๒. สงฺฆาทิเสสกณฺฑํ (ภิกฺขุนีวิภงฺควณฺณนา)

๑. ปฐมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๖๗๙. สงฺฆาทิเสสกณฺฑสฺส ปฐมสิกฺขาปเท ทฺวีสุ ชเนสูติ อฑฺฑการเกสุ ทฺวีสุ ชเนสุ. โย โกจีติ เตสุเยว ทฺวีสุ โย โกจิ, อญฺโญ วา เตหิ อาณตฺโต. ทุติยสฺส อาโรเจตีติ เอตฺถาปิ ทฺวีสุ ชเนสุ ยสฺส กสฺสจิ ทุติยสฺส กถํ โย โกจิ อาโรเจตีติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ทุติยสฺส อาโรเจตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย’’ติ. คติคตนฺติ จิรกาลปวตฺตํ.

อาปตฺตีติ อาปชฺชนํ. สห วตฺถุชฺฌาจาราติ วตฺถุวีติกฺกเมน สห. สหโยเค กรณวจนปฺปสงฺเค อิทํ นิสฺสกฺกวจนํ. ยนฺติ ยํ ธมฺมํ. นิสฺสาเรตีติ อาปนฺนํ ภิกฺขุนิสงฺฆมฺหา นิสฺสาเรติ. เหตุมฺหิ จายํ กตฺตุโวหาโร. นิสฺสารณเหตุภูโต หิ ธมฺโม นิสฺสารณีโยติ วุตฺโต. คีวาเยว โหติ, น ปาราชิกํ อนาณตฺติยา คหิตตฺตา. ยถา ทาสทาสีวาปีอาทีนิ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ, เอวํ เตสํ อตฺถาย อฑฺฑกรณมฺปิ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อยํ อกปฺปิยอฑฺโฑ นาม, น วฏฺฏตี’’ติ.

เอตฺถ จ สเจ อธิกรณฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ เอโส ทาโส, ทาสี, วาปี, เขตฺตํ, อาราโม, อารามวตฺถุ, คาโว, อชา, กุกฺกุฏา’’ติอาทินา โวหรติ, อกปฺปิยํ. ‘‘อยํ อมฺหากํ อารามิโก, อยํ วาปี อิตฺถนฺนาเมน สงฺฆสฺส ภณฺฑโธวนตฺถาย ทินฺนา, อิโต เขตฺตโต อารามโต อุปฺปชฺชนกจตุปจฺจยา อิโต คาวิโต มหึสิโต อชาโต อุปฺปชฺชนกโครสา อิตฺถนฺนาเมน สงฺฆสฺส ทินฺนาติ ปุจฺฉิเต วา อปุจฺฉิเต วา วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ วทนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อนากฑฺฒิตาย อฑฺฑกรณํ, อฑฺฑปริโยสานนฺติ อิมานิ ปเนตฺถ เทฺว องฺคานิ.

ปฐมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๖๘๓. ทุติเย มลฺลคณภฏิปุตฺตคณาทิกนฺติอาทีสุ มลฺลคโณ นาม นารายนภตฺติโก ตตฺถ ตตฺถ ปานียฏฺฐปนโปกฺขรณีขณนาทิปุญฺญกมฺมการโก คโณ, ภฏิปุตฺตคโณ นาม กุมารภตฺติกคโณ. ธมฺมคโณติ สาสนภตฺติคโณ อเนกปฺปการปุญฺญกมฺมการกคโณ วุจฺจติ. คนฺธิกเสณีติ อเนกปฺปการสุคนฺธิวิกติการโก คโณ. ทุสฺสิกเสณีติ เปสการกคโณ. กปฺปคติกนฺติ กปฺปิยภาวํ คตํ.

วุฏฺฐาเปนฺติยาติ อุปสมฺปาเทนฺติยา. ‘‘โจรึ วุตฺตนเยน อนาปุจฺฉา ปพฺพาเชนฺติยา ทุกฺกฏ’’นฺติ วทนฺติ. ปณฺณตฺตึ อชานนฺตา อริยาปิ วุฏฺฐาเปนฺตีติ วา กมฺมวาจาปริโยสาเน อาปตฺติกฺขเณ วิปากาพฺยากตสมงฺคิตาวเสน วา ‘‘ติจิตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. โจริตา, โจริสญฺญา, อญฺญตฺร อนุญฺญาตการณา วุฏฺฐาปนนฺติ อิมานิ ปเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ.

ทุติยสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๖๙๒. ตติเย ปริกฺเขปํ อติกฺกาเมนฺติยาติ สกคามโต อญฺญสฺส คามสฺส ปริกฺเขปํ อติกฺกาเมนฺติยา. ‘‘คามนฺตรํ คจฺเฉยฺยา’’ติ หิ วจนโต อญฺญสฺส คามสฺส ปริกฺเขปํ อติกฺกาเมนฺติยา เอว อาปตฺติ, น สกคามสฺส. อญฺโญ หิ คาโม คามนฺตรํ. อปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อุปจารนฺติ เอตฺถ อุปจาร-สทฺเทน ฆรูปจารโต ปฐมเลฑฺฑุปาตสงฺขาตํ ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ คหิตํ, น ตโต ทุติยเลฑฺฑุปาตสงฺขาโต อุปจาโรติ อาห ‘‘ปริกฺเขปารหฏฺฐาน’’นฺติ. เตเนว ปาฬิยํ ‘‘อุปจารํ อติกฺกาเมนฺติยา’’ติ วุตฺตํ. อญฺญถา ยถา วิกาลคามปฺปวิสนสิกฺขาปเท ‘‘ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส ปริกฺเขปํ อติกฺกมนฺตสฺส, อปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อุปจารํ โอกฺกมนฺตสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๕๑๓) วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ‘‘ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส ปริกฺเขปํ อติกฺกาเมนฺติยา อปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อุปจารํ โอกฺกมนฺติยา’’ติ วเทยฺย. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. วิหารสฺส จตุคามสาธารณตฺตาติ อิมินา ‘‘วิหารโต เอกํ คามํ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ เอตฺถ การณมาห. วิหารสฺส จตุคามสาธารณตฺตาเยว หิ จตูสุ คาเมสุ ยํกิญฺจิ เอกํ คามํ คนฺตุํ วฏฺฏติ.

ยตฺถาติ ยสฺสํ นทิยํ. ‘‘ปฐมํ ปาทํ อุตฺตาเรนฺติยา อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส, ทุติยํ ปาทํ อุตฺตาเรนฺติยา อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ วจนโต นทึ โอตริตฺวา ปทสา อุตฺตรนฺติยา เอว อาปตฺตีติ อาห ‘‘เสตุนา คจฺฉติ, อนาปตฺตี’’ติอาทิ. ปรตีรเมว อกฺกมนฺติยา อนาปตฺตีติ นทึ อโนตริตฺวา ยานนาวาทีสุ อญฺญตเรน คนฺตฺวา ปรตีรเมว อกฺกมนฺติยา อนาปตฺติ. อุภยตีเรสุ วิจรนฺติ, วฏฺฏตีติ อิทํ อสติปิ นทีปารคมเน อุปริ วกฺขมานสฺส วินิจฺฉยสฺส ผลมตฺตทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โอริมตีรเมว อาคจฺฉติ, อาปตฺตีติ ปรตีรํ คนฺตุกามตาย โอติณฺณตฺตา วุตฺตํ. ตเมว ตีรนฺติ ตเมว โอริมตีรํ. อนาปตฺตีติ ปรตีรํ คนฺตุกามตาย อภาวโต อนาปตฺติ.

ตาทิเส อรญฺเญติ ‘‘พหิอินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) เอวํ วุตฺตลกฺขเณ อรญฺเญ. อถ ตาทิสสฺเสว อรญฺญสฺส คหิตภาโว กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ. อิมินา หิ อฏฺฐกถาวจเนน อีทิเสปิ คามสมีเป ทสฺสนูปจาเร วิชหิเต สติปิ สวนูปจาเร อาปตฺติ โหตีติ วิญฺญายติ. มคฺคมูฬฺหา อุจฺจาสทฺทํ กโรนฺตีติ อาห ‘‘มคฺคมูฬฺหสทฺเทน วิยา’’ติ. สทฺทายนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. ปุริมาโยติ ปุเรตรํ คจฺฉนฺติโย. อญฺญํ มคฺคํ คณฺหาตีติ มคฺคมูฬฺหตฺตา, น โอหาตุํ, ตสฺมา ทฺวินฺนมฺปิ อนาปตฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อนนฺตราเยน เอกภาโว, คามนฺตรคมนาทีสุ อญฺญตรตาปชฺชนํ, อาปทาย อภาโวติ อิมานิ ปเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ.

ตติยสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๖๙๔. จตุตฺเถ การกคณสฺสาติ อุกฺเขปนียกมฺมการกคณสฺส. เตจตฺตาลีสปฺปเภทํ วตฺตํ ขนฺธเก อาวิ ภวิสฺสติ. เนตฺถารวตฺเตติ นิตฺถรณเหตุมฺหิ วตฺเต. เสสํ อุตฺตานเมว. ธมฺเมน กมฺเมน อุกฺขิตฺตตา, อญฺญตฺร อนุญฺญาตการณา โอสารณนฺติ อิมานิ ปเนตฺถ เทฺว องฺคานิ.

จตุตฺถสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๗๐๑. ปญฺจเม เอตํ น วุตฺตนฺติ ‘‘ภิกฺขุนิยา อวสฺสุตภาโว ทฏฺฐพฺโพ’’ติ เอตํ นิยมนํ น วุตฺตํ. ตนฺติ ตํ นิยเมตฺวา อวจนํ. ปาฬิยา สเมตีติ ‘‘เอกโต อวสฺสุเต’’ติ อวิเสเสตฺวา วุตฺตปาฬิยา ‘‘อนวสฺสุโตติ ชานนฺตี ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ อิมาย จ ปาฬิยา สเมติ. ยทิ หิ ปุคฺคลสฺส อวสฺสุตภาโว นปฺปมาณํ, กึ ‘‘อนวสฺสุโตติ ชานนฺตี’’ติ อิมินา วจเนน, ‘‘อนาปตฺติ อุภโตอนวสฺสุตา โหนฺติ, อนวสฺสุตา ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ เอตฺตกเมว วตฺตพฺพํ สิยา. ‘‘อุภโตอนวสฺสุตา โหนฺติ, อนวสฺสุโตติ ชานนฺตี ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ อิมสฺส จ อนาปตฺติวารสฺส อยมตฺโถ. อุโภ เจ อนวสฺสุตา, สพฺพถาปิ อนาปตฺติ. อถ ภิกฺขุนี อนวสฺสุตา สมานา อวสฺสุตมฺปิ ‘‘อนวสฺสุโต’’ติ สญฺญาย ตสฺส หตฺถโต ปฏิคฺคณฺหาติ, เอวมฺปิ อนาปตฺติ. อถ สยํ อนวสฺสุตาปิ อญฺญํ อนวสฺสุตํ วา อวสฺสุตํ วา ‘‘อวสฺสุโต’’ติ ชานาติ, ทุกฺกฏเมว. วุตฺตเญฺหตํ อนนฺตรสิกฺขาปเท ‘‘กิสฺส ตฺวํ อยฺเย น ปฏิคฺคณฺหาสีติ. อวสฺสุตา อยฺเยติ. ตฺวํ ปน อยฺเย อวสฺสุตาติ. นาหํ อยฺเย อวสฺสุตา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อุทกทนฺตโปนโต อญฺญํ อชฺโฌหรณียํ, อุภโตอวสฺสุตตา, สหตฺถา คหณํ, อชฺโฌหรณนฺติ อิมานิ ปเนตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ.

ปญฺจมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๗๐๕. ฉฏฺเฐ ปริวารคาถาย อยมตฺโถ. น เทติ น ปฏิคฺคณฺหาตีติ (ปริ. อฏฺฐ. ๔๘๑) น อุยฺโยชิกา เทติ, นาปิ อุยฺโยชิตา ตสฺสา หตฺถโต คณฺหาติ. ปฏิคฺคโห เตน น วิชฺชตีติ เตเนว การเณน อุยฺโยชิกาย หตฺถโต อุยฺโยชิตาย ปฏิคฺคโห น วิชฺชติ. อาปชฺชติ ครุกนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ปิณฺฑคฺคหเณ อุยฺโยเชนฺตี สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ อาปชฺชติ. ตญฺจ ปริโภคปจฺจยาติ ตญฺจ ปน อาปตฺตึ อาปชฺชมานา ตสฺสา อุยฺโยชิตาย ปริโภคปจฺจยา อาปชฺชติ. ตสฺสา หิ โภชนปริโยสาเน อุยฺโยชิกาย สงฺฆาทิเสโส โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. มนุสฺสปุริสตา, อญฺญตฺร อนุญฺญาตการณา ขาทนียํ โภชนียํ คเหตฺวา ภุญฺชาติ อุยฺโยชนา, เตน วจเนน คเหตฺวา อิตริสฺสา โภชนปริโยสานนฺติ อิมานิ ปเนตฺถ ตีณิ องฺคานิ.

ฉฏฺฐสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๗๐๙. สตฺตเม กินฺนุมาว สมณิโยติ กึ นุ อิมา เอว สมณิโย. ตาสาหนฺติ ตาสํ อหํ. เสสํ อุตฺตานเมว.

สตฺตมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗๑๕. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

๙. นวมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา

๗๒๑. นวเม วชฺชปฺปฏิจฺฉาทิกาติ ขุทฺทานุขุทฺทกวชฺชสฺส ปฏิจฺฉาทิกา. สมนุภาสนกมฺมกาเล เจตฺถ เทฺว ติสฺโส เอกโต สมนุภาสิตพฺพา.

นวมสงฺฆาทิเสสสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗๒๗. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมว.

ภิกฺขุนีวิภงฺเค สงฺฆาทิเสสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สงฺฆาทิเสสกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.