อพฺยากตปทํ

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา

๔๓๑. กามาวจร…เป… อาทิ วุตฺตนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อุปจิตตฺตา’’ติ ปทํ สงฺคยฺหติ ‘‘อสาธารณกมฺมปจฺจยวเสนา’’ติ วุตฺตตฺตา. ‘‘อุปจิตตฺตาติ ลทฺธาเสวนตฺตา’’ติ เกจิ วทนฺติ, ตํ ปฐมชวนสฺส น ยุชฺชติ อนาเสวนตฺตา. ตถา จ สติ ตสฺส วิปากทานเมว น สิยาติ ตโต อญฺญถา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิปากาภิมุขนฺติ วิปากทานาภิมุขํ กโตกาสํ. กโตกาสตา จ อนาทิมฺหิ สํสาเร อเนเกสํ กมฺมานํ กตานํ อตฺถิตาย ปรสฺส ปฏิพาหเนน โหตีติ ‘‘อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วฑฺฒิตตา จ สกมฺมสฺส พลทานสมตฺถตาวเสน อตฺตโน การเณหิ อภิสงฺขตตา. อสาธารเณน นามํ อุทฺธฏํ ‘‘เภรีสทฺโท ยวงฺกุโร’’ติ ยถา. วิญฺญาณานนฺติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ. วิเสสปจฺจยตฺตาติ อธิกปจฺจยตฺตา.

จกฺขุสนฺนิสฺสิตญฺจ ตํ รูปวิชานนญฺจาติ เอเตน สมานาธิกรณตํ สมาสสฺส ทสฺเสนฺโต ตตฺถ จ ‘‘จกฺขุสนฺนิสฺสิต’’นฺติอาทิปททฺวยสฺส นีลุปฺปลสทฺทาทีนํ วิย อญฺญมญฺญวิเสสนวิเสสิตพฺพภาวมาห. อญฺญวิญฺญาณนฺติ รูปารมฺมณํ มโนวิญฺญาณํ. รูปํเยวารมฺมณนฺติ ปน อตฺเถ ทิพฺพจกฺขุวิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ ตํสทิสานํ ตทุปจารํ กตฺวา ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี ตานิ เอว โอสธานี’’ติ. ฌานปจฺจยตฺตาภาเว น ฌานงฺคตา นตฺถีติ ปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาทีนํ อุปจริตฌานงฺคตํ สาเธติ. น หิ ฌานงฺคานํ ฌานปจฺจยตํ วตฺวา เตสํ ฌานปจฺจยภาโว ปฏิกฺขิตฺโตติ. ยทิ เอวํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาทโย ฌานราสิฏฺฐาเน น วตฺตพฺพา สิยุนฺติ อาห ‘‘ฌานปจฺจยตฺตาภาเว’’ติอาทิ. อุเปกฺขาทิภาวโตติ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขกคฺคตาภาวโต. อญฺญฏฺฐานาภาวโตติ จิตฺตฏฺฐิตึ เอว สนฺธาย วุตฺตํ.

๔๓๖. อกุสลํ ภวงฺคนิสฺสนฺเทน ‘‘ปณฺฑร’’นฺติ วุจฺจติ, ภวงฺเค อปณฺฑเร ตํมูลิกา กุโต อกุสลสฺส ปณฺฑรตาติ ‘‘อกุสลสฺส จา’’ติ วุตฺตํ. ปณฺฑรตาย การณํ วตฺตพฺพํ, ยทิ อญฺญการณา ปณฺฑรตา, สภาโววายนฺติ จิตฺตสฺส อกิเลสสภาวตาย วุตฺตํ, น เจตฺถ ผสฺสาทีนมฺปิ ปณฺฑรตาปตฺติ. ยโต ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ภควตา วิญฺญาณํเยว ตถา นิทฺทิฏฺฐนฺติ.

๔๓๙. อนติกฺกมเนน ภาวนาย. ปสาทฆฏฺฏนํ วิสยสฺส โยคฺยเทเส อวฏฺฐานนฺติ ‘‘ปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา อาปาถํ คนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญตีติ เอตฺถ น สยํ กิญฺจิ ปฏิหญฺญติ, นาปิ เกนจิ ปฏิหญฺญียติ อโผฏฺฐพฺพสภาวตฺตา. วิสยวิสยีภูตํ ปน อภิมุขภาวปฺปตฺติยา วิญฺญาณุปฺปตฺติยา เหตุตาย วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺตํ ปฏิหตปฏิฆาตกภาเวน โวหรียติ, ตสฺมา เตสุ สปฺปฏิฆโวหาโร. ‘‘อุปาทารูปํ ฆฏฺเฏตีติ เอวมาทิ จ อุปจารวเสเนว เวทิตพฺพํ. มหาภูตารมฺมเณน ปน กายปฺปสาทนิสฺสยภูเตสุ มหาภูเตสุ ฆฏฺฏิยมาเนสุ ปสาโทปิ ฆฏฺฏิโต เอว นาม โหตีติ วตฺวา วีมํสิตพฺพ’’นฺติ วทนฺติ. ยถาธิปฺเปเตน เอกเทสสามญฺเญน อุปมาวจนโต นิสฺสิตนิสฺสยฆฏฺฏนานํ สติปิ ปุพฺพาปรภาเว อุปมตฺเต อุปมาภาเวน คเหตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุภยฆฏฺฏนทสฺสนตฺถ’’นฺติ อาห.

๔๕๕. ทสฺสนาทิปฺปวตฺติภาวโตติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ อทสฺสนาทิตาย สา เอเตสํ เอว วิเสโส. อนญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตายาติ อญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตฺตาภาวโต. อญฺญนิสฺสยวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยตฺตาภาเวนาติ อิมินา กิริยามโนธาตุโตปิ วิเสสสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘มโนทฺวารนิคฺคมนมุขภาวาภาวโต’’ติ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘นิคฺคมนปเวสมุขภาวาภาวโต’’ติ. ติวิเธนปิ หิ มโนธาตุวิญฺญาณธาตูหิ มโนวิญฺญาณธาตุยา วิเสโส ทสฺสิโตติ. ตโต เอว วิชานนวิเสสวิรหโตเยว. ยทิ มโนธาตุ ‘‘มโนวิญฺญาณ’’นฺติ น วุจฺจติ, ฉวิญฺญาณกายาติ กถํ มโนธาตุยา ตตฺถ สงฺคโห โหตีติ? สงฺคโห เอว ปริยายเทสนตฺตา. อตฺถิ หิ เอส ปริยาโย ‘‘มนนมตฺตํ วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ ยถา ‘‘มนนมตฺตา ธาตุ มโนธาตู’’ติ. อปิจ วตฺถุกิจฺเจหิ มโนวิญฺญาณสภาคตฺตา ตสฺส อุปรมุปฺปาทภาวโต อนฺตาทิภาวโต จ มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตา มโนธาตุ, น เสสวิญฺญาณกายสงฺคหิตา อตํสภาคตฺตา, อิธ ปน นิปฺปริยายกตตฺตา มนโส สมฺภูย วิสิฏฺฐมโนกิจฺจยุตฺตํ มโนวิญฺญาณนฺติ ตทภาวโต ‘‘มโนวิญฺญาณนฺติปิ น วุจฺจตี’’ติ อิมเมวตฺถํ สาเธตุํ ‘‘น หิ ตํ วิญฺญาณํ มนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน มโนธาตุยา นิปฺปริยายโต มโนวิญฺญาณกิจฺจวิรหํเยว ทสฺเสติ. ทสฺสนาทีนํ ปนาติอาทินา อญฺญวิญฺญาณวิธุรํ มโนธาตุยา จ สภาวํ ทสฺเสติ.

ยทิ ชนกสทิสตา นาม มหาวิปาเกสุ วิตกฺกาทีนํ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา, ติเหตุกโต นิพฺพตฺตานํ ติเหตุกานํ, ทุเหตุกโต นิพฺพตฺตานํ ทุเหตุกานญฺจ ภวตุ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา, ติเหตุกโต ปน นิพฺพตฺตทุเหตุกานํ กถนฺติ อาห ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิ. ตํโสตปติตตา น สิยา ตสฺสา อนานนฺตรตฺตา. ตโต เอว หีติอาทินา วุตฺตโสตปติตํ เอวานนฺตเรน วจเนน สมตฺถยติ. ยทิ วิชฺชมานานมฺปิ มโนธาตุอาทีสุ วิตกฺกาทีนํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย อคณนูปคภาโว, เอวํ สนฺเต ปฏฺฐาเน กถํ เตสํ ฌานปจฺจยตาวจนํ. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๑), ‘‘วิปากาพฺยากตานิ กิริยาพฺยากตานิ ฌานงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๑) หิ วุตฺตํ. ปจฺจนีเยปิ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ฌานปจฺจยา, ปญฺจวิญฺญาณสหิตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๘) ปญฺจวิญฺญาณานิ เอว อุทฺธฏานิ, น มโนธาตุอาทีนีติ อาห ‘‘ฌานปจฺจยกิจฺจมตฺตโต’’ติอาทิ. น เหตฺถ ฌานงฺคานํ พลวทุพฺพลภาโว อธิกโต, อถ โข ฌานปจฺจยภาวมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

๔๖๙. สมานวตฺถุกํ อนนฺตรปจฺจยํ ลภิตฺวาติ ทสฺสนาทิโต มโนธาตุยา จ พลวภาเว การณวจนํ. ยถารมฺมณนฺติ อารมฺมณานุรูปํ. ยทิ สมานนิสฺสยตาย มโนธาตุโต พลวตรตฺตํ วิปากมโนวิญฺญาณธาตุยา โสมนสฺสสหคตาย, โวฏฺฐพฺพนํ กถํ มชฺฌตฺตเวทนนฺติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา ตสฺส พลวภาวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สนฺตติปริณามนพฺยาปารวิเสสา น โสมนสฺสเวทนนฺติ ปริหารํ วทนฺโต ‘‘โวฏฺฐพฺพน’’นฺติอาทิมาห. วิปาโก วิย อนุภวนเมว น โหตีติ สติ สมตฺถตาย วิปากานํ เอกนฺเตน อารมฺมณรสานุภวนตาย วุตฺตํ.

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐมหาวิปากจิตฺตวณฺณนา

๔๙๘. วิปากธมฺมานํ กมฺมทฺวารํ วุตฺตํ ทฺวารกถายํ ‘‘เตภูมกกุสลากุสโล เอกูนตึสวิโธ มโน’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. มโนกมฺมทฺวารกถา). ปโยเคนาติ อตฺตนา ปเรหิ วา กเตน อุสฺสาหนปโยเคน. กุสลากุสลานิ วิย เยสํ ตํ ตทารมฺมณํ อนุพนฺธภูตํ. ปฐมปญฺจมจิตฺตานํ อญฺญมญฺญพลวทุพฺพลภาววิจาเรน ทุติยฉฏฺฐาทีนมฺปิ โส วิจาริโต โหตีติ ‘‘เอเตสุ พลวํ ทุพฺพลญฺจ วิจาเรตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ยถา สาลิอาทีนํ ถทฺธมุทุภูมิวเสน ติณาทีนํ อนีหรณนีหรณวเสน อุตุอาทิอวเสสปจฺจยานํ วิปตฺติสมฺปตฺติวเสน จ ผลวิเสสโยโค, เอวํ กมฺมสฺส สุคติทุคฺคติวเสน อวิสุทฺธวิสุทฺธปโยควเสน อุปปตฺติยา วิปตฺติสมฺปตฺติวเสน จ วิสิฏฺฐผลตาย ปริณมนํ, เอวเมว คิมฺหวสฺสกาลาทีสุ พีชานํ ผลวิเสสโยโค วิย ตํตํกาลวิเสเสน กมฺมสฺส ผลวิเสสโยโค โหตีติ อาห ‘‘กาลวเสน ปริณมตี’’ติ. สุกฺกโสณิตปจฺจยานนฺติ กมฺมวิเสสปริภาวิตสนฺตานุปฺปนฺนตาย สุกฺกโสณิตานํ อายุวิเสสเหตุภาวมาห สุกฺกโสณิตวเสนปิ วณฺณาทิวิเสสทสฺสนโต, เยน ‘‘ปิตูนํ อาการํ ปุตฺโต อนุวิทหตี’’ติ วุจฺจติ. ตํมูลกานนฺติ อปฺปายุกสํวตฺตนิยกมฺมมูลกานํ. อาหาราทีติ อาทิ-สทฺเทน วิสมูปกฺกมาทโย ปริคฺคณฺหาติ.

วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา

ยโต ติเหตุกาทิกมฺมโต. ยสฺมิญฺจ ฐาเนติ ปฏิสนฺธิอาทิฏฺฐาเน, สุคติทุคฺคติยํ วา. ติเหตุกโต ทุเหตุกํ อนิจฺฉนฺโต ปฏิสนฺธินฺติ อธิปฺปาโย. ปวตฺติวิปากํ ปน ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อิจฺฉติ เอว. ตถา หิ วกฺขติ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ ปุริมาย เหตุกิตฺตนลทฺธิยา น ยุชฺชตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘).

เย ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ, ‘‘เอกปุปฺผํ ยชิตฺวาน, อสีติ กปฺปโกฏิโย (เถรคา. ๙๖). ทุคฺคตึ นาภิชานามี’’ติ (อป. เถร ๒.๔๖.๖๔) จ เอวมาทิวจนสฺส อธิปฺปายํ อชานนฺตา ‘‘กึ นุ โข เอเกนปิ กมฺเมน อเนกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ, ‘‘ทิสฺวา กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณ’’นฺติอาทิวจนสฺส (ที. นิ. ๓.๒๐๕) อตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ‘‘กินฺนุ โข นานากมฺเมหิ เอกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ สํสยปกฺขนฺทา, เตสํ พีชงฺกุโรปมาย ‘‘เอกสฺมา เอกา, อเนกสฺมา จ อเนกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ วินิจฺฉิตตฺตา กมฺมปฏิสนฺธิววตฺถานโต สาเกตปเญฺห วิปากุทฺธารกถาย อุสฺสทกิตฺตนคหณสฺส สมฺพนฺธํ อาห ‘‘กมฺมวเสน…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. ปฏิสนฺธิชนกกมฺมวเสน ปฏิสนฺธิวิปาโก เอว อโลภโลภาทิคุณโทสาติเรกภาวเหตูติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหตี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ โลภวเสน, โทส, โมห, โลภโทส, โลภโมห, โทสโมห, โลภโทสโมหวเสนาติ ตโย เอกกา, ตโย ทฺวิกา, เอโก ติโกติ โลภาทิทสฺสนวเสน อกุสลปกฺเขเยว สตฺต วารา. ตถา กุสลปกฺเข อโลภาทิทสฺสนวเสนาติ จุทฺทส วารา ลพฺภนฺติ.

ตตฺถ ‘‘อโลภโทสาโมหา, อโลภาโทสโมหา, อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต’’ติ อาคเตหิ กุสลปกฺเข ตติยทุติยปฐมวาเรหิ โทสุสฺสทโมหุสฺสทโทสโมหุสฺสทวารา คหิตา. ตถา อกุสลปกฺเข ‘‘โลภาโทสโมหา, โลภโทสาโมหา, โลภาโทสาโมหา พลวนฺโต’’ติ อาคเตหิ ตติยทุติยปฐมวาเรหิ อโทสุสฺสทอโมหุสฺสทอโทสาโมหุสฺสทวารา คหิตาเยวาติ อกุสลกุสลปกฺเข ตโย ตโย วาเร อนฺโตคเธ กตฺวา อฏฺเฐว วารา ทสฺสิตา. เย ปน อุภเยสํ โวมิสฺสตาวเสเนว โลภาโลภุสฺสทวาราทโย อปเร เอกูนปญฺญาส วารา ทสฺเสตพฺพา, เต อสมฺภวโต เอว น ทสฺสิตา. น หิ เอกสฺมึ สนฺตาเน อนฺตเรน อวตฺถนฺตรํ โลโภ พลวา อโลโภ จาติ ยุชฺชติ. ปฏิปกฺขโตเยว หิ เอเตสํ พลวทุพฺพลภาโว, สหชาตธมฺมโต วา. เตสุ โลภสฺส ตาว ปฏิปกฺขโต อโลเภน อนภิภูตตาย พลวภาโว, ตถา โทสโมหานํ อโทสาโมเหหิ. อโลภาทีนํ ปน โลภาทิอภิภวนโต สพฺเพสญฺจ สมานชาติยํ สมภิภูย ปวตฺติวเสเนว สหชาตธมฺมโต พลวภาโว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘โลโภ พลวา, อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต, โทสโมหา มนฺทา’’ติ. โส จ เตสํ มนฺทพลวภาโว ปุริมูปนิสฺสยโต อาสยสฺส ปริภาวิตตาย เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ปฐมทุติเยหิ, สตฺตมปฐเมหิ วา วาเรหิ ติเหตุกกมฺมโต ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ติเหตุกวิปาโก, อิตเรหิ ติเหตุกทุเหตุกกมฺมโต ยถาสมฺภวํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ทุเหตุกาเหตุกวิปากา ทสฺสิตาติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

อิธาติ วิปากุทฺธารมาติกายํ. เตน เหตุกิตฺตนํ วิเสเสติ. ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตํ โมโห, สพฺพากุสลํ วา. ยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เตน ปฏิสมฺภิทามคฺควจเนน. คติสมฺปตฺติยา สติ ญาณสมฺปยุตฺเต ปฏิสนฺธิมฺหิ นิปฺผาเทตพฺเพ. อญฺญตฺถาติ นิกนฺติปฏิสนฺธิกฺขเณสุ. กมฺมสริกฺขโกติ อิธ สาติสโย สริกฺขภาโว อธิปฺเปโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิตรถา ติเหตุกทุเหตุกาปิ อญฺญมญฺญํ สริกฺขาเยวาติ ทสฺสิตเมตนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนีติ เอตฺถ ปญฺจวิญฺญาณานิ วิย อปุพฺพนิสฺสยปวตฺตินี วิชานนวิเสสรหิตา จ มโนธาตุ อิฏฺฐาทิภาคคฺคหเณ น สมตฺถาติ ‘‘ปากฏาเยวา’’ติ น วุตฺตา, อาทิ-สทฺเทน วา สงฺคหิตา. ตทารมฺมณปจฺจยสพฺพชวนวตาติ ตทารมฺมณสฺส ปจฺจยภูตสกลชวนปฺปวตฺติสหิเตน. ยํ สนฺธาย ‘‘อิธ ปริปกฺกตฺตา อายตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อญฺญกาเลติ อพุทฺธิปวตฺติกาเล.

อนุโลเมติ ธมฺมานุโลเม. อาเสวนปจฺจยาติ อาเสวนภูตา ปจฺจยา. น มคฺเค อมคฺคปจฺจเย. โสปิ โมฆวาโร ลพฺเภยฺยาติ ยทิ โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, ยถา ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อาเสวนปจฺจยา น (ปฏฺฐา. ๑.๒.๓) มคฺคปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๑๔) อนุโลมปจฺจนีเย, ปจฺจนียานุโลเม จ ‘‘สุขา…เป… น มคฺคปจฺจยา อาเสวนปจฺจยา’’ติ จ วุตฺตํ หสิตุปฺปาทจิตฺตวเสน, เอวํ โวฏฺฐพฺพนวเสน ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ปาโฐ สิยา, ตถา จ สติ วารทฺวยวเสน คณนายํ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เทฺว. น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เทฺว’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา น ลพฺเภยฺยายํ โมฆวาโรติ อธิปฺปาโย.

โวฏฺฐพฺพนมฺปิ ยทิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, ทุติยโมฆวาเร อตฺตโน วิย ตติยจตุตฺถวาเรสุปิ สิยา, ตถา สติ อตฺตนาปิ กุสลากุสลานํ สิยา. น หิ…เป… อวุตฺโต อตฺถิ ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา’’ติอาทินา อนวเสสโต วุตฺตตฺตา. โวฏฺฐพฺพนสฺส…เป… อวุตฺโต ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย. อกุสลสฺส…เป… ปจฺจโย’’ติ วจนาภาวโต. น เกวลํ อวุตฺโต, อถ โข กุสลํ…เป… ปฏิกฺขิตฺโตว. อถาปิ สิยาติอาทิ มคฺคโสธนตฺถเมว วุจฺจติ. สมานเวทนานํ เอว อาเสวนปจฺจยภาวสฺส ทสฺสนโต ‘‘อสมานเวทนานํ วเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาเสวน ปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, สมานเวทนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. อภินฺนชาติกสฺส จาติ จ-สทฺโท อภินฺนเวทนสฺส จาติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เวทนาตฺติเกปิ โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวาติ โยชนา. กุสลตฺติกาทีสุ ยถาทสฺสิตปาฬิปฺปเทเสสุปีติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท. คณนาย การณภูตาย คณนาย นิทฺธาริยมานาย สติ คณนาย วา อพฺภนฺตเร. ทุติโย โมฆวาโร วีมํสิตพฺโพติ อาเสวนปจฺจยตฺตาภาวา ชวนฏฺฐาเน ฐาตุํ น ยุชฺชติ. น หิ วินา อาเสวนํ ชวนปฺปวตฺติ อตฺถีติ อธิปฺปาโย.

อปิเจตฺถ ‘‘ยํ ชวนภาวปฺปตฺตํ, ตํ ฉินฺนมูลกรุกฺขปุปฺผํ วิยา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๖) วกฺขมานตฺตา อนุปจฺฉินฺนภวมูลานํ ปวตฺตมานสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส กิริยภาโว น สิยา, วุตฺโต จ ‘‘ยสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา อุเปกฺขาสหคตา’’ติ, ตสฺมา ‘‘ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ ชวนสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติตฺวา, น ชวนภาเวนา’’ติ, ‘‘อาเสวนํ ลภิตฺวาติ จ อาเสวนํ วิย อาเสวน’’นฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ, วิปฺผาริกสฺส ปน สโต ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติเยเวตฺถ อาเสวนสทิสตา. วิปฺผาริกตาย หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตญฺจสฺส วุจฺจติ. วิปฺผาริกมฺปิ ชวนํ วิย อเนกกฺขตฺตุํ อปฺปวตฺติยา ทุพฺพลตฺตา น นิปฺปริยายโต อาเสวนปจฺจยภาเวน ปวตฺเตยฺยาติ น อิมสฺส ปาเฐ อาเสวนตฺถํ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน ปริยายโต วุตฺตํ ยถา ‘‘ผลจิตฺเตสุ มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ. อยเมตฺถ อตฺตโนมติ. อยมฺปิ โปราณเกหิ อสํวณฺณิตตฺตา สาธุกํ อุปปริกฺขิตพฺโพ.

เอวญฺจ กตฺวาติ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานํ อนตฺถนฺตรภาวโต ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, โวฏฺฐพฺพนฏฺฐาเนปีติ อธิปฺปาโย. ตสฺมาติ ยสฺมา โวฏฺฐพฺพนํ อาวชฺชนาเยว อตฺถโต อุเปกฺขาสหคตาเหตุกกิริยมโนวิญฺญาณธาตุภาวโต, ตสฺมา. ตํ อาวชฺชนา วิย สติ อุปฺปตฺติยํ กามาวจรกุสลากุสลกิริยชวนานํ เอกนฺตโต อนนฺตรปจฺจยภาเวเนว วตฺเตยฺย, โน อญฺญถาติ อธิปฺปาเยน ‘‘โวฏฺฐพฺพนโต’’ติอาทิมาห. จตุนฺนนฺติ มุญฺฉามรณาสนฺนเวลาทีสุ มนฺทีภูตเวคตาย จตฺตาริปิ ชวนานิ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อยเมตสฺส สภาโวติ อารมฺมณมุเขนปิ จิตฺตนิยามํเยว ทสฺเสติ. ยทิปิ ‘‘ชวนาปาริปูริยา…เป… ยุตฺโต’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนาทีนํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตี’’ติ ปน วุตฺตตฺตา จิตฺตปฺปวตฺติวเสน ปฐมโมฆวารโต เอตสฺส น โกจิ วิเสโส. เตเนวาห ‘‘อยมฺปิ…เป… เรตพฺโพ’’ติ. ปฏิสนฺธิจิตฺเตเยว ปวตฺติยํ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจมาเน น ตสฺส เหตุวเสน เภโทติ ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) น สกฺกา วตฺตุํ, วุตฺตญฺจ, ตสฺมา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ ตทารมฺมณํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

สภาวกิจฺเจหิ อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยภาโว, สภาวกิจฺจานํ วา ผลภูตานํ ปจฺจยภาโว สภาวกิจฺจปจฺจยภาโว. อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ‘‘ทุเหตุกโสมนสฺสสหคตอสงฺขาริกชวนาวสาเน เอวา’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ยถา จ อเหตุกทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ ติเหตุกชวนาวสาเน อเหตุกทุเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ, เอวํ ติเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส ติเหตุกชวนานนฺตรํ ทุเหตุกตทารมฺมณํ, ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส จ ทุเหตุกานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ติเหตุกกมฺมํ ติเหตุกมฺปิ ทุเหตุกมฺปิ อเหตุกมฺปิ วิปากํ เทตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) หิ วุตฺตํ. ปริปุณฺณวิปากสฺสาติ อิมินาปิ ติเหตุกชวนโต ยถาวุตฺตตทารมฺมณสฺส อปฺปฏิสิทฺธํเยว สาเธติ. น หิ ปจฺจยนฺตรสามคฺคิยา อสติ ตทารมฺมณํ สพฺพํ อวิปจฺจนฺตํ กมฺมํ ปริปุณฺณวิปากํ โหตีติ. มุขนิทสฺสนมตฺตเมว ยถาวุตฺตตทารมฺมณปฺปวตฺติยา อวิภาวิตตฺตา. ติเหตุกาทิกมฺมสฺส หิ อุกฺกฏฺฐสฺส ติเหตุกกมฺมสฺส โสฬส, อิตรสฺส ทฺวาทส, อุกฺกฏฺฐสฺเสว ทุเหตุกกมฺมสฺส ทฺวาทส, อิตรสฺส อฏฺฐาติ เอวํ โสฬสวิปากจิตฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริปุณฺณวิปากสฺส ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺส วเสน วิปากวิภาวนาย มุขนิทสฺสนมตฺตเมเวตํ, ตสฺมา.

เอวญฺจ กตฺวาติ นานากมฺมโต ตทารมฺมณุปฺปตฺติยํ อิโต อญฺญถาปิ สมฺภวโตติ อตฺโถ. ‘‘อุเปกฺขา…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ เกน กิจฺเจน อุปฺปชฺชตีติ? ตทารมฺมณกิจฺจํ ตาว น โหติ ชวนารมฺมณสฺส อนาลมฺพณโต, นาปิ สนฺตีรณกิจฺจํ ตถา อปฺปวตฺตนโต, ปฏิสนฺธิจุตีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ปาริเสสโต ภวงฺคกิจฺจนฺติ ยุตฺตํ สิยา. น หิ ปฏิสนฺธิภูตํเยว จิตฺตํ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจตีติ.

ตนฺนินฺนนฺติ อาปาถคตวิสยนินฺนํ อาวชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺส วิย ปฐมชฺฌานาทิกสฺส วิย. เอตสฺสปิ สาวชฺชนตาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อตทตฺถาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิโรธํ ปจฺจามสติ. อุปฺปตฺติยาติ อุปฺปตฺติโต. ตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ตสฺส นิโรธสฺส. ตถา จ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อนนฺตรปจฺจโย โหตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. ยถาวุตฺตา วุตฺตปฺปการา. โวทานํ ทุติยมคฺคาทีนํ ปุเรจาริกญาณํ. เอเตสนฺติ อริยมคฺคจิตฺตมคฺคานนฺตรผลจิตฺตานํ. เอตสฺสาติ ยถาวุตฺตวิปากจิตฺตสฺส.

อุปนิสฺสยโต ตสฺเสว จกฺขุวิญฺญาณาทิวิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ จกฺขาทีนํ ทสฺสนาทิอตฺถโต ทสฺสนาทิผลโต, ทสฺสนาทิปฺปโยชนโต วา. ปุริมจิตฺตานิ อาวชฺชนาทีนิ. วตฺถนฺตรรหิตตฺเต ทสฺเสตพฺเพ วตฺถนฺตเร วิย อารมฺมณนฺตเรปิ น วตฺตตีติ ‘‘วตฺถารมฺมณนฺตรรหิต’’นฺติ วุตฺตํ.

ยทิ วิปาเกน กมฺมสริกฺเขเนว ภวิตพฺพํ, เอวํ สติ อิมสฺมึ วาเร อเหตุกวิปากานํ อสมฺภโว เอว สิยา เตสํ อกมฺมสริกฺขกตฺตาติ อิมมตฺถํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อเหตุกานํ ปนา’’ติ. อภินิปาตมตฺตนฺติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ กิจฺจมาห. เต หิ อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ อภินิปาตนมตฺเตเนว วตฺตนฺติ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. กุสเลสุ กุสลากุสลกิริเยสุปิ วา วิชฺชมานา สสงฺขาริกาสงฺขาริกตา อญฺญมญฺญํ อสริกฺขตฺตา ปหานาวฏฺฐานโต จ วิรุทฺธา วิยาติ วิปาเกสุ สา ตทนุกูลา สิยา, สา ปน มูลาภาเวน น สุปฺปติฏฺฐิตานํ สวิสยาภินิปตนมตฺตาทิวุตฺตีนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘น สสงฺขาริกวิรุทฺโธ’’ติอาทิ. อุภเยนปิ เตสํ นิพฺพตฺตึ อนุชานาติ ยถา ‘‘กฏตฺตารูปาน’’นฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิปากธมฺมธมฺโม วิปากสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. วิปากธมฺมธมฺเม ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ, อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๓) วิปากตฺติเก วิย สิยา กุสลตฺติเกปิ ปาฬีติ กตฺวา ‘‘กุสลตฺติเก จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ, กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ, กุสลํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, อุทฺธจฺจํ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชมานตฺตา เอว อวจนนฺติ อธิปฺปาเยน ตตฺถ ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘วิปฺผาริกญฺหี’’ติอาทินา.

เอตฺถ เกจิ ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขาวโตปิ กิริยมยจิตฺตตาย กิริยชวนสฺส วิปฺผาริกกิริยภาโว น สกฺกา นิเสเธตุนฺติ นิทสฺสนภาเวน ปณฺณปุฏมุปนีตํ อสมานํ. กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณาภาวสฺส ปาฬิยํ อวจนมฺปิ อการณํ ลพฺภมานสฺสปิ กตฺถจิ เกนจิ อธิปฺปาเยน อวจนโต. ตถา หิ ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส ลพฺภมาโนปิ อธิปติ น วุตฺโต, ตสฺมา กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณาภาโว วีมํสิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. สติปิ กิริยมยตฺเต สพฺพตฺถ ตาทิภาวปฺปตฺตานํ ขีณาสวานํ ชวนจิตฺตํ น อิตเรสํ วิย วิปฺผาริกํ, สนฺตสภาวตาย ปน สนฺนิสินฺนรสํ สิยาติ ตสฺส ปณฺณปุฏํ ทสฺสิตํ. ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส อธิปติโน วิย ปฏฺฐาเน กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส ลพฺภมานสฺส อวจเน น กิญฺจิ การณํ ทิสฺสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ตตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘เหฏฺฐา ทสฺสิตนยตฺตา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๒๙). น เจตฺถ ทสฺสิตนยตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ วิปากธมฺมธมฺเมหิ กุสลากุสเลหิ อตํสภาวานํ นยทสฺสนสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. อปิจ ตตฺถ วีมํสาย เกสุจิ สพฺเพสญฺจ อธิปตีนํ อภาวโต เอกรสํ เทสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธโฏ’’ติ จ สกฺกา วตฺตุํ, อิธ ปน น ตาทิสํ อวจเน การณํ ลพฺภตีติ ‘‘อวจเน การณํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ.

อธิปฺปาเยนาติ อกุสลานนฺตรํ สเหตุกตทารมฺมณํ นตฺถีติ ตสฺส เถรสฺส มติมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) วจนโต ปน อกุสลานนฺตรํ สเหตุกตทารมฺมณมฺปิ วิชฺชติเยวาติ อุปฺปตฺตึ วทนฺตสฺส ยุตฺตคฺคหณวเสนาติ อธิปฺปาโย.

น เอตฺถ การณํ ทิสฺสตีติ เอเตน ติเหตุกชวนานนฺตรํ ติวิธมฺปิ ตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เยน อธิปฺปาเยนาติ ปฐมเถเรน ตาว เอเกน กมฺมุนา อเนกตทารมฺมณํ นิพฺพตฺตมานํ กมฺมวิเสสาภาวา ตํตํชวนสงฺขาตปจฺจยวิเสเสน วิสิฏฺฐํ โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ชวนวเสน ตทารมฺมณสฺส สสงฺขาราทิวิธานํ วุตฺตํ, วิปาเกน นาม กมฺมสริกฺเขน ภวิตพฺพํ, น กมฺมวิรุทฺธสภาเวน. อญฺญถา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค สิยาติ เอวมธิปฺปาเยน ทุติยตฺเถโร กมฺมวเสเนว ตทารมฺมณวิเสสํ อาห. ญาณสฺส ชจฺจนฺธาทิทุคฺคติวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขตา วิย สุคติวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขตาปิ สิยาติ มญฺญมาโน ตติยตฺเถโร ‘‘ติเหตุกกมฺมโต ทุเหตุกปฏิสนฺธิมฺปิ นานุชานาตี’’ติ อิมินา นเยน เตสุ วาเทสุ อธิปฺปายาวิโรธวเสน ยุตฺตํ คเหตพฺพํ. มหาปกรเณ อาคตปาฬิยาติ ‘‘สเหตุโก ธมฺโม อเหตุกสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) อิมสฺส วิภงฺเค ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สเหตุกา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทินา ปฏฺฐาเน สเหตุกทุกาทีสุ อาคตปาฬิยาติ อตฺโถ.

กามาวจรกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา

๔๙๙. ตสฺมึ ขเณ วิชฺชมานานํ ฉนฺทาทีนนฺติ เอเตน วิปากชฺฌาเน ทุกฺขาปฏิปทาทิภาวสฺส อวิชฺชมานตํ ทสฺเสติ. น หิ กุสลชฺฌานํ วิย วิปากชฺฌานํ ปริกมฺมวเสน นิพฺพตฺตตีติ. น เจตฺถ ปฏิปทาเภโท วิย กุสลานุรูโป วิปากสฺส อารมฺมณเภโทปิ น ปรมตฺถิโก สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ เอกนฺเตน สารมฺมณตฺตา อรูปธมฺมานํ วิปากสฺส จ กมฺมนิมิตฺตารมฺมณตาย อญฺญตฺราปิ วิชฺชมานตฺตา. นานากฺขเณสุ นานาธิปเตยฺยนฺติ ‘‘ยสฺมึ ขเณ ยํ ฌานํ ยทธิปติกํ, ตโต อญฺญสฺมึ ขเณ ตํ ฌานํ เอกนฺเตน ตทธิปติกํ น โหตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานสฺเสวาติ จ ปฏิปทา วิย อธิปตโย น เอกนฺติกาติ อิมเมวตฺถํ ทสฺเสติ.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา

๕๐๕. ตณฺหาวิชฺชาทีหิ อาหิตวิเสสํ โลกิยกมฺมํ วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ โหติ, น อญฺญถาติ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทีหิ อภิสงฺขต’’นฺติ. อิตรสฺสาติ สุญฺญตาปฺปณิหิตนามรหิตสฺส. โย สุทฺธิกปฏิปทาย วิภาวิโต, โย จ สุตฺตนฺตปริยาเยน อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. เตเนวาห ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนานนฺตรสฺสปิ มคฺคสฺสา’’ติอาทิ. วฬญฺชน…เป… เภโท โหติ มคฺคาคมนวเสนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘มคฺคานนฺตรผลจิตฺตสฺมึ เยวา’’ติ วจนํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘สุญฺญตาทินามลาเภ สตี’’ติ สาสงฺกํ อาห. อนิมิตฺตนามญฺจ ลภติ มคฺคาคมนโต ผลสฺส นามลาเภ วิเสสาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตาทิสาย เอวาติ ยาทิสา มคฺเค สทฺธา, ตาทิสาย เอว ผเล สทฺธาย.

๕๕๕. ‘‘กตเม ธมฺมา นิยฺยานิกา? จตฺตาโร มคฺคา’’ติ วจนโต (ธ. ส. ๑๒๙๕, ๑๖๐๙) อนิยฺยานิกปทนิทฺเทเส จ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก’’ติ (ธ. ส. ๑๖๑๐) วุตฺตตฺตา น นิปฺปริยาเยน ผลํ นิยฺยานสภาวํ, นิยฺยานสภาวสฺส ปน วิปาโก กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานวเสน ปวตฺตมาโน ปริยายโต ตถา วุจฺจตีติ อาห ‘‘นิยฺยานิกสภาวสฺสา’’ติอาทิ. ปญฺจงฺคิโก จาติ เอเตน มคฺควิภงฺเค สพฺพวาเรสุปิ ผลสฺส มคฺคปริยาโย อาคโตติ ทสฺเสติ. ตตฺถ หิ อริยมคฺคกฺขเณ วิชฺชมานาสุปิ วิรตีสุ ตทวสิฏฺฐานํ ปญฺจนฺนํ การาปกงฺคานํ อติเรกกิจฺจตาทสฺสนตฺถํ ปาฬิยํ ปญฺจงฺคิโกปิ มคฺโค อุทฺธโฏติ. เอวํ โพชฺฌงฺคาปีติ ยถา มคฺโค, เอวํ มคฺคโพชฺฌงฺควิภงฺเคสุ ผเลสุ จ โพชฺฌงฺคา อุทฺธฏาติ อตฺโถ.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กิริยาพฺยากตกถาวณฺณนา

๕๖๘. ปุริมา ปวตฺตีติ มหากิริยจิตฺตปฺปวตฺตึ อาห. ตาย หิ ขีณาสโว เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญารหิต’’นฺติ. เอวนฺติ ยถา โสตทฺวาเร, เอวํ ฆานทฺวาราทีสุปิ มหากิริยจิตฺเตหิ ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย อิทมตฺถิกตาย ปริจฺฉินฺนาย อิทํ จิตฺตํ วตฺตตีติ ทสฺเสติ. ปญฺจทฺวารานุคตํ หุตฺวา ลพฺภมานนฺติ ปญฺจทฺวาเร ปวตฺตมหากิริยจิตฺตานํ ปิฏฺฐิวฏฺฏกภาเวน อิมสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ, ปญฺจทฺวาเร เอว วา อิทเมว ปวตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โลลุปฺป…เป… ภูต’’นฺติ วุตฺตตฺตา ปญฺจทฺวาเร ปฐมํ อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสิโต หุตฺวา ปจฺฉา มหากิริยจิตฺเตหิ ตํ ตํ อตฺถํ วิจิโนตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ. ปุพฺเพเยว ปน มโนทฺวาริกจิตฺเตน ปธานสารุปฺปฏฺฐานาทึ ปริจฺฉินฺทนฺตสฺส ปญฺจทฺวาเร ตาทิสสฺเสว ตาทิเสสุ รูปาทีสุ อิทํ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ วทนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปญฺจทฺวาเร เอว ปวตฺตํ โลลุปฺปตณฺหาปหานาทิปจฺจเวกฺขณาเหตุ ยถาวุตฺตการณภูตํ ชาตนฺติ เอวํ โยเชตฺวา สกฺกา วตฺตุํ. เอวญฺจ สติ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปจฺจยภูตา ปุริมา ปวตฺตีติ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

เอตฺถ จ ปญฺจทฺวาเร อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสุปฺปาทนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, น หาสุปฺปาทนํ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ อวิญฺญตฺติชนกตฺตา, มโนทฺวาเร ปน หาสุปฺปาทนํ โหติ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ปญฺจทฺวาเร ‘‘โสมนสฺสิโต โหตี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, มโนทฺวาเร จ ‘‘หาสยมาน’’นฺติ. อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ. เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ, เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนจิตฺตสฺสปิ ภควโต ปวตฺติ น ยุชฺเชยฺย. ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา, น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตาย วิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาวชฺชนภาโว วิพนฺธตีติ.

ตโต เอวาติ มูลาภาเวน น สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา เอว. ‘‘อเหตุกานํ ฌานงฺคานิ พลานิ จา’’ติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ฌานงฺคานิ จาติ จ-สทฺโท. ยทิ อปริปุณฺณตฺตา พลภาวสฺส อิมสฺมึ อเหตุกทฺวเย พลานิ อนุทฺทิฏฺฐานิ อสงฺคหิตานิ จ, อถ กสฺมา นิทฺทิฏฺฐานีติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. สมฺมา นิยฺยานิกสภาวานํ กุสลานํ ปฏิภาคภูโต วิปาโกปิ ผลํ วิย ตํสภาโว สิยาติ สเหตุกวิปากจิตฺตานิ อคฺคเหตฺวา กิริยจิตฺตกตตฺตา วา ‘‘มหากิริยจิตฺเตสู’’ติ วุตฺตํ. อถ วา มหากิริยจิตฺเตสุจาติ จ-สทฺเทน สเหตุกวิปากจิตฺตานิปิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

๕๗๔. ‘‘อินฺทฺริย …เป… อิมสฺสานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานี’’ติ วุตฺตํ เตสํ ญาณานํ กามาวจรตฺตา. อิตเรสํ มหคฺคตตฺตา ‘‘ปริกมฺมานนฺตรานี’’ติ วุตฺตํ.

๕๗๗. อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โส เอว ภวติ อุปฺปชฺชติ, น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว.

กิริยาพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.