ปญฺจวคฺโค

กมฺมวคฺควณฺณนา

๔๘๓. กมฺมวคฺเค อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อุมฺมตฺตกสมฺมุติ อุมฺมตฺตเก ยาจิตฺวา คเต อสมฺมุขาปิ ทาตุํ วฏฺฏติ, ตตฺถ นิสินฺเนปิ น กุปฺปติ นิยมาภาวโต. อสมฺมุขา กเต ปน โทสาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสมฺมุขากตํ สุกตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ทูเตน อุปสมฺปทา ปน สมฺมุขา กาตุํ น สกฺกา กมฺมวาจานานตฺตสมฺภวโต. ปตฺตนิกฺกุชฺชนาทโย หตฺถปาสโต อปนีตมตฺเตปิ กาตุํ วฏฺฏนฺติ. สงฺฆสมฺมุขตาติอาทีสุ ยาวติกา ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา, เต อาคตา โหนฺติ, ฉนฺทารหานํ ฉนฺโท อาหโฏ โหติ, สมฺมุขีภูตา น ปฏิกฺโกสนฺติ, อยํ สงฺฆสมฺมุขตา. เยน ธมฺเมน เยน วินเยน เยน สตฺถุสาสเนน สงฺโฆ กมฺมํ กโรติ, อยํ ธมฺมสมฺมุขตา. ตตฺถ ธมฺโมติ ภูตํ วตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนํ นาม ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสฺสาวนสมฺปทา จ. ยสฺส สงฺโฆ กมฺมํ กโรติ, ตสฺส สมฺมุขภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. กตฺติกมาสสฺส ปวารณมาสตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา กตฺติกมาส’’นฺติ วุตฺตํ. ปจฺจุกฺกฑฺฒิตฺวา ฐปิตทิวโส จาติ กาฬปกฺเข จาตุทฺทสึ วา ปนฺนรสึ วา สนฺธาย วุตฺตํ. เทฺว จ ปุณฺณมาสิโยติ ปฐมปจฺฉิมวสฺสูปคตานํ วเสน วุตฺตํ.

๔๘๕. ฐานกรณานิ สิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ อกฺขรํ สิถิลํ, ตานิเยว ธนิตานิ อสิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ อกฺขรํ ธนิตํ. ทฺวิมตฺตกาลํ ทีฆํ, เอกมตฺตกาลํ รสฺสํ. ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโทติ เอวํ สิถิลาทิวเสน พฺยญฺชนพุทฺธิยา อกฺขรุปฺปาทกจิตฺตสฺส ทสปฺปกาเรน ปเภโท. สพฺพานิ หิ อกฺขรานิ จิตฺตสมุฏฺฐานานิ ยถาธิปฺเปตตฺถพฺยญฺชนโต พฺยญฺชนานิ จ. สํโยโค ปโร เอตสฺมาติ สํโยคปโร, น สํโยคปโร อสํโยคปโร. อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตเถรสฺส ยสฺส น ขมตีติ เอตฺถ ต-การ น-การสหิตากาโร อสํโยคปโร. กรณานีติ กณฺฐาทีนิ.

๔๘๘. อนุกฺขิตฺตา ปาราชิกํ อนาปนฺนา จ ปกตตฺตาติ อาห ‘‘ปกตตฺตา อนุกฺขิตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนิสฺสาริตาติ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. ปริสุทฺธสีลาติ ปาราชิกํ อนาปนฺนา. น เตสํ ฉนฺโท วา ปาริสุทฺธิ วา เอตีติ ตีสุ ทฺวีสุ วา นิสินฺเนสุ เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา ฉนฺทปาริสุทฺธิ อาหฏาปิ อนาหฏาว โหตีติ อธิปฺปาโย.

อปโลกนกมฺมกถาวณฺณนา

๔๙๕-๔๙๖. กายสมฺโภคสามคฺคีติ สหเสยฺยปฏิคฺคหณาทิ. โส รโตติ สุเภ รโต. สุฏฺฐุ โอรโตติ วา โสรโต. นิวาตวุตฺตีติ นีจวุตฺติ. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาย ญาเณน อุปปริกฺขิตฺวา. ยํ ตํ อวนฺทิยกมฺมํ อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมสฺส อปโลกนกมฺมสฺส ฐานํ โหตีติ เอวมฺปิ อปโลกนกมฺมํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. กมฺมเมว ลกฺขณนฺติ กมฺมลกฺขณํ. โอสารณนิสฺสารณภณฺฑุกมฺมาทโย วิย กมฺมญฺจ หุตฺวา อญฺญญฺจ นามํ น ลภติ, กมฺมเมว หุตฺวา อุปลกฺขียตีติ ‘‘กมฺมลกฺขณ’’นฺติ วุจฺจติ. เอตมฺปิ กมฺมลกฺขณเมวาติ วุตฺตกมฺมลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อจฺฉินฺนจีวรชิณฺณจีวรนฏฺฐจีวราน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อิณปลิโพธมฺปีติ อิณเมว ปลิโพโธ อิณปลิโพโธ, ตมฺปิ ทาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ตาทิสํ ภิกฺขุํ อิณายิกา ปลิพุนฺธนฺติ, ตตฺรุปฺปาทโตปิ ตสฺส อิณํ โสเธตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย.

ฉตฺตํ วา เวทิกํ วาติ เอตฺถ เวทิกาติ เจติยสฺส อุปริ จตุรสฺสจโย วุจฺจติ. ฉตฺตนฺติ ตโต อุทฺธํ วลยานิ ทสฺเสตฺวา กโต อคฺคจโย วุจฺจติ. เจติยสฺส อุปนิกฺเขปโตติ เจติเย นวกมฺมตฺตาย อุปนิกฺขิตฺตโต, เจติยสนฺตกโตติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญา กติกา กาตพฺพาติ ปุริมกติกาย อสงฺคหิตตฺตา วุตฺตํ. เตหีติ เยสํ ปุคฺคลิกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ, เตหิ. ทสภาคนฺติ ทสมภาคํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิหาเร. มูเลติ ปุพฺเพ. ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ภาเชตฺวา ขาทนฺตู’’ติ วจเนเนว ยถาสุขํ ปริโภโค ปฏิกฺขิตฺโต โหตีติ อาห ‘‘ปุริมกติกา ปฏิปฺปสฺสมฺภตี’’ติ.

อนุวิจริตฺวาติ ปจฺฉโต ปจฺฉโต คนฺตฺวา. อปจฺจาสีสนฺเตนาติ เตสํ สนฺติกา

ปจฺจยํ อปจฺจาสีสนฺเตน. มูลภาคนฺติ วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวติ ‘‘ทสภาคมตฺต’’นฺติ. อกตาวาสํ วา กตฺวาติ ตโต อุปฺปนฺนอาเยน กตฺวา. ชคฺคิตกาเล จ น วาเรตพฺพาติ ชคฺคิตานํ ปุปฺผผลภริตกาเล น วาเรตพฺพา. ชคฺคนกาเลติ ชคฺคิตุํ อารทฺธกาเล. ญตฺติกมฺมฏฺฐานเภเทติ ญตฺติกมฺมสฺส ฐานเภเท.

กมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตวคฺควณฺณนา

๕๐๐. สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา ปญฺญตฺตํ นามาติ สมฺพนฺโธ. กกุสนฺธโกณาคมนกสฺสปา เอว สตฺต อาปตฺติกฺขนฺเธ ปญฺญเปสุํ, วิปสฺสีอาทโย ปน โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสึสุ, น สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสุนฺติ อาห ‘‘กกุสนฺธญฺจ…เป… อนฺตรา เกนจิ อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย สารตฺถทีปนิยํ

ปริวารฏฺฐกถาวณฺณนา สมตฺตา.

นิคมนกถาวณฺณนา

อวสานคาถาสุ ปน อยมตฺโถ. วิภตฺตเทสนนฺติ อุภโตวิภงฺคขนฺธกปริวาเรหิ วิภตฺตเทสนํ วินยปิฏกนฺติ โยเชตพฺพํ. ตสฺสาติ ตสฺส วินยสฺส.

ตตฺริทนฺติอาทิ ปฐมปาราชิกวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว.

สตฺถุมหาโพธิวิภูสิโตติ สตฺถุนา ปริภุตฺตมหาโพธิวิภูสิโต มณฺฑิโต, ตสฺส มหาวิหารสฺส ทกฺขิณภาเค อุตฺตมํ ยํ ปธานฆรนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปธานฆรนฺติ ตํนามกํ ปริเวณํ. สุจิจาริตฺตสีเลน, ภิกฺขุสงฺเฆน เสวิตนฺติ อิทมฺปิ ปธานฆรวิเสสนํ.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ปธานฆเร. จารุปาการสญฺจิตนฺติ มนาเปน ปากาเรน ปริกฺขิตฺตํ. สีตจฺฉายตรูเปตนฺติ ฆนนิจิตปตฺตสญฺฉนฺนสาขาปสาขตาย สีตจฺฉาเยหิ รุกฺเขหิ อุเปตํ. วิกสิตกมลกุวลยปุณฺฑรีกโสคนฺธิกาทิปุปฺผสญฺฉนฺนมธุรสีตลุทกปุณฺณตาย สมฺปนฺนา สลิลาสยา อสฺสาติ สมฺปนฺนสลิลาสโย. อุทฺทิสิตฺวาติ พุทฺธสิรึ นาม เถรํ นิสฺสาย, ตสฺส อชฺเฌสนํ นิสฺสายาติ วุตฺตํ โหติ. อิทฺธาติ อตฺถวินิจฺฉยาทีหิ อิทฺธา ผีตา ปริปุณฺณา.

สิรินิวาสสฺสาติ สิริยา นิวาสฏฺฐานภูตสฺส. ชยสํวจฺฉเรติ ชยปฺปตฺตสํวจฺฉเร. อยนฺติ เถรํ พุทฺธสิรึ อุทฺทิสฺส ยา วินยวณฺณนา อารทฺธา, อยํ. ธมฺมูปสํหิตาติ กุสลสนฺนิสฺสิตา. อิทานิ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตสุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมนฺโต ‘‘จิรฏฺฐิตตฺถ ธมฺมสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมาจิตนฺติ อุปจิตํ. สพฺพสฺส อานุภาเวนาติ สพฺพสฺส ตสฺส ปุญฺญสฺส เตเชน. สพฺเพปิ ปาณิโนติ กามาวจราทิเภทา สพฺเพ สตฺตา. สทฺธมฺมรสเสวิโนติ ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สทฺธมฺมรสเสวิโน ภวนฺตุ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

นิคมนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

วินเย ปาฏวตฺถาย, สาสนสฺส จ วุฑฺฒิยา;

วณฺณนา ยา สมารทฺธา, วินยฏฺฐกถาย สา.

สารตฺถทีปนี นาม, สพฺพโส ปรินิฏฺฐิตา;

ตึสสหสฺสมตฺเตหิ, คนฺเถหิ ปริมาณโต.

อชฺเฌสิโต นรินฺเทน, โสหํ ปรกฺกมพาหุนา;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สาสนุชฺโชตการินา.

เตเนว การิเต รมฺเม, ปาสาทสตมณฺฑิเต;

นานาทุมคณากิณฺเณ, ภาวนาภิรตาลเย.

สีตลูทกสมฺปนฺเน, วสํ เชตวเน อิมํ;

อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, อกาสึ สุวินิจฺฉยํ.

ยํ สิทฺธํ อิมินา ปุญฺญํ, ยํ จญฺญํ ปสุตํ มยา;

เอเตน ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว.

ตาวตึเส ปโมเทนฺโต, สีลาจารคุเณ รโต;

อลคฺโค ปญฺจกาเมสุ, ปตฺวาน ปฐมํ ผลํ.

อนฺติเม อตฺตภาวมฺหิ, เมตฺเตยฺยํ มุนิปุงฺควํ;

โลกคฺคปุคฺคลํ นาถํ, สพฺพสตฺตหิเต รตํ.

ทิสฺวาน ตสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา สทฺธมฺมเทสนํ;

อธิคนฺตฺวา ผลํ อคฺคํ, โสเภยฺยํ ชินสาสนํ.

สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว อิมํ ปชํ;

นิรตา ปุญฺญกมฺเมสุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ.

อิเม จ ปาณิโน สพฺเพ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา;

นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ.

สารตฺถทีปนี นาม วินยฏีกา นิฏฺฐิตา.