ปฐมคาถาสงฺคณิกวณฺณนา

สตฺตนคเรสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวณฺณนา

๓๓๕. วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา นิปาโตติ อตฺโถ. อฑฺฒุฑฺฒสตานีติ ตีณิ สตานิ, ปญฺญาสานิ จ. วิคฺคหนฺติ มนุสฺสวิคฺคหํ. อติเรกํ วาติ ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ. กาฬกนฺติ ‘‘สุทฺธกาฬกาน’’นฺติ (ปารา. ๕๕๒-๕๕๔) วุตฺตกาฬกํ. ภูตนฺติ ภูตาโรจนํ. ปรมฺปรภตฺตนฺติ ปรมฺปรโภชนํ. ภิกฺขุนีสุ จ อกฺโกโสติ ยา ปน ภิกฺขุนี ภิกฺขุํ อกฺโกเสยฺย วา ปริภาเสยฺย วา (ปาจิ. ๑๐๒๙). อนฺตรวาสกนฺติ อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรปฏิคฺคหณํ. รูปิยนฺติ รูปิยสพฺโพหารํ. สุตฺตนฺติ สามํ สุตฺตํ วิญฺญาเปตฺวา ตนฺตวาเยหิ. อุชฺฌาปนเกติ อุชฺฌาปนเก ขียนเก. ปาจิตปิณฺฑนฺติ ภิกฺขุนีปอปาจิตปิณฺฑปาตํ. จาริตฺตนฺติ นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน สนฺตํ. จีวรํ ทตฺวาติ สมคฺเคน สงฺเฆน จีวรํ ทตฺวา. โวสาสนฺตีติ ภิกฺขู ปเนว กุเลสุ นิมนฺติตา ภุญฺชนฺติ (ปาจิ. ๕๕๘), ตตฺถ เจสา. คิรคฺคจริยาติ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี นจฺจํ วา คีตํ วา’’ติ (ปาจิ. ๘๓๔) จ, ‘‘อนฺโตวสฺสํ จาริกํ จเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๗๐) จ วุตฺตทฺวยํ. ฉนฺททาเนนาติ ปาริวาสิกฉนฺททาเนน สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺย (ปาจิ. ๑๑๖๗). ปาราชิกานิ จตฺตาริ, ภิกฺขุนีนํ สญฺญาจิกกุฏิญฺจ โกสิยมิสฺสสนฺถตญฺจ เสยฺยา จ อนุปสมฺปนฺเนน สห ปถวีขณนํ. คจฺฉ เทวเตติ ภูตคามปาตพฺยตา สปฺปาณกอุทกสิญฺจนนฺติ อตฺโถ. มหาวิหาโรติ มหลฺลกวิหาโร. อญฺญนฺติ อญฺญวาทกํ. ทฺวารนฺติ ยาวทฺวารโกสา. ‘‘อนาทริยปาจิตฺตีติ จ สหธมฺมิกํ วุจฺจมาโน’’ติ ปาโฐ. ปโยปานนฺติ สุรุสุรุการกํ. เอฬกโลมานิ ปตฺโต จาติ เอฬกโลมโธวาปนญฺจ อูนปญฺจพนฺธนปตฺโต จ. โอวาโท เจว เภสชฺชนฺติ ภิกฺขุนุปสฺสยํ อุปสงฺกมิตฺวา โอวาโท ตทุตฺตริเภสชฺชวิญฺญาปนญฺจ. สูจิ อรญฺญโกติ ‘‘อฏฺฐิมยํ วา ทนฺตมยํ วา วิสาณมยํ วา สูจิฆร’’นฺติ (ปาจิ. ๕๑๗) จ ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ อารญฺญกานิ เสนาสนานิ สาสงฺก…เป… ปฏิเทเสตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. ๕๗๐) จ. โอวาโทติ ยา ปน ภิกฺขุนี โอวาทาย วา สํวาสาย วา น คจฺเฉยฺย (ปาจิ. ๑๐๕๕). ปาราชิกานิ จตฺตารีติอาทิ ทฺวีสุ นคเรสุ ปญฺญตฺตสมฺปิณฺฑนํ.

จตุวิปตฺติวณฺณนา

๓๓๖. เอกตึสา เย ครุกาติ อุภโต อฏฺฐ ปาราชิกา, ภิกฺขูนํ เตรส, ภิกฺขุนีนํ ทส จ สงฺฆาทิเสสา. สาธารณาสาธารณวเสน อฏฺฐ อนวเสสา นาม ปาราชิกานิ. ตเทวาติ สีลวิปตฺตึเยว. วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปาราชิก’’นฺติอาทินา อปุจฺฉิตเมว วิสฺสชฺชิตํ. ‘‘ตตฺถ โย จายํ, อกฺโกสติ หสาธิปฺปาโย’’ติ ปาโฐ. ทุฏฺฐุลฺลวิภาวนวเสนาคตวิปตฺตึ ฐเปตฺวา ปุจฺฉาปฏิปาฏิยา ยาวตติยกปญฺหํ วิสฺสชฺชิตุมารภิ. อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา ภิกฺขุนี อฏฺฐ ยาวตติยกสงฺฆาทิเสสา อิธ ปุจฺฉิตตฺตา อนนฺตรปญฺหา นาม ชาตา.

เฉทนกาทิวณฺณนา

๓๓๗. ปมาณาติกฺกนฺตมญฺจนิสีทนกณฺฑุปฏิจฺฉาทิวสฺสิกสาฏิกาสุคตจีวรปฺปมาณํ ภิกฺขุนีนํ อุทกสาฏิกาติ ฉ เฉทนกานิ. จีวรวิปฺปวาสสมฺมุติอาทโย จตสฺโส สมฺมุติโย. ‘‘อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ เอวํ อาคตา สตฺต สามีจิโย.

อสาธารณาทิวณฺณนา

๓๓๘. ปุพฺเพ วุตฺตจุทฺทสปรมาเนว อนฺตรปเญฺห นิฏฺฐเปตฺวา ปุริมปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต. โธวนญฺจ ปฏิคฺคโหติ คาถา อฏฺฐกถาจริยานํ. เทฺว โลมานิ เอฬกโลมติโยชนปรมานิ.

เทฺววีสติ ขุทฺทกาติ –

‘‘สกโล ภิกฺขุนิวคฺโค, ปรมฺปรญฺจ โภชนํ;

อนติริตฺตํ อภิหฏํ, ปณีตญฺจ อเจลกํ;

ชานํ ทุฏฺฐุลฺลฉาทนํ.

‘‘อูนํ มาตุคาเมน สทฺธึ, ยา จ อนิกฺขนฺตราชเก;

สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา, วิกาเล คามปฺปเวสนํ.

‘‘นิสีทเน จ ยา สิกฺขา, วสฺสิกาย จ สาฏิกา;

ทฺวาวีสติ อิมา สิกฺขา, ขุทฺทเกสุ ปกาสิตา’’ติ. –

ปาโฐ. ‘‘กุเลสุ จาริตฺตาปตฺตี’’ติ ปาโฐ น คเหตพฺโพ สาธารณตฺตา ตสฺส สิกฺขาปทสฺส. ฉจตฺตารีสา จิเมติ ฉจตฺตารีส อิเม. ‘‘ปาราชิกานิ สงฺฆาทิเสโส’’ติ เอวํ วุตฺตสิกฺขาปเท เอว วิภชิตฺวา วุตฺตตฺตา วิภตฺติโย นาม. สาธารณนฺติ อฏฺฐนฺนมฺปิ สาธารณํ. ปาราชิกภูตา วิภตฺติโย ปาราชิกวิภตฺติโย. สาธารเณ สตฺตวชฺโช สงฺฆาทิเสโส. อญฺญตรสฺมึ คณฺฐิปเท ‘‘อถ วา ‘เทฺว อุโปสถา เทฺว ปวารณา จตฺตาริ กมฺมานิ ปญฺเจว อุทฺเทสา จตุโร ภวนฺติ, นญฺญถา’ติ ปาฬึ อุทฺธรนฺติ. ตตฺถ ‘จตฺตาริ กมฺมานี’ติ วิเสสาภาวา อุทฺธริตโปตฺถกเมว สุนฺทรํ, ปุพฺเพปิ วิภตฺติมตฺตทสฺสนวเสเนว เจตํ วุตฺตํ. ‘น สมเถหิ วูปสมนวเสนา’ติ วตฺวา จตฺตาริ กมฺมวิภชเน ‘สมเถหิ วูปสมฺมตี’ติ น วิเสสิตํ อุโปสถปฺปวารณานํเยว วิภาคตฺตา. กสฺมา? เอตฺถาปิ ‘อุโปสถปฺปวารณานํเยว วิเสเสตฺวา นยํ เทถา’ติ วุตฺตตฺตา, อธมฺเมน วคฺคาทิกมฺเมน อาปตฺติโยปิ วูปสมฺมนฺตีติ อาปชฺชนโตติ เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, วิจาเรตพฺพํ. ทฺวีหิ จตูหิ ตีหิ กิจฺจํ เอเกนาติ ทฺวีหิ วิวาทาธิกรณํ, จตูหิ อนุวาทาธิกรณํ, ตีหิ อาปตฺตาธิกรณํ, เอเกน กิจฺจาธิกรณํ สมฺมตีติ อตฺโถ.

ปาราชิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

๓๓๙. นิพฺพจนมตฺตนฺติ เววจนมตฺตํ. เสเสติ อาทิโต เสสา มชฺฌนฺตา. ปทนฺติ สิกฺขาปทํ. สทฺธาจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตนฺติ อตฺโถ, ‘‘สนฺตาจิตฺต’’นฺติ วา ปาโฐ. อนาฬิยนฺติ ทลิทฺทํ. กิญฺจาปิ อิทํ นิพฺพจนํ ‘‘ครุกํ ลหุกญฺจา’’ติอาทิปเญฺห นตฺถิ, ‘‘หนฺท วากฺยํ สุโณม เต’’ติ อิมินา ปน วจเนน สงฺคหิตสฺสตฺถสฺส ทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘อากาโส ปกฺขินํ คตี’’ติ จ ปาโฐ อตฺถิ, โส ชาติวเสน ยุชฺชติ. ปกฺขีนนฺติ อุชุกเมว.

ปฐมคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.