ทุกมาติกาปทวณฺณนา

๑-๖. สมานเทสคฺคหณานํ เอกสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ คเหตพฺพานํ, เอกวตฺถุวิสยานํ วา. อถ วา สมานเทสานํ เอกวตฺถุกตฺตา สมานคเหตพฺพภาวานํ เอกุปฺปาทิโตติ อตฺโถ. เย ธมฺมา เหตุสหคตา, เต เหตูหิ สห สงฺคยฺหนฺติ. โย จ เตสํ สเหตุกภาโว, โส สหชาตาทีหิ เหตูหิ กโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สมา…เป… สพฺภาว’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน เจตฺถ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนาทิเหตุพฺยาปาเร ปริคฺคณฺหาติ. เอกีภาวูปคมนนฺติ เอกกลาปภาเวน ปวตฺตมานานํ จิตฺตเจตสิกานํ สํสฏฺฐตาย สมูหฆนภาเวน ทุวิญฺเญยฺยนานากรณตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปีติ สภาวตฺถเภทาภาเวปิ. ปทตฺถนานตฺเตนาติ นานาปทาภิเธยฺยตาเภเทน. เอเตน ปการนฺตราเปกฺขํ ทุกนฺตรวจนนฺติ ทสฺเสติ. อเนกปฺปการา หิ ธมฺมา. เตเนว ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ ติเกสุปิ ทฏฺฐพฺโพ. เยสํ วิเนยฺยานํ เยหิ ปการวิเสเสหิ ธมฺมานํ วิภาวเน กเต ปฏิเวโธ โหติ, เตสํ ตปฺปการเภเทหิ ธมฺมานํ วิภาวนํ. เยสํ ปน เยน เอเกเนว ปกาเรน วิภาวเน ปฏิเวโธ โหติ, เตสมฺปิ ตํ วตฺวา ธมฺมิสฺสรตฺตา ตทญฺญนิรวเสสปฺปการวิภาวนญฺจ เทสนาวิลาโสติ อาห ‘‘เทเสตพฺพปฺปการชานน’’นฺติอาทิ. นนุ เอเกน ปกาเรน ชานนฺตสฺส ตทญฺญปฺปการวิภาวนํ อผลํ โหตีติ? น โหติ ปฏิสมฺภิทาปฺปเภทสฺส อุปนิสฺสยตฺตา. เต ปการา เอเตสนฺติ ตปฺปการา, ตพฺภาโว ตปฺปการตา. อิมินา ธมฺมานํ วิชฺชมานสฺเสว ปการวิเสสสฺส วิภาวนํ เทสนาวิลาโสติ ทสฺเสติ.

อญฺญตฺถาปีติ ‘‘อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติอาทีสุ. ยถา ปฐมทุเกกเทเส คเหตฺวา ทุติยตติยทุเกหิ สทฺธึ ฉฏฺฐทุกนเย โยชนา ‘‘เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปี’’ติอาทโย ตโย ทุกา ลพฺภนฺติ, เอวํ ทุติยตติยทุเกกเทเส คเหตฺวา ปฐมทุเกน สทฺธึ โยชนาย ‘‘สเหตุกา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, อเหตุกา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, เหตุสมฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปี’’ติ จตฺตาโร ทุกา ลพฺภนฺติ, เต ปน วุตฺตนเยเนว สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ น ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อถ วา ปาฬิยํ วุตฺเตหิ จตุตฺถปญฺจเมหิ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตหิ ปุริเมหิ ทฺวีหิ นินฺนานากรณโต เอเต น วุตฺตา. สนฺนิเวสวิเสสมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสติ. เตเนว หิ นินฺนานตฺถตฺตา ปาฬิยํ อาคตทุเกสุ ยถานิทฺธาริตทุกานํ ยถาสมฺภวํ อวโรธเนน อวุตฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทิมาห.

อถ วา ‘‘เอเตน วา คติทสฺสเนนา’’ติอาทินา วกฺขมานนเยน ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา’’ติอาทีนํ สมฺภวนฺตานํ ทุกานํ สงฺคเห สติ เอเตสมฺปิ สงฺคโห สิยา. ยโต วา ทุกโต ปทํ นิทฺธาเรตฺวา ทุกนฺตรํ วุจฺจติ, เตน สติ จ นานตฺเต ทุกนฺตรํ ลพฺภติ, น เจตฺถ โกจิ วิเสโส ยถาวุตฺตทุเกหีติ สํวณฺณนาสุ น ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ยถา สเหตุกทุกโต เหตุสมฺปยุตฺตทุกสฺส, เหตุสเหตุกทุกโต จ เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกสฺส ปทตฺถมตฺตโต นานตฺตํ, น สภาวตฺถโต. เอวํ สนฺเตปิ สเหตุกเหตุสเหตุกทุเก วตฺวา อิตเรปิ วุตฺตา, เอวํ เหตุสมฺปยุตฺตเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกาทีหิ สภาวตฺถนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺตสมฺภวโต ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเตน ทุกนฺตรํ วุจฺจตีติ วุตฺตตฺตา ‘‘เหตุสหคตา ธมฺมา, น เหตุสหคตา ธมฺมา, เหตุสหชาตา ธมฺมา, น เหตุสหชาตา ธมฺมา. เหตุสํสฏฺฐา ธมฺมา, เหตุวิสํสฏฺฐา ธมฺมา. เหตุสมุฏฺฐานา ธมฺมา, น เหตุสมุฏฺฐานา ธมฺมา. เหตุสหภุโน ธมฺมา, น เหตุสหภุโน ธมฺมา’’ติอาทีนํ, ตถา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา เหตุสหคตา จา’’ติอาทีนํ, ‘‘น เหตู โข ปน ธมฺมา เหตุสหคตาปิ, น เหตุสหคตาปี’’ติอาทีนญฺจ สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ ทุกานํ สงฺคโห อนุญฺญาโต วิย ทิสฺสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอเตน วา คติทสฺสเนนา’’ติอาทิ. เอวํ อาสวโคจฺฉกาทีสุปิ อยมตฺโถ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. ธมฺมานํ วา สภาวกิจฺจาทึ โพเธตพฺพาการญฺจ ยาถาวโต ชานนฺเตน ธมฺมสามินา ยตฺตกา ทุกา วุตฺตา, ตตฺตเกสุ ฐาตพฺพํ. อทฺธา หิ เต ทุกา น วตฺตพฺพา, เย ภควตา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. น เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก ฉฏฺฐทุเกน นินฺนานตฺโถติ อธิปฺปาโย. เตสูติ ปฐมทุกตติยทุเกสุ. ยทิ ทุกนฺตเรหิ ทุกนฺตรปเทหิ จ สมานตฺถตฺตา เอเตสํ ทุกานํ ทุกนฺตรปทานญฺจ อวจนํ, เอวํ สติ ฉฏฺฐทุเก ปฐมปทมฺปิ น วตฺตพฺพํ จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน สมานตฺถตฺตา. ตถา จ ฉฏฺฐทุโกเยว น โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘จตุตฺถทุเก’’ติอาทิ. ทุกปูรณตฺถนฺติ อิทํ สมานตฺถตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ, เทสนาวิเสโส ปน วิชฺชติเยว. อตฺถนฺตรตาภาเวปิ ปการเภทเหตุกํ ทุกนฺตรวจนนฺติ ทสฺสิโต หิ อยมตฺโถติ. เอเตน คติทสฺสเนนาติ อตฺถวิเสสาภาเวปิ ฉฏฺฐทุกปูรณสงฺขาเตน นยทสฺสเนน. ปฐมทุเก…เป… ทสฺสิโต ปาฬิยํ วุตฺเตหิ จตุตฺถปญฺจเมหิ, อฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตหิ ปุริเมหิ ทฺวีหิ, อิธ ทสฺสิเตหิ จตูหิ. เตสูติ ทุติยตติยทุเกสุ. ปฐมทุกปกฺเขเปน ทสฺสิโต ปาฬิยํ ฉฏฺฐทุเกน อิตรตฺร จ อิตรทุเกหีติ เวทิตพฺพํ.

๗-๑๓. ปจฺจยภาวมตฺเตน…เป… อตฺถิตนฺติ เอเตน น ปฏิลทฺธตฺตตาสงฺขาตา สสภาวตาว อตฺถิตา, อถ โข ปฏิปกฺเขน อนิโรโธ อปฺปหีนตา อนิปฺผาทิตผลตา การณาสมุคฺฆาเตน ผลนิพฺพตฺตนารหตา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สตี’’ติ อิมินา วจเนน เยน วินา ยํ น โหติ, ตํ อตีตาทิปิ การณํ สงฺคหิตเมวาติ. เตเนวาห ‘‘น สเหตุ…เป… กาลานเมวา’’ติ. สเม…เป… ทีเปติ สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตนฺติ. อยเมเตสํ วิเสโสติ อยํ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ ปจฺจยวนฺตตา อเนกปจฺจยนิปฺผาทิตตา จ ทุกทฺวเย ปุริมปทตฺถานํ เภโท, อิตเรสํ ปน ปุริมปทสงฺคหิตธมฺมวิธุรสภาวตายาติ. อวินิ…เป… ฐปนโตติ ‘‘เอตฺตกา’’ติ ปเภทปริจฺเฉทนิทฺธารณวเสน อภิธมฺมมาติกายํ ธมฺมานํ อวุตฺตตฺตา วุตฺตํ. สุตฺตนฺตมาติกายํ ปน นิทฺธาริตสรูปสงฺขาวิเสสตฺตา วินิจฺฉิตตฺถปริจฺเฉทาเยว อวิชฺชาทโย วุตฺตาติ. ‘‘ปถวีอาทิ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ อตฺถวิกปฺเป อเนกเหตุเกสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เหตูนํ สเหตุกภาโว วิย สพฺเพสํ ปถวีอาทีนํ รูปิภาโว สิทฺโธติ อาห ‘‘ปุริม…เป… ปชฺชตี’’ติ. น หิ เตสุ นิยโต กตฺถจิ สํสามิภาโวติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย วา ลุชฺชติ ฉิชฺชติ วินสฺสตีติ คเหตพฺโพ โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. เตเนวาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน ปริญฺเญยฺยภาเวนาติ อตฺโถ.

ทุกพหุตา อาปชฺชตีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ วีสติ ทุกา วิภตฺตา, ‘‘อวุตฺโตปิ ยถาลาภวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ จ วกฺขตีติ ทุกพหุตา อิจฺฉิตา เอวาติ? สจฺจเมตํ, ตํเยว ปน ทุกพหุตํ อนิจฺฉนฺโต เอวมาห. อปิจ ทุกพหุตา อาปชฺชติ, สา จ โข วิญฺญาณเภทานุสารินี, ตตฺราปิ กามาวจรกุสลโต ญาณสมฺปยุตฺตานิ, ตถา มหากิริยโต มโนทฺวาราวชฺชนนฺติ เอวํปการานํ สพฺพธมฺมารมฺมณวิญฺญาณานํ อนามสนโต น พฺยาปินีติ ทสฺเสติ ‘‘ทุกพหุตา’’ติอาทินา. อพฺยาปิภาเว ปน โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา จ…เป… สิยา’’ติ อาห. นิทฺเทเสน จ วิรุทฺธนฺติ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติอาทินา รูปายตนาทีนํ ปจฺเจกจกฺขุวิญฺญาณาทินา เกนจิ วิญฺเญยฺยตํ, โสตวิญฺญาณาทินา เกนจิ นวิญฺเญยฺยตญฺจ ทสฺเสนฺเตน นิกฺเขปราสินิทฺเทเสน ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหตี’’ติ อิทํ วจนํ วิรุทฺธํ, ตถา อตฺถุทฺธารนิทฺเทเสนปิ อตฺถโต น สเมตีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺสํ นิกฺเขปราสิสํวณฺณนายํ. โย จ ปฏิเสโธ กโต อตฺถนานตฺตโต ทุกํ ทสฺเสตุนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ สม…เป… เสเธตุนฺติ เอเตน ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ เอตฺตเกสุ นิทฺเทสปเทสุ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ปาฬิโต เอว วิญฺญายตีติ ทสฺเสติ.

ตเถวาติ อุภินฺนํ เกจิน-สทฺทานํ อนิยมโต จกฺขุโสตาทินิสฺสยโวหาเรน จกฺขุโสตวิญฺญาณาทิโก ภินฺนสภาโวเยว ธมฺโม อตฺโถติ ทสฺสนวเสน. รูปายตนเมว หิ จกฺขุโสตวิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยาวิญฺเญยฺยภาวโต ‘‘เกนจิ วิญฺเญยฺยํ เกนจิ นวิญฺเญยฺย’’นฺติ จ วุจฺจตีติ. ยทิ เอวํ อิมสฺมิมฺปิ ปกฺเข ทุกพหุตา อาปชฺชตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘น เจตฺถา’’ติอาทิ. วิญฺญาตพฺพเภเทนาติ วิญฺญาตพฺพวิเสเสน, วิญฺเญยฺเยกเทเสนาติ อตฺโถ. ทุกเภโทติ ทุกวิเสโส, เกนจิ วิญฺเญยฺยทุโก, ตปฺปเภโทเยว วา. สมตฺโต ปริยตฺโต ปริปุณฺโณติ อตฺโถ. ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา ตตฺตกา ทุกาติ ทุกเภทาปชฺชนปฺปการทสฺสนํ. เอวญฺจ สตีติอาทินา อิมิสฺสา สํวณฺณนาย ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ รูปายตนสฺเสว วุตฺตตฺตา อตฺถเภทาภาวโต กถมยํ ทุโก โหตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณนานตฺเตนา’’ติอาทิ. ยทิ ปน สพฺพวิญฺญาตพฺพสงฺคเห ทุโกสมตฺโต โหติ, นิกฺเขปราสินิทฺเทโส กถํ นียตีติ อาห ‘‘เอตสฺส ปนา’’ติอาทิ.

เอตฺถ ปน ยถา วิญฺญาณนานตฺเตน วิญฺญาตพฺพํ ภินฺทิตฺวา ทุเก วุจฺจมาเน สติปิ วิญฺญาตพฺพานํ พหุภาเว ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา, ตตฺตกา ทุกาติ นตฺถิ ทุกพหุตา ทุกสงฺคหิตธมฺเมกเทเสสุ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติทสฺสนภาวโต. เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺเตน ทุเก วุจฺจมาเนปิ ยตฺตกานิ วิญฺญาณานิ, ตตฺตกา ทุกาติ นตฺถิ ทุกพหุตา ทุกสงฺค…เป… ภาวโต เอว. น หิ เอกํเยว วิญฺญาณํ ‘‘เกนจิ เกนจี’’ติ วุตฺตํ, กินฺตุ อปรมฺปีติ สพฺพวิญฺญาณสงฺคเห ทุโก สมตฺโต โหติ, น จ กตฺถจิ ทุกสฺส ปจฺเฉโท อตฺถิ อินฺทฺริยวิญฺญาณานํ วิย มโนวิญฺญาณสฺสปิ วิสยสฺส ภินฺนตฺตา. น หิ อตีตารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนาคตาทิอารมฺมณํ โหติ, อนาคตารมฺมณํ วา อตีตาทิอารมฺมณํ, ตสฺมา ยถาลทฺธวิเสเสน วิสิฏฺเฐสุ มโนวิญฺญาณเภเทสุ ตสฺส ตสฺส วิสยสฺส อาลมฺพนานาลมฺพนวเสน ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ น สกฺกา นิวาเรตุํ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘มโนวิญฺญาเณน ปน เกนจิ วิญฺเญยฺยญฺเจว อวิญฺเญยฺยญฺจาติ อยมตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา โส อวุตฺโตปิ ยถาลาภวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ ภูมิเภทวเสน ยถาลาภํ ทสฺเสสฺสติ. ‘‘ววตฺถานาภาวโต’’ติ อิทมฺปิ อนามฏฺฐวิเสสํ มโนวิญฺญาณสามญฺญเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. ปาฬิ ปน อินฺทฺริยวิญฺญาเณหิ นยทสฺสนวเสน อาคตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อิมิสฺสาปิ อตฺถวณฺณนาย ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ อนิยเมน สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกนฺติ สิทฺธํ โหติ, นิทฺเทเสน จ น โกจิ วิโรโธ. จกฺขุวิญฺเญยฺยนโสตวิญฺเญยฺยภาเวหิ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ทสฺสิตา, น ปน จกฺขุวิญฺเญยฺยาจกฺขุวิญฺเญยฺยภาเวหิ วิเสสการณาภาวโต. กิญฺจ ‘‘เย วา ปนา’’ติ ปทนฺตรสมฺปิณฺฑนโตปิ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา…เป… น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๑) เอตฺตาวตา ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ทสฺสิตาติ วิญฺญายติ. ปทนฺตรภาวทสฺสนตฺโถ หิ เยวาปน-สทฺโท ยถา ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา. เย วา ปน กุสลมูลา, สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติอาทีสุ (ยม. ๑.มูลยมก.๑). อญฺญถา ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ ปาฬิ อภวิสฺส. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา…เป… น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ อิมินา อตฺถโต เทฺว ทุกา วุตฺตา โหนฺตี’’ติ, ตทปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยาจกฺขุวิญฺเญยฺยตํ โสตวิญฺเญยฺยาโสตวิญฺเญยฺยตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยนโสตวิญฺเญยฺยตํ โสตวิญฺเญยฺยนจกฺขุวิญฺเญยฺยตญฺจา’’ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน ปาฬิปฏิเสธนญฺจ นิวาริตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิเสธนสฺเสว อภาวโต. ตถา ยสฺส อารมฺมณสฺส วิชานนภาเวน โย อตฺโถ วุจฺจมาโน อนิยมทสฺสนตฺถํ ‘‘เกนจี’’ติ วุตฺโต, โสเยว ตโต อญฺญสฺส อวิชานนภาเวน วุจฺจมาโน อนิยมทสฺสนตฺถํ ปุน ‘‘เกนจี’’ติ วุตฺโตติ ตทตฺถทสฺสเน เตเนวาติ อยํ ปทตฺโถ น สมฺภวตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอวเมตฺถ ยถา อฏฺฐกถา อวฏฺฐิตา, ตถา อตฺโถ ยุชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

๑๔-๑๙. สนฺตานสฺส อชญฺญมลีนภาวกรณโต กณฺหกมฺมวิปากเหตุโต จ อปริสุทฺธตฺตา ‘‘อสุจิภาเวน สนฺทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถาติ วเณ. ปคฺฆรณก…เป… สทฺโทติ เอเตน อาสโว วิย อาสโวติ อยมฺปิ อตฺโถ ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. โคตฺรภุ…เป… วุตฺตานีติ เอเตน โคตฺรภุคฺคหณํ อุปลกฺขณํ ยถา ‘‘กาเกหิ สปฺปิ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสติ. โคตฺรภุสทิสา โคตฺรภูติ ปน อตฺเถ สติ คุณปฺปธานตฺถานํ เอเกน สทฺเทน อวจนียตฺตา โวทานาทโยว วุตฺตา ภเวยฺยุํ. อถ วา โคตฺรภูติ เอกเสเสน สามญฺเญน วา อยํ นิทฺเทโสติ เวทิตพฺพํ. อภิวิธิวิสยํ อวธินฺติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา วตฺตพฺพํ.

สมฺปยุตฺเตหิ อาสเวหิ ตํสหิตตา อาสวสหิตตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา สเหตุกานํ สมฺปยุตฺเตหิ เหตูหิ สเหตุกตา, น เอวํ สาสวาติ วุตฺตธมฺมานํ สมฺปยุตฺเตหิ อาสเวหิ สาสวตา, อถ โข วิปฺปยุตฺเตหีติ. ทุกนฺตเร อวุตฺตปทภาโวเยเวตฺถ ทุกโยชนาย ญายาคตตา. ยทิ เอวํ เหตุโคจฺฉเก กถนฺติ อาห ‘‘เหตุโคจฺฉเก ปนา’’ติอาทิ. ปฐเม ทุเก ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ จตุตฺถทุกมาห. ปฐเม ทุเก ตติยสฺส ปกฺเขเป เทฺวติ ‘‘อาสวา เจว ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา จ, อาสววิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา’’ติ อิมินา สทฺธึ ปญฺจมทุกมาห. ปฐมสฺส ทุติเย ทุเก ปกฺเขเป เอโกติ ‘‘โน อาสวา ธมฺมา สาสวาปิ อนาสวาปี’’ติ อยเมโก. ตติเย ปฐมสฺส ปกฺเขเป เทฺวติ ‘‘อาสวา ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปิ, โน อาสวาธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปี’’ติ อิเม เทฺว. ตติเย ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ ‘‘สาสวา ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปี’’ติ เอโก. ทุติเย ตติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ ฉฏฺฐทุกมาห. ตีหีติ จตุตฺถปญฺจมฉฏฺเฐหิ. อิตเรติ ตทวสิฏฺฐา ปญฺจ. เต ปน ปฐเม ตติยทุกทุติยปทปกฺเขเป เอโก, ทุติเย ปฐมทุกทุติยปทปกฺเขเป เอโก, ตติเย ปฐมสฺส เอเกกปทปกฺเขเป เทฺว, ตติเย ทุติยทุกปฐมปทปกฺเขเป เอโกติ เอวํ เวทิตพฺพา. ‘‘สาสวา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปิ. อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปิ. อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปี’’ติ เอเตสมฺปิ, ‘‘อาสวสหคตา ธมฺมา โน อาสวสหคตา ธมฺมา’’ติ เอวมาทีนญฺจ อคฺคหเณ การณํ คหณนโย จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

เอส นโยติ โย เอส ปฐมทุเก ทุติยทุกปกฺเขปาทิโก อุปาโย อิธ อาสวโคจฺฉเก วุตฺโต, เอส นโย สํโยชนโคจฺฉกาทีสุ ทุกนฺตรนิทฺธารเณติ อตฺโถ. ตตฺถ ปาฬิยํ อนาคตทุกา สํโยชนโคจฺฉเก ตาว ‘‘สํโยชนา เจว ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา จ, สํโยชนวิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ สํโยชนา, สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปิ, โน สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปิ, โน สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนิยาปิ อสํโยชนิยาปิ, สํโยชนิยา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ ปญฺจ. เอวํ คนฺถโอฆโยคอุปาทานโคจฺฉเกสุ ปจฺเจกํ ปญฺจ. นีวรณโคจฺฉเก ปน นีวรณานํ นีวรณวิปฺปยุตฺตภาวาภาวโต ‘‘โน นีวรณา ธมฺมา นีวรณิยาปิ อนีวรณิยาปิ, โน นีวรณา ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตาปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตาปิ, นีวรณิยา ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตาปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ ตโย. ตถา ปรามาสโคจฺฉเก ‘‘โน ปรามาสา ธมฺมา ปรามฏฺฐาปิ อปรามฏฺฐาปิ, โน ปรามาสา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตาปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาปิ, ปรามฏฺฐา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตาปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ. กิเลสโคจฺฉเก ‘‘โน กิเลสา ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ อสํกิเลสิกาปิ, โน กิเลสา ธมฺมา สํกิลิฏฺฐาปิ อสํกิลิฏฺฐาปิ, โน กิเลสา ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตาปิ กิเลสวิปฺปยุตฺตาปิ, สํกิเลสิกา ธมฺมา สํกิลิฏฺฐาปิ อสํกิลิฏฺฐาปิ, สํกิเลสิกา ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตาปิ กิเลสวิปฺปยุตฺตาปิ, อสํกิลิฏฺฐา ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ อสํกิเลสิกาปี’’ติ ฉ ทุกาติ เอวํ เวทิตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๒๐-๒๕. ปจฺจยภาเวนาติ สํโยชนตฺถํ ทสฺเสติ. ยถาสกํ ปจฺจยภาโว เอว หิ กามราคาทีนํ วฏฺฏสํโยชนนฺติ. ยทิ เอวํ กถํ กามราคาทีนํเยว สํโยชนภาโวติ อาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. อญฺเญสนฺติ สํโยชเนหิ อญฺเญสํ กิเลสาภิสงฺขาราทีนํ. ตปฺปจฺจยภาเวติ เตสํ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานํ ปจฺจยภาเว. โอรมฺภาคิยุทฺธํภาคิยภาเวน สงฺคหิตา ปริจฺฉินฺนา โอร…เป… สงฺคหิตา, เตหิ กามราคาทีหิ วิเสสปจฺจยภูเตหิ. กามกมฺมภวาทีนํ กามูปปตฺติภวาทินิปฺผาทเนปิ นิยโมติ กตฺวา อาห ‘‘ตํตํ…เป… โหตี’’ติ. เตน สํโยชนานํ ภาเว ยถาวุตฺตนิยมานํ กมฺมูปปตฺติภวานํ ภาวํ ทสฺเสตฺวา ตทภาเว อภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จา’’ติอาทิมาห. พนฺธนํ อเสริภาวกรณํ อนฺทุพนฺธนาทโย วิย. คนฺถกรณํ อวจฺฉินฺนตากรณํ. จกฺกลกํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลํ. น โจเทตพฺพนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา ปจุรชนสฺส ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ยถาวุตฺตวิเสสสฺส สทฺเธยฺยตํ อาห. ติวิโธ หิ อตฺโถ โกจิ ปจฺจกฺขสิทฺโธ โย รูปาทิธมฺมานํ ปจฺจตฺตเวทนีโย อนิทฺทิสิตพฺพากาโร, สพฺพธมฺมานํ สภาวลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โกจิ อนุมานสิทฺโธ โย ฆฏาทีสุ ปฏาทีสุ จ ปสิทฺเธน ปจฺจยายตฺตภาเวน ฆฏปฏ-สทฺทาทีนํ อนิจฺจตาทิอากาโร, โกจิ โอกปฺปนสิทฺโธ โย ปจุรชนสฺส อจฺจนฺตมทิฏฺโฐ สทฺธาวิสโย สคฺคนิพฺพานาทิ. ตตฺถ ยสฺส สตฺถุโน วจนํ ปจฺจกฺขสิทฺเธ อนุมานสิทฺเธ จ อตฺเถ น วิสํวาเทติ อวิปรีตปฺปวตฺติยา, ตสฺส วจเนน สทฺเธยฺยตฺถสิทฺธีติ ตถารูโป จ ภควาติ ‘‘ธมฺมานํ สภาว…เป… น โจเทตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ เอวรูเปสุ.

๒๖-๓๗. ยถา สรเภหิ อติกฺกมิตพฺพา ปพฺพตราชิ สรภนิยา, เอวํ โอฆนิยาติ สทฺทสิทฺธีติ อาห ‘‘เตนา’’ติอาทิ.

๕๐-๕๔. วิปริเยสคฺคาโห ปรามสนนฺติ ‘‘ปรโต’’ติ เอตฺถ น ธมฺมสภาวโต อญฺญถามตฺตํ ปรนฺติ อธิปฺเปตํ, อถ โข ตพฺพิปริยาโยติ อาห ‘‘ปรโตติ นิจฺจาทิโต’’ติ.

๕๕-๖๘. ยทิ สภาวโต อวิชฺชมานํ, กถมารมฺมณภาโวติ อาห ‘‘วิจิตฺตสญฺญาย สญฺญิต’’นฺติ, ปริกปฺปนามตฺตสิทฺธนฺติ อตฺโถ. ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตาย นิรนฺตรภาวูปคมนํ สํสฏฺฐภาโวติ ‘‘สุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา น สํสฏฺฐตา’’ติ วุตฺตํ. เตสํ อรูปกฺขนฺธานํ. อิตเรหิ รูปนิพฺพาเนหิ. กึ ปน การณํ สมานุปฺปาทนิโรธานํ เอกกลาปภูตานํ อรูปธมฺมานเมว อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐตา วุจฺจติ, น ปน ตถาภูตานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ อาห ‘‘เอส หิ เตสํ สภาโว’’ติ. เตน ยทิปิ เกจิ อรูปธมฺมา วิสุํ อารมฺมณํ โหนฺติ, ทนฺธปฺปวตฺติกตฺตา ปน รูปธมฺมานํเยว สุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ, น อรูปธมฺมานนฺติ เตสํ สํสฏฺฐภาโว ตทภาโว จ อิตเรสํ สภาวสิทฺโธติ ทสฺเสติ. สมูหฆนตาย วา ทุพฺพิภาคตรตฺตา นตฺถิ อรูปธมฺมานํ วิสุํ อารมฺมณภาโวติ ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา เตสํเยว สํสฏฺฐตา. อมุญฺจิตฺวา ตทธีนวุตฺติตาย คเหตพฺพโต พุทฺธิยา.

๘๓-๑๐๐. กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน ยถา รูปภโว รูปํ. เอวํ เสเสสุปิ. อารมฺมณกรณวเสนาติ เอเตน กามรูปารูปตณฺหานํ วิสยภาโว ยถากฺกมํ กามรูปารูปาวจรตาย การณนฺติ ทสฺเสติ. อวสฺสญฺเจตเมวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา กามาวจราทิภาโว อปริปุณฺณวิสโย สิยา. ยทิ หิ อาลมฺพิตพฺพธมฺมวเสน ภูมิปริจฺเฉโท, เอวํ สติ อนารมฺมณานํ สงฺคโห น สิยา. อถ วิปากทานวเสน, เอวมฺปิ อวิปากานํ สงฺคโห น สิยา, ตสฺมา อารมฺมณกรณวเสน ปริยาปนฺนานํ ภูมิปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ กามาวจราทิภาโว ปริปุณฺณวิสโย สิยา. เตเนวาห ‘‘เอวญฺหิ สตี’’ติอาทิ. อปริยาปนฺนานํ ปน โลกโต อุตฺติณฺณภาเวน อนุตฺตรภูมิตา. อกามาวจราทิตา นาปชฺชตีติ อพฺยาปิตโทสํ ปริหรติ, กามาวจราทิตา นาปชฺชตีติ อติพฺยาปิตโทสํ. นนุ จ อิมสฺมึ ปกฺเข กามตณฺหา กตมา, กามาวจรธมฺมารมฺมณา ตณฺหา, กามาวจรธมฺมา กตเม, กามตณฺหาวิสยาติ อิตรีตรนิสฺสยตา โทโสติ? น, อวีจิอาทิเอกาทโสกาสนินฺนตาย กิญฺจิ ตณฺหํ กามตณฺหาภาเวน คเหตฺวา ตํสภาวาย วิสยภาเวน กามาวจรธมฺมานํ อุปลกฺเขตพฺพตฺตา.

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาเฐน สมตฺเถนฺโต ‘‘นิกฺเขปกณฺเฑปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หิ กามตณฺหาย อาลมฺพิตพฺพตฺตา กามธาตุปริยาปนฺนธมฺมา จ กามภวสงฺขาเต กาเม โอคาฬฺหา หุตฺวา จรนฺติ, นาญฺญตฺถาติ เอตฺถาวจราติ วุตฺตนฺติ. วิเสสตฺถินา วิเสโส อนุปยุชฺชตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลกสฺส วเสน ปริยาปนฺนนิจฺฉยโต’’ติ. เตน โลกิยธมฺเมสุ ปริยาปนฺน-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ ภควโต ตทุจฺจารณานนฺตรํ วิเนยฺยานํ ตทตฺถปฏิปตฺติโต. ปริจฺเฉทกาเปกฺขา ปริจฺฉินฺนตาติ ‘‘ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหายา’’ติ วุตฺตํ. สา หิ ธมฺมานํ กามาวจราทิภาวํ ปริจฺฉินฺทติ. ปริ-สทฺโท เจตฺถ ‘‘อุปาทินฺนา’’ติอาทีสุ อุป-สทฺโท วิย สสาธนํ กิริยํ ทีเปตีติ อยมตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

นิยฺยานกรณสีลา นิยฺยานิกา ยถา ‘‘อปูปภกฺขนสีโล อาปูปิโก’’ติ, นิยฺยานสีลา เอว วา. ราคโทสโมหาว คหิตาติ ญายติ, อิตรถา ปหาเนกฏฺฐตาวจนํ นิปฺปโยชนํ สิยา. ‘‘รโณหตา น โชตนฺติ, จนฺทสูริยา สตารกา’’ติอาทีสุ รณ-สทฺทสฺส เรณุปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. สมฺปหารปริยายตฺตา ยุทฺธ-สทฺทสฺส สมฺปหาโร จ ปหริตพฺพาธาโรติ อกุสลเสนาว ‘‘สรณา’’ติ วุตฺตา. ทุกฺขาทีนนฺติ ผลภูตานํ ทุกฺขวิฆาตอุปายาสปริฬาหานํ สภาคภูตาย จ มิจฺฉาปฏิปทาย. ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานนฺติ เอเตน สพฺเพสมฺปิ อกุสลานํ สรณตํ ทสฺเสติ.

อภิธมฺมทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา

๑๐๑-๑๐๘. วิชฺชาสภาคตาย, น สงฺกปฺปาทโย วิย วิชฺชาย อุปการกภาวโต. ‘‘อเภชฺชํ…เป… รุหตี’’ติ อุภยมฺปิ อนวเสสปฺปหานเมว สนฺธาย วุตฺตํ. กิญฺจาปิ หิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิปิ ปหียมานา กิเลสา เตน เตน โอธินา อนวเสสเมว ปหียนฺติ, เย ปน อวสิฏฺฐา ภินฺทิตพฺพา, เต โลภาทิกิเลสภาวสามญฺญโต ปุน วิรุฬฺหา วิย โหนฺติ. อรหตฺตมคฺเค ปน อุปฺปนฺเน น เอวํ อวสิฏฺฐาภาวโต. ตทุปจาเรน นิสฺสยโวหาเรน. กุสเลหิ ตาเปตพฺพาติ วา ตปนิยา, ตทงฺคาทิวเสน พาธิตพฺพา ปหาตพฺพาติ อตฺโถ. สมานตฺถานิ อธิวจนาทีนํ สงฺขาทิภาวโต. ‘‘สพฺเพว ธมฺมา อธิวจนปถา’’ติอาทินา อธิวจนาทีนํ วิสยภาเว น โกจิ ธมฺโม วชฺชิโต, วจนภาโว เอว จ อธิวจนาทีนํ วกฺขมาเนน นเยน ยุชฺชตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘สพฺพญฺจ วจนํ อธิวจนาทิภาวํ ภชตี’’ติ.

๑๐๙-๑๑๘. อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สยเมว อตฺตโน นามกรณสภาโว นามกรณฏฺโฐติ, เตน อรูปธมฺมานํ วิย โอปปาติกนามตาย ปถวีอาทีนมฺปิ นามภาโว สิยาติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ ‘‘นามนฺตรานาปชฺชนโต’’ติ อาห. น หิ วินา ปถวีอาทินาเมนปิ รูปธมฺมา วิย เกสาทินาเมหิ วินา เวทนาทินาเมหิ อญฺเญน นาเมน อรูปธมฺมา ปิณฺฑาการโต โวหรียนฺตีติ. ยํ ปน ปรสฺส นามํ กโรติ, ตสฺส อญฺญาเปกฺขํ นามกรณนฺติ นามกรณสภาวตา นตฺถีติ สามญฺญนามาทิกรณานํ นามภาโว นาปชฺชติ. ยสฺส จญฺเญหิ นามํ กรียติ, ตสฺส นามกรณสภาวตาย อภาโวเยวาติ นตฺถิ นามภาโว. เย ปน อนาปนฺนนามนฺตรา สภาวสิทฺธนามา จ, เต เวทนาทโยว นามํ นามาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺตนาวา’’ติอาทิมาห. ผสฺสาทีนํ อารมฺมณาภิมุขตา ตํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวินาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. อธิวจนสมฺผสฺโส มโนสมฺผสฺโส, โส นามมนฺตเรน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปากโฏติ นิทสฺสนภาเวน วุตฺโต. รุปฺปนสภาเวนาติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปกาสกปกาสิตพฺพภาเวนปิ หิ วินาปิ นาเมน รูปธมฺมา ปากฏา โหนฺตีติ. อถ วา ปกาสกปกาสิตพฺพภาโว วิสยิวิสยภาโว จกฺขุรูปาทีนํ สภาโว, โส รุปฺปนสภาเว สามญฺเญ อนฺโตคโธติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๑๙-๑๒๓. อิโต ปุพฺเพ ปริกมฺมนฺติอาทินา สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา วิย สมาปตฺติกุสลตาปิ ฌานลาภีนํเยว โหตีติ วุตฺตํ วิย ทิสฺสติ. ‘‘อิตเรสมฺปิ อนุสฺสววเสน สมาปตฺตีนํ อปฺปนาปริจฺเฉทปญฺญา ลพฺภตี’’ติ วทนฺติ. ‘‘เอวํ สีลวิโสธนาทินา สมาปตฺตึ อปฺเปตีติ ชานนกปญฺญา สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทชานนกปญฺญา’’ติ เกจิ. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว วุฏฺฐานวสิตา. ปุพฺเพติ สมาปชฺชนโต ปุพฺเพ.

๑๒๔-๑๓๔. โสภเน รโต สุรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ อาห ‘‘โสภนกมฺมรตตา’’ติ. สุฏฺฐุ วา โอรโต วิรโต โสรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ. อยํ ปนตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต เอว. อปฺปฏิสงฺขานํ โมโห. กุสลภาวนา โพธิปกฺขิยธมฺมานํ วฑฺฒนา. สญฺญาณํ อุปลกฺขณํ. สวิคฺคหํ สพิมฺพกํ. อุปลกฺเขตพฺพาการํ ธมฺมชาตํ, อารมฺมณํ วา. อวิกฺเขโปติ จิตฺตวิกฺเขปปฏิปกฺโข. อุชุวิปจฺจนีกตาย หิ ปหานวุฏฺฐาเนน จ อวิกฺเขโป วิกฺเขปํ ปฏิกฺขิปติ, ปวตฺติตุํ น เทตีติ.

๑๓๕-๑๔๒. การณสีลํ โลกิยํ. ผลสีลํ โลกุตฺตรํ เตน สิชฺฌตีติ กตฺวา, โลกิยสฺสปิ วา สีลสฺส การณผลภาโว ปุพฺพาปรภาเวน ทฏฺฐพฺโพ. สมฺปนฺนสมุทายสฺส ปริปุณฺณสมูหสฺส. อกุสลา สีลา อกุสลา สมาจารา. สีลสมฺปทา สีลสมฺปตฺติ สีลคุณาติ อตฺโถ. สโหตฺตปฺปํ ญาณนฺติ โอตฺตปฺปสฺส ญาณปฺปธานตํ อาห, น ปน ญาณสฺส โอตฺตปฺปสหิตตามตฺตํ. น หิ โอตฺตปฺปรหิตํ ญาณํ อตฺถีติ. อธิมุตฺตตา อภิรติวเสน นิราสงฺกาปวตฺติ. นิสฺสฏตา วิสํยุตฺตตา. เอตฺถ จ อธิมุตฺตตานิสฺสฏตาวจเนหิ ตทุภยปริยายา เทฺว วิมุตฺติโย เอกเสสนเยน อิธ ‘‘วิมุตฺตี’’ติ วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ. อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ อุปฺปาโท, น อุปฺปาโทติ อนุปฺปาโท, ตพฺภูเต อนุปฺปาทปริโยสาเน วิโมกฺขนฺเต อนุปฺปาทสฺส อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ วา อนุปฺปชฺชนสฺส ปริโยสาเนติ ฐานผเลหิ อริยผลเมว อุปลกฺขียตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

มาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.