สมถเภทํ

อธิกรณปริยายวารวณฺณนา

๒๙๓. ฉฏฺเฐ ปริยายวาเร อโลโภ ปุพฺพงฺคโมติอาทิ สาสนฏฺฐิติยา อวิปรีตโต ธมฺมวาทิสฺส วิวาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ ฐานานีติ ธมฺมาทีสุ อธมฺโมติอาทินา คเหตฺวา ทีปนานิ อิเธว เภทกรวตฺถูนิ, ตานิ เอว กายกลหาทิวิวาทสฺส การณตฺตา ฐานานิ, โอกาสตฺตา วตฺถูนิ, อาธารตฺตา ภูมิโยติ จ วุตฺตานิ. อพฺยากตเหตูติ อเสกฺขานํ วิวาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทฺวาทส มูลานีติ โกโธ อุปนาโห, มกฺโข ปลาโส, อิสฺสา มจฺฉริยํ, มายา สาเฐยฺยํ, ปาปิจฺฉตา มหิจฺฉตา, สนฺทิฏฺฐิปรามาสิตา อาธานคฺคาหีทุปฺปฏินิสฺสชฺชิตานีติ อิเมสํ ฉนฺนํ ยุคฬานํ วเสน ฉ ธมฺมา เจว โลภาทโย ฉ เหตู จาติ ทฺวาทส ธมฺมา วิวาทาธิกรณสฺส มูลานิ.

๒๙๔. จุทฺทส มูลานีติ ตาเนว ทฺวาทส กายวาจาหิ สทฺธึ จุทฺทส อนุวาทาธิกรณสฺส มูลานิ.

๒๙๕. ปถวีขณนาทีสุ ปณฺณตฺติวชฺเชสุ กุสลาพฺยากตจิตฺตมูลิกา อาปตฺติ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อโลโภ ปุพฺพงฺคโม’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา ฐานานีติอาทิ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ปฏิจฺฉาทนปจฺจยา อาปตฺติสมฺภวโต วุตฺตํ. ‘‘อาปตฺตาธิกรณปจฺจยา จตสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชตี’’ติ (ปริ. ๒๙๐) หิ วุตฺตํ. ‘‘ฉ เหตู’’ติ อิทํ กุสลานํ อาปตฺติเหตุโวหารสฺส อยุตฺตตาย วุตฺตํ, น ปน กุสลเหตูนํ อภาวโต. ‘‘อโลโภ ปุพฺพงฺคโม’’ติ หิ อาทิ วุตฺตํ. อาปตฺติเหตโว เอว หิ ปุพฺพงฺคมนาเมน วุตฺตา.

๒๙๖. จตฺตาริ กมฺมานิ ฐานานีติอาทีสุ อปโลกนวาจา, ญตฺติอาทิวาจาโย จ กมฺมานีติ วุตฺตํ. ตา เอว หิ เอกสีมายํ สามคฺคิมุปคตานํ กมฺมปฺปตฺตานํ อนุมติยา สาวนกิริยานิปฺผตฺติสงฺขาตสฺส สงฺฆคณกิจฺจสภาวสฺส กิจฺจาธิกรณสฺส อธิฏฺฐานาภาเวน ‘‘ฐานวตฺถุภูมิโย’’ติ วุจฺจนฺติ. เอกํ มูลํ สงฺโฆติ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. คณญตฺติอปโลกนานญฺหิ คโณปิ มูลนฺติ. ญตฺติโต วาติ ญตฺติญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺมวาจานํ ญตฺติรูปตฺตา, ญตฺติปุพฺพกตฺตา จ วุตฺตํ. กมฺมญตฺติกมฺมวาจาญตฺติวเสน หิ ทุวิธาสุ ญตฺตีสุ อนุสฺสาวนาปิ กมฺมมูลกนฺเตฺวว สงฺคยฺหนฺติ. ญตฺติวิภาโค จายํ อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ.

‘‘อิเม สตฺต สมถา…เป… ปริยาเยนา’’ติ อิทํ ปุจฺฉาวจนํ. ‘‘สิยา’’ติ อิทํ วิสชฺชนํ. ‘‘กถญฺจ สิยา’’ติ อิทํ ปุน ปุจฺฉา. วิวาทาธิกรณสฺส เทฺว สมถาติอาทิ ปุน วิสชฺชนํ. ตตฺถ ‘‘วตฺถุวเสนา’’ติ อิทํ ‘‘สตฺต สมถา ทส สมถา โหนฺตี’’ติ อิมสฺส การณวจนํ. ‘‘ปริยาเยนา’’ติ อิทํ ‘‘ทส สมถา สตฺต สมถา โหนฺตี’’ติ อิมสฺส การณวจนํ. จตุพฺพิธาธิกรณสงฺขาตวตฺถุวเสน จ เทสนากฺกมสงฺขาตปริยายวเสน จาติ อตฺโถ.

อธิกรณปริยายวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สาธารณวาราทิวณฺณนา

๒๙๗. สตฺตเม สาธารณวาเร สาธารณาติ วิวาทาธิกรณสฺส วูปสมนกิจฺจสาธารณา. เอวํ สพฺพตฺถ.

๒๙๘. อฏฺฐเม ตพฺภาคิยวาเร ตพฺภาคิยาติ วิวาทาธิกรณสฺส วูปสมนโต ตปฺปกฺขิกา.

สาธารณวาราทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สมถาสมถสฺสสาธารณวารวณฺณนา

๒๙๙. นวเม สมถาสมถสาธารณวาเร ‘‘สพฺเพ สมถา เอกโตว อธิกรณํ สเมนฺติ อุทาหุ นานา’’ติ ปุจฺฉนฺเตน ‘‘สมถา สมถสฺส สาธารณา, สมถา สมถสฺส อสาธารณา’’ติ วุตฺตํ. วิวาทาทิอธิกรณกฺกเมน ตพฺพูปสมเหตุภูเต สมเถ อุทฺธรนฺโต ‘‘เยภุยฺยสิกา’’ติอาทิมาห. สมฺมุขาวินยํ วินา กสฺสจิ สมถสฺส อสมฺภวา เสสา ฉปิ สมถา สมฺมุขาวินยสฺส สาธารณา วุตฺตา, เตสํ ปน ฉนฺนํ อญฺญมญฺญาเปกฺขาภาวโต เต อญฺญมญฺญํ อสาธารณา วุตฺตา. ตพฺภาคิยวาเรปิ เอเสว นโย.

สมถาสมถสฺสสาธารณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สมถสมฺมุขาวินยวาราทิวณฺณนา

๓๐๑-๓. เอกาทสมวาเรปิ สมฺมุขาวินโยติอาทิ ปุจฺฉา. เยภุยฺยสิกา สติวินโยติอาทิ วิสชฺชนํ. เอวํ วินยวาเร กุสล-วาเร ตโต ปเรสุปิ ปุจฺฉาวิสชฺชนปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ สมฺมุขาวินโย สิยา กุสโลติอาทีสุ ตสฺมึ ตสฺมึ วินยกมฺเม, วิวาทาทิมฺหิ จ นิยุตฺตปุคฺคลานํ สมุปฺปชฺชนกกุสลาทีนํ วเสน สมฺมุขาวินยาทีนํ, วิวาทาทีนญฺจ กุสลาทิภาโว เตน เตน อุปจาเรน วุตฺโต. ยสฺมา ปเนตสฺส สมฺมุขาวินโย นาม สงฺฆสมฺมุขตาทโย โหนฺติ, เตสญฺจ อนวชฺชสภาวตฺตา อกุสเล วิชฺชมาเนปิ อกุสลตฺตูปจาโร น ยุตฺโต อาปตฺตาธิกรณสฺส อกุสลตฺตูปจาโร วิย, ตสฺมา นตฺถิ สมฺมุขาวินโย อกุสโลติ อตฺโถ.

๓๐๔. ตโต ปเรสุ ยตฺถ เยภุยฺยสิกา ลพฺภติ, ตตฺถ สมฺมุขาวินโย ลพฺภตีติอาทิ สมฺมุขาวินยสฺส อิตเรหิ สมเถหิ นิยเมน สํสฏฺฐตํ, อิตเรสํ ปน ฉนฺนํ อญฺญมญฺญํ สํสคฺคาภาวญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ.

สมถสมฺมุขาวินยวาราทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สํสฏฺฐวาราทิวณฺณนา

๓๐๖. อธิกรณนฺติ วา สมถาติ วา อิเม ธมฺมา สํสฏฺฐาติอาทิ สมถานํ อธิกรเณสุ เอว ยถารหํ ปวตฺตึ, อธิกรณานิ วินา เตสํ วิสุํ อฏฺฐานญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุนฺติ อธิกรณโต สมเถหิ วิโยเชตฺวา อสํสฏฺเฐ กตฺวา นานากรณํ อญฺญมญฺญํ อสํสฏฺฐตาย ฐิตภาวสงฺขาตํ นานตฺตํ ปญฺญาเปตุํ อธิกรณวูปสมกฺขเณ เอว เตสํ อสํสคฺคํ ปญฺญาเปตุํ กึ สกฺกาติ ปุจฺฉติ.

อธิกรณนฺติอาทิ คารยฺหวาททสฺสนํ. โส มา เหวนฺติ โย เอวํ วทติ, โส ‘‘มา เอวํ วทา’’ติ วจนีโย อสฺส, น จ ลพฺภติ สมถานํ อญฺญตฺร อธิกรณา วูปสมลกฺขณนฺติ ปหานาวตฺถานสงฺขาตํ นานากรณํ ปฏิกฺขิปติ. ลกฺขณโต ปน อธิกรเณหิ สมถานํ นานากรณํ อตฺเถวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สมถา อธิกรเณหิ สมฺมนฺตีติ อปโลกนาทีหิ จตูหิ กิจฺจาธิกรเณหิ สพฺเพปิ สมถา นิฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ, นาญฺเญหีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนว วกฺขติ ‘‘สมฺมุขาวินโย วิวาทาธิกรเณน น สมฺมติ. อนุวาท…เป… อาปตฺตาธิกรเณน น สมฺมติ, กิจฺจาธิกรเณน สมฺมตี’’ติอาทิ (ปริ. ๓๑๑).

๓๐๗-๓๑๓. วิวาทาธิกรณํ กติหิ สมเถหิ สมฺมตีติอาทิโก สมฺมติวาโร. ตทนนฺตโร สมฺมตินสมฺมติวาโร จ อธิกรเณหิ สมถานํ สํสฏฺฐตํ, วิสํสฏฺฐตญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺโต. สมถา สมเถหิ สมฺมนฺตีติอาทิโก สมถาธิกรณวาโร สมถานํ อญฺญมญฺญํ, อธิกรเณหิ จ อธิกรณานญฺจ อญฺญมญฺญํ, สมเถหิ จ วูปสมาวูปสมํ ทสฺเสตุํ วุตฺโต.

๓๑๔. สมุฏฺฐาเปติวาโร ปน อธิกรเณหิ อธิกรณานํ อุปฺปตฺติปฺปการทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. น กตมํ อธิกรณนฺติ อตฺตโน สมฺภวมตฺเตน เอกมฺปิ อธิกรณํ น สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. กถญฺจรหิ สมุฏฺฐาเปตีติ อาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ ชายนฺตีติ อนนฺตรเมว อนุปฺปชฺชิตฺวา ปรมฺปรปจฺจยา ชายนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ธมฺโม อธมฺโม’’ติอาทินา อุภินฺนํ ปุคฺคลานํ วิวาทปจฺจยา อญฺญมญฺญเขมภงฺคา โหนฺติ, ตปฺปจฺจยา เตสํ ปกฺขํ ปริเยสเนน กลหํ วฑฺฒนฺตานํ วิวาโท กญฺจิ มหาปริสํ สงฺฆปริณายกํ ลชฺชึ อาคมฺม วูปสมํ คจฺฉติ. ตถา อวูปสมนฺเต ปน วิวาโท กเมน วฑฺฒิตฺวา สกเลปิ สงฺเฆ วิวาทํ สมุฏฺฐาเปติ, ตโต อนุวาทาทีนีติ เอวํ ปรมฺปรกฺกเมน วูปสมการณาภาเว จตฺตาริ อธิกรณานิ ชายนฺติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘สงฺโฆ วิวทติ วิวาทาธิกรณ’’นฺติ. สงฺฆสฺส วิวทโต โย วิวาโท, ตํ วิวาทาธิกรณํ โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ.

สํสฏฺฐวาราทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ภชติวารวณฺณนา

๓๑๘. ตทนนฺตรวาเร ปน วิวาทาธิกรณํ จตุนฺนํ อธิกรณานนฺติอาทิ อธิกรณานํ วุตฺตนเยน อญฺญมญฺญปจฺจยตฺเตปิ สํสคฺคภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วิวาทาธิกรณํ จตุนฺนํ อธิกรณานํ วิวาทาธิกรณํ ภชตีติอาทีสุ วิวาทาธิกรณํ จตูสุ อธิกรเณสุ วิวาทาธิกรณภาวเมว ภชติ, นาญฺญาธิกรณภาวํ, จตูสุ อธิกรเณสุ วิวาทาธิกรณตฺตเมว นิสฺสิตํ วิวาทาธิกรณเมว ปริยาปนฺนํ วิวาทาธิกรณภาเวเนว สงฺคหิตนฺติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ.

๓๑๙. วิวาทาธิกรณํ สตฺตนฺนํ สมถานํ กติ สมเถ ภชตีติอาทิ ปน จตุนฺนํ อธิกรณานํ วูปสมเน สติ นิยตสมเถ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ กติ สมเถ ภชตีติ อตฺตโน อุปสมตฺถาย กิตฺตเก สมเถ อุปคจฺฉติ, กิตฺตเก สมเถ อาคมฺม วูปสมํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. กติ สมถปริยาปนฺนนฺติ อตฺตานํ วูปสเมตุํ กติสุ สมเถสุ เตหิ สมานวเสน ปวิฏฺฐํ. กติหิ สมเถหิ สงฺคหิตนฺติ วูปสมํ กโรนฺเตหิ กติหิ สมเถหิ วูปสมกรณตฺถํ สงฺคหิตํ.

ภชติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.