อนฺตรเปยฺยาลํ

กติปุจฺฉาวารวณฺณนา

๒๗๑. กติ อาปตฺติโยติ ปาราชิกาทีสุ ปญฺจสุ อาปตฺตีสุ เมถุนาทินฺนาทานาทิอนฺโตคธเภทํ อเปกฺขิตฺวา ชาติวเสน เอกตฺตํ อาโรเปตฺวา ปุจฺฉา กตา. กติ อาปตฺติกฺขนฺธาติ อนฺโตคธเภทํ อเปกฺขิตฺวา ปจฺเจกํ ราสฏฺเฐนาติ เอตฺตกเมเวตฺถ เภโท. วินีตานิเยว วินีตวตฺถูนีติ อาปตฺติโต วิรมณานิ เอว อวิปฺปฏิสารปาโมชฺชาทิธมฺมานํ การณตฺตา วตฺถูนีติ วินีตวตฺถูนิ, ตานิ เอตฺถ อตฺถโต วิรติอาทิอนวชฺชธมฺมา เอว. เวรํ มณตีติ เวรเหตุตฺตา ‘‘เวร’’นฺติ ลทฺธนามํ ราคาทิอกุสลปกฺขํ วินาเสติ.

ธมฺมสฺสวนคฺคํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉตีติ พหูสุ เอกโต นิสีทิตฺวา ธมฺมํ สุณนฺเตสุ ตํ ธมฺมสฺสวนสมาคมํ โกเปตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉติ. อนาทโรวาติ ตุสฺสิตพฺพฏฺฐาเน ตุฏฺฐึ, สํวิชิตพฺพฏฺฐาเน สํเวคญฺจ อปเวเทนฺโต เอว. กายปาคพฺภิยนฺติ อุนฺนติวเสน ปวตฺตนกายานาจารํ.

๒๗๔. เมตฺตาย สมฺภูตํ เมตฺตํ, กายกมฺมํ. อุภเยหิปีติ นวเกหิ, เถเรหิ จ. ปิยํ กโรตีติ ตํ ปุคฺคลํ เปมฏฺฐานํ กโรติ, เกสนฺติ อาห ‘‘สพฺรหฺมจารีน’’นฺติ.

ปุคฺคลํ ปฏิวิภชิตฺวา ภุญฺชตีติ ปกเตน สมฺพนฺโธ. ตเมว ปุคฺคลปฏิวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสุกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ภุชิสฺสภาวกรณโตติ ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา สมถวิปสฺสนาสุ เสริวิหาริตากรณโตติ อตฺโถ. นิยฺยาตีติ ปวตฺตติ. สมฺมาทุกฺขกฺขยาย สํวตฺตตีติ อตฺโถ.

กติปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ฉอาปตฺติสมุฏฺฐานวารวณฺณนา

๒๗๖. ปฐเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนนาติ เกวลํ กาเยน. ปาราชิกาปตฺติยา เอกนฺตสจิตฺตกสมุฏฺฐานตฺตา ‘‘น หีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. สงฺฆาทิเสสาทีนํ ทุกฺกฏปริโยสานานํ ปญฺจนฺนํ อจิตฺตกานมฺปิ สมฺภวโต ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ, อาปชฺชนํ สิยา ภเวยฺยาติ อตฺโถ. หีนุกฺกฏฺเฐหิ ชาติอาทีหิ โอมสเน เอว ทุพฺภาสิตสฺส ปญฺญตฺตตฺตา สา เอกนฺตวาจาจิตฺตสมุฏฺฐานา เอวาติ.

ทุติยสมุฏฺฐานนเย วาจาย เอว สมาปชฺชิตพฺพปาฏิเทสนียสฺส อภาวา ‘‘น หี’’ติ วุตฺตํ.

ตติเย ปน โวสาสมานรูปํ ภิกฺขุนึ กายวาจาหิ อนปสาทนปจฺจยา ปาฏิเทสนียสมฺภวโต ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ.

โอมสเน ปาจิตฺติยสฺส อทินฺนาทานสมุฏฺฐานตฺเตปิ ตปฺปจฺจยา ปญฺญตฺตสฺส ทุพฺภาสิตสฺส ปญฺจเมเนว สมุปฺปตฺตีติ ทสฺเสตุํ จตุตฺถวาเร ‘‘ทุพฺภาสิตํ อาปชฺเชยฺยาติ น หีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปญฺจมวาเร ‘‘สิยาติ วตฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. กายวิกาเรเนว โอมสนฺตสฺส ปเนตฺถ ทุพฺภาสิตภาเวปิ กายกีฬาภาวาภาวโต ทุกฺกฏเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ฉฏฺฐวาเร ปน วิชฺชมาโนปิ กาโย ทุพฺภาสิตสฺส องฺคํ น โหติ, ปญฺจมสมุฏฺฐาเน เอว ฉฏฺฐมฺปิ ปวิสตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ, น ปน ตตฺถ สพฺพถา ทุพฺภาสิเตน อนาปตฺตีติ ทสฺเสตุํ. น หิ ทวกมฺยตาย กายวาจาหิ โอมสนฺตสฺส ทุพฺภาสิตาปตฺติ น สมฺภวติ. ยญฺหิ ปญฺจเมเนว สมาปชฺชติ, ตํ ฉฏฺเฐนปิ สมาปชฺชติ เอว ธมฺมเทสนาปตฺติ วิยาติ คเหตพฺพํ. เสสํ สมุฏฺฐานวาเร สุวิญฺเญยฺยเมว.

ฉอาปตฺติสมุฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กตาปตฺติวารวณฺณนา

๒๗๗. ทุติเย ปน กติวาเร ปฐมสมุฏฺฐาเนน อาปชฺชิตพฺพานํ อาปตฺตีนํ ลหุทสฺสนสุขตฺถํ กุฏิการาทีนิ เอว สมุทฺธฏานิ, น อญฺเญสํ อภาวา, สญฺจริตฺตาทีนมฺปิ วิชฺชมานตฺตา. เอวํ ทุติยสมุฏฺฐานาทีสุปิ. ‘‘กปฺปิยสญฺญี’’ติ อิมินา อจิตฺตกตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘กุฏึ กโรตี’’ติ อิมินา วจีปโยคาภาวํ. อุภเยนาปิ เกวลํ กาเยเนว ทุกฺกฏาทีนํ สมฺภวํ ทสฺเสติ. เอวํ อุปริปิ ยถานุรูปํ กาตพฺพํ.

‘‘เอเกน สมุฏฺฐาเนน สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ อิทํ อิธ วิเสเสตฺวา ทสฺสิตานํ กายโตว สมุฏฺฐิตานํ วเสน วุตฺตํ, อวิเสสโต ปน ตา อาปตฺติโย อิตรสมุฏฺฐาเนหิปิ ยถารหํ สมุฏฺฐหนฺติ เอว. เอวํ อุปริปิ.

‘‘ติณวตฺถารเกน จา’’ติ อิทํ สงฺฆาทิเสสวชฺชิตานํ จตุนฺนํ อาปตฺตีนํ วเสน วุตฺตํ.

๒๗๙. สํวิทหิตฺวา กุฏึ กโรตีติ วาจาย สํวิทหติ, สยญฺจ กาเยน กโรตีติ อตฺโถ.

กตาปตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อาปตฺติสมุฏฺฐานคาถาวณฺณนา

๒๘๓. ตติโย ปน คาถาวาโร ทุติยวาเรน วุตฺตเมวตฺถํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ วุตฺโต. ตตฺถ กาโยว กายิโกติ วตฺตพฺเพ วจนวิปลฺลาเสน ‘‘กายิกา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เตน สมุฏฺฐิตา’’ติ, กาโย สมุฏฺฐานํ อกฺขาโตติ อตฺโถ.

วิเวกทสฺสินาติ สพฺพสงฺขตวิวิตฺตตฺตา, ตโต วิวิตฺตเหตุตฺตา จ นีวรณวิเวกญฺจ นิพฺพานญฺจ ทสฺสนสีเลน. วิภงฺคโกวิทาติ อุภโตวิภงฺคกุสลาติ อาลปนํ. อิธ ปเนวํ อญฺโญ ปุจฺฉนฺโต นาม นตฺถิ, อุปาลิตฺเถโร สยเมว อตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ปุจฺฉาวิสชฺชนญฺจ อกาสีติ อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อาปตฺติสมุฏฺฐานคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วิปตฺติปจฺจยวารวณฺณนา

๒๘๔. จตุตฺเถ ปน วิปตฺติปจฺจยวาเร สีลวิปตฺติปจฺจยาติ สีลวิปตฺติปอจฺฉาทนปจฺจยา.

๒๘๖. ทิฏฺฐิวิปตฺติปจฺจยาติ ทิฏฺฐิวิปตฺติยา อปฺปฏินิสฺสชฺชนปจฺจยา.

๒๘๗. อาชีววิปตฺติปจฺจยาติ เอตฺถ อาคมฺม ชีวนฺติ เอเตนาติ อาชีโว, จตุปจฺจโย, โสว มิจฺฉาปตฺติยา วิปนฺนตฺตา วิปตฺตีติ อาชีววิปตฺติ, ตสฺสา อาชีววิปตฺติยา เหตุ, ตทุปฺปาทนตปริโภคนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ.

วิปตฺติปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิกรณปจฺจยวารวณฺณนา

๒๙๑. ปญฺจเม อธิกรณปจฺจยวาเร กิจฺจาธิกรณปจฺจยาติ อปโลกนวจนญตฺติกมฺมวาจาสงฺขตกมฺมวาจาปจฺจยา. ปญฺจาติ เอตฺถ อธมฺมิกกติกาทึ อปโลเกตฺวา กโรนฺตานํ อนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ปญฺจเม อธิกรณปจฺจยวาเร กิจฺจาธิกรณปจฺจยา อปโลกนาวสาเน ทุกฺกฏํ, อธิปฺปายาทินา ญตฺติกมฺมาทึ กโรนฺตานํ ถุลฺลจฺจยาทิ จ สงฺคยฺหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อวเสสา อาปตฺติโยติ โสตาปตฺติผลสมาปตฺติอาทโย. ‘‘นตฺถญฺญา อาปตฺติโย’’ติ อิทํ วิปตฺติอาทิภาคินิโย สาวชฺชาปตฺติโย สนฺธาย วุตฺตํ.

อธิกรณปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.