฐาปกจิตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส สิยา ววตฺถานนฺติ.

เกสญฺจีติ กามาวจรกุสลาทีนํ. กตฺถจีติ อารุปฺเป. เกสญฺจีติ วา เกสญฺจิ ปญฺจโวการวิปากานํ. กตฺถจีติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จริมกฺขเณ จ. ‘‘ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) จิตฺตสหภาวินํ เอว จิตฺเตน สมยววตฺถานํ กตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสหภุภาวโต’’ติ. เตสนฺติ อุปาทารูปานํ. โย ยสฺส สหภาเวน อุปการโก, โส เอว ตสฺส สมยววตฺถาปกภาเวน วุตฺโตติ อาห ‘‘สหชาต…เป… ตฺตนโต’’ติ. นาปิ มหาภูเตหีติอาทินา ววตฺถานาภาวเมว ทสฺเสติ. เกสญฺจีติ อกมฺมชาทีนํ. เกหิจีติ กมฺมชาทีหิ. ปวตฺติโตติ ปวตฺตนโต. สหาติ เอกสฺมึ กาเล. อภาวาติ นิโยคโต อภาวา.

วิญฺญตฺติ …เป… น สกฺกา วตฺตุํ มหาภูเตหิ สมยววตฺถาเน กริยมาเน เตหิ อยาวภาวิตตายาติ อธิปฺปาโย. เอกสฺมึ กาเลติอาทินาปิ มหาภูเตหิ สมยนิยมเน ววตฺถานาภาวเมว วิภาเวติ. ‘‘ตถา วิภชนตฺถ’’นฺติ, ‘‘อวิภตฺตํ อพฺยากตํ อตฺถีติ ทสฺเสตุ’’นฺติ จ อิเมสํ ปทานํ ‘‘วิภตฺตํ อวิภตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหนฺโต อาหา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สมยววตฺถานํ กตฺวา นิทฺทิสิยมานสฺส นิปฺปเทสตาย อสมฺภวโต เอกเทสํ นิทฺทิสิตฺวา สามญฺเญน นิคมนํ ยุตฺตํ, อกตฺวา ปน สมยววตฺถานํ สรูปโต นิทฺทิสเนน ตถาติ อิมมตฺถํ อาห ‘‘สมยววตฺถาเนนา’’ติอาทินา. อวิภตฺเตติ วิปากกิริยาพฺยากตํ วิย น ปุพฺเพ วิภตฺเต. วิภชิตพฺเพติ เภทวนฺตตาย วิภชนารเห. ทสฺสิเตติ อุทฺทิสนวเสน ทสฺสิเต. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห.

วิปากาทิธมฺมานํ นยนํ นโย, โสว ทสฺสนนฺติ นยทสฺสนํ. ‘‘เทสนา’’ติ วุตฺตํ เหฏฺฐา คหณเมว นยทสฺสนนฺติ. ทุติยวิกปฺเป ปน กามาวจราทิภาเวน นียตีติ นโย, กิริยาพฺยากตํ. ตสฺส ทสฺสนํ นยทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. ทุกาทีสุ นิทฺเทสวาเร จ หทยวตฺถุโน อนาคตตฺตา ตํ อคฺคเหตฺวา ปฐมวิกปฺโป วุตฺโต, เอกเก ปน วตฺถุปิ คหิตนฺติ ‘‘หทยวตฺถุญฺจา’’ติ ทุติยวิกปฺเป วุตฺตํ. กึ ปน การณํ ทุกาทีสุ นิทฺเทสวาเร จ หทยวตฺถุ น คหิตนฺติ? อิตรวตฺถูหิ อสมานคติกตฺตา เทสนาเภทโต จ. ยถา หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ เอกนฺตโต จกฺขาทินิสฺสยานิ, น เอวํ มโนวิญฺญาณํ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, นิสฺสิตมุเขน จ วตฺถุทุกาทิเทสนา ปวตฺตา. ยมฺปิ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, ตสฺส วเสน ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส วตฺถู’’ติอาทินา ทุกาทีสุ วุจฺจมาเนสุปิ ตทนุกูลอารมฺมณทุกาทโย น สมฺภวนฺติ. น หิ ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ น มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณ’’นฺติอาทินา สกฺกา วตฺตุนฺติ วตฺถารมฺมณทุกเทสนา ภินฺนคติกา สิยุํ, สมานคติกา จ ตา เทเสตุํ ภควโต อชฺฌาสโย. เอสา หิ ภควโต เทสนา ปกติ. เตเนว หิ นิกฺเขปกณฺเฑ จิตฺตุปฺปาทวิภาเคน อวุจฺจมานตฺตา อวิตกฺกาวิจารปทวิสฺสชฺชเน วิจาโรติ วตฺตุํ น สกฺกาติ อวิตกฺกวิจารมตฺตปทวิสฺสชฺชเน ลพฺภมาโนปิ วิตกฺโก น อุทฺธโฏ, อญฺญถา วิตกฺโก จาติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. เอวํ อิตรวตฺถูหิ อสมานคติกตฺตา เทสนาเภทโต จ ทุกาทีสุ อุทฺเทเส น คหิตํ. อุทฺทิฏฺฐสฺเสว หิ นิทฺทิสนโต นิทฺเทเสปิ น คหิตํ หทยวตฺถูติ วทนฺติ.

จกฺขาทิทสกา สตฺตาติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายอิตฺถิภาวปุริสภาวทสกา สตฺต, เอกสนฺตานวเสน วา จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววตฺถุทสกา สตฺต. นิพฺพานสฺส อสติปิ ปรมตฺถโต เภเท ปริกปฺปิตเภโทปิ เภโทเยว โวหารวิสเยติ กตฺวา โสปาทิเสสาทิเภโท วุตฺโต.

๕๘๔. กิญฺจาปิ อญฺญตฺถ กุกฺกุฏณฺฑสณฺฐาเน ปริมณฺฑล-สทฺโท ทิสฺสติ, จกฺกสณฺฐานตา ปน วฏฺฏสณฺฐาเน จกฺกวาเฬ วุจฺจมาโน ปริมณฺฑล-สทฺโท วฏฺฏปริยาโย สิยา. อเนกตฺถา หิ สทฺทาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วฏฺฏํ ปริมณฺฑล’’นฺติ. เอตฺถ จ สิเนรุยุคนฺธราทีนํ สมุทฺทโต อุปริอโธภาคานํ วเสน อุพฺเพโธ วุตฺโต, อายามวิตฺถาเรหิปิ สิเนรุ จตุราสีติโยชนสหสฺสปริมาโณว. ยถาห ‘‘สิเนรุ, ภิกฺขเว, ปพฺพตราชา จตุราสีติ โยชนสหสฺสานิ อายาเมน, จตุราสีติ โยชนสหสฺสานิ วิตฺถาเรนา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๖). สิเนรุํ ปาการปริกฺเขปวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตา ยุคนฺธราทโย, สิเนรุยุคนฺธราทีนํ อนฺตเรปิ สีตสมุทฺทา นาม. ‘‘เต วิสาลโต ยถากฺกมํ สิเนรุอาทีนํ อจฺจุคฺคมนสมานปริมาณา’’ติ วทนฺติ.

โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสฺเสว อาณาเขตฺตภาโว ทสสหสฺสจกฺกวาฬสฺส ชาติเขตฺตภาโว วิย ธมฺมตาวเสเนว เวทิตพฺโพ. วิกปฺปสมานสมุจฺจยวิภาวเนสุ วิย อวธารเณ อนิยเม จ วา-สทฺโท วตฺตตีติ ตถา โยชนา กตา. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตตฺถ อเนกนฺติกตฺโถ อนิยมตฺโถ.

สีลาทิวิสุทฺธิสมฺปาทเนน, จตุธาตุววตฺถานวเสเนว วา มหากิจฺจตาย มหนฺเตน วายาเมน. สติปิ ลกฺขณาทิเภเท เอกสฺมึ เอว กาเล เอกสฺมึ สนฺตาเน อเนกสตสหสฺสกลาปวุตฺติโต มหนฺตานิ พหูนิ ภูตานิ ปรมตฺถโต วิชฺชมานานีติ วา มหาภูตานิ ยถา ‘‘มหาชโน’’ติ. เอวนฺติ ‘‘อุปาทาย ปวตฺต’’นฺติ อตฺเถ สติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วุตฺตา โหติ ปจฺจยสมฺภูตตาทีปนโต. อุปาทายตีติ อุปาทายติ เอวาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘เอกนฺตนิสฺสิตสฺสา’’ติ. ‘‘ภวติ หิ นิสฺสยรูปานํ สามิภาโว’’ติ อาธาราเธยฺยสมฺพนฺธวจนิจฺฉาย อภาเว อาธารภูโตปิ อตฺโถ สํสามิสมฺพนฺธวจนิจฺฉาย สามิภาเวน วุจฺจติ ยถา ‘‘รุกฺขสฺส สาขา’’ติ อธิปฺปาโย.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา

๕๘๕. วิญฺญตฺติทุโก จาติ จ-สทฺเทน จิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุกาปิ สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. สกฺกา หิ เอเตน นเยน…เป… วิญฺญาตุนฺติ เอตฺถ ปญฺจวีสาย ตาว วตฺถุทุเกสุ ปฐมทุกปญฺจกาทโย จุทฺทสหิปิ ปกิณฺณกทุเกหิ อวสิฏฺเฐหิ วตฺถุทุเกหิ ปญฺจวีสาย อารมฺมณทุเกหิ ปญฺจหิ พาหิรายตนทุเกหิ รูปธาตุทุกาทีหิ ปญฺจหิ ธาตุทุเกหิ ปจฺฉิมเกหิ ตีหิ อินฺทฺริยทุเกหิ ทฺวาทสหิปิ สุขุมรูปทุเกหิ ปฐมาทิวชฺเชหิ อวสิฏฺเฐหิ อายตนธาตุอินฺทฺริยทุเกหิ จ โยชนํ คจฺฉนฺติ. ปญฺจวีสาย ปน อารมฺมณทุเกสุ ปุริมโก ทุกปญฺจโก อุปาทินฺนอุปาทินฺนุปาทานิยสนิทสฺสนจิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุกวชฺเชหิ ปกิณฺณกทุเกหิ สพฺเพหิปิ วตฺถุทุเกหิ รูปายตนรูปธาตุทุกวชฺเชหิ อายตนธาตุทุเกหิ สพฺเพหิปิ อินฺทฺริยทุกสุขุมรูปทุเกหิ โยชนํ คจฺฉติ. ทุติยทุกปญฺจกาทีสุ ยถากฺกมํ สทฺทายตนสทฺทธาตุทุกาทโย โยชนํ น คจฺฉนฺติ, รูปายตนรูปธาตุทุกาทโย คจฺฉนฺติ. ปกิณฺณกทุเกสุ สนิทสฺสนทุกญฺจาติ อยเมว วิเสโส. ยถา จ วตฺถุทุเกสุ, เอวํ จกฺขายตนจกฺขุธาตุจกฺขุนฺทฺริยาทิทุกปญฺจเกสุ. ยถา จ อารมฺมณทุเกสุ, เอวํ รูปายตนรูปธาตุอาทิทุกปญฺจเกสุ ติกโยชนา. อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยทุกา สุขุมรูปทุกา จ สพฺเพหิปิ ทุเกหิ โยชนํ คจฺฉนฺตีติ เอวํ ตาว ติกโยชนา เวทิตพฺพา. นนุ จายมฺปิ โยชนา ภควตา น เทสิตาติ น กาตพฺพาติ? นยิทํ เอกนฺติกํ. กสฺมา? ภควตา ทินฺนนเยน โยชนาปิ ภควโตเยว เทสนา. ตถา หิ วุตฺตํ มาติกาวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑-๖) ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จาติ อิทมฺปิ สมฺภวตี’’ติอาทิ. สมฺภโว หิ คหณสฺส การณนฺติ จ.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา

๕๘๖. จิตฺตโต เอว สมุฏฺฐาตีติ จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ อิมเมว อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘วิญฺญตฺติทุกาทีหิ สมานคติโก จิตฺตสมุฏฺฐานทุโก’’ติ วุตฺตํ. วินิวตฺติเต หิ สามญฺเญ ยํ รูปํ ชนกปจฺจเยสุ จิตฺตโต สมุฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตโต เอว สมุฏฺฐาตีติ. วิญฺญตฺติทุกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุเก สงฺคณฺหาติ. ลพฺภมาโนติ ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ. ยํ ตํ รูปํ นุปาทา, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ เอวํ ลพฺภมาโน. สนิทสฺสนทุกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สปฺปฏิฆมหาภูตทุกาทโย สงฺคณฺหาติ. เตนาติ จิตฺตสมุฏฺฐานทุเกน. ตสฺสาติ จิตฺตสมุฏฺฐานทุกสฺเสว. อญฺเญ ปนาติ วิญฺญตฺติจิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุเกหิ อญฺเญปิ ปกิณฺณกทุกา.

สทฺทายตนสฺส เอกนฺตโต อนุปาทินฺนตฺตา ‘‘โสตสมฺผสฺสารมฺมณทุกาทโย วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ. จตุกฺกา ลพฺภนฺตีติ ยํ ตํ รูปํ อุปาทินฺนํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณนฺติ เอวมาทโย สพฺพารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ โยชนายํ จตุกฺกา ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อวเสเสหีติ อารมฺมณพาหิรายตนรูปธาตุทุกาทิโต ลพฺภมานทุเกหีติ วุตฺตทุกราสิโต อวเสเสหิ. เตสนฺติ อุปาทินฺนอุปาทินฺนุปาทานิยจิตฺตสมุฏฺฐานทุกานํ. อญฺเญสนฺติ อุปาทินฺนทุกาทิโต อญฺเญสํ อุปาทาทุกาทีนํ. วตฺถุทุกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จกฺขายตนทุกาทโย สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาปิ อวเสเสหิ เตสํ อญฺเญสญฺจ โยชนาย จตุกฺกา น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.