๑. ปตฺตสิกฺขาปทวณฺณนา

๕๙๘. พหู ปตฺเต สนฺนิจยนฺติ เอตฺถ สนฺนิจยนฺติ ภาวนปุํสกํ, พหู ปตฺเต วา คเหตฺวา สนฺนิจยํ กริสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘อฑฺฒเตรสปลมาสานํ คาหิกา’’ติ ลิขิตํ. เอตฺถ –

‘‘กุฑุโว จตุปเลยฺโย, กุฑุวานํ จตุคฺคุณํ;

ปตฺถํ จตุคฺคุโณ มาสา-ติ กมาหุ จตุคฺคุณ’’นฺติ. –

อาทึ โลกโวหารํ ทสฺเสตฺวาว เกจิ ปปญฺเจนฺติ.

๖๐๒. ขาทนนฺติ ขาทนียํ สูปาทิ. ‘‘พฺยญฺชนสฺส มตฺตา นาม โอทนโต จตุตฺโถ ภาโค’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๘๗) พฺรหฺมายุสุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อาโลปสฺส จตุตฺถภาคํ พฺยญฺชนํ อนุรูปนฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขุนิยา ปตฺตสนฺนิจยสฺส วาริตตฺตา ตทนุโลมโต ภิกฺขูนมฺปิ ทุติโย วาริโต’’ติ วุตฺตํ, ตํ น ยุตฺตํ, ปาฬิยญฺหิ ‘‘สนฺนิจยํ กเรยฺยาติ อนธิฏฺฐิโต อวิกปฺปิโต’’ติ (ปาจิ. ๗๓๕) วุตฺตํ. โส หิ กถินกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๐๖ อาทโย) นิจยสนฺนิธิ วิย เอโกปิ ปุนทิวเส ‘‘สนฺนิจโย’’ติ วุจฺจติ. อนนฺตรสิกฺขาปเท ปน ‘‘ทุติโย วาริโตติ อธิฏฺฐานํ นิยตํ, ตสฺมา เทฺว ปตฺเต อธิฏฺฐาตุํ น ลภติ. สเจ เอกโต อธิฏฺฐาติ, เทฺวปิ น อธิฏฺฐิตา โหนฺติ. วิสุํ วิสุํ อธิฏฺฐาติ, ทุติโย อนธิฏฺฐิโต’’ติ วทนฺติ. วิกปฺเปตุํ ปน พหูปิ ลภติ. อิทานิ วตฺตพฺพํ สนฺธาย ‘‘นามมตฺเต วิเสโส’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ นามนฺติ มชฺฌิโม มชฺฌิโมมโก มชฺฌิมุกฺกฏฺโฐติอาทิ.

๖๐๘. ‘‘ปากสฺส หิ อูนตฺตา ปตฺตสงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติ วจนโต อธิฏฺฐิตปตฺโตปิ ขรปาเกน เสตตฺตา อธิฏฺฐานํ วิชหตีติ เจ? น, อธิฏฺฐานวิชหเนสุ นวสุ อนาคตตฺตา, ตสฺมา ปฐมปากานํ เอว อูนตฺตา ปตฺตสงฺขฺยํ น คจฺฉติ, ตสฺมึ สติ อญฺญํ วิญฺญาเปตุํ น วฏฺฏติ. ‘‘อูนปญฺจพนฺธเนนา’’ติ หิ วุตฺตํ. ฉิทฺเท, ราชิยา วา หิ สติ เตหิ อธิฏฺฐานํ วิชหตีติ วิชหิเต นายํ ปฏิเสโธ, ตสฺมา ปจฺจุทฺธริตฺวา, วิกปฺเปตฺวาปิ อญฺญํ วิญฺญาเปตุํ น ลภติ.

เอวํ ปตฺตการโก มูลํ ลภิตฺวาติ เอตฺถ ปจิตฺวา ฐปิตทิวสโต ปฏฺฐาย. ทาตุกาโม หุตฺวาติ เอตฺถ ทินฺนทิวสโต, สุตทิวสโต วา ปฏฺฐาย ทสาหํ เวทิตพฺพํ. ลิงฺคปริวตฺเตน ปน ทสาหาติกฺกเม ปตฺตสามิกสฺส ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขุนิยา ปน รตฺตาติกฺกเม นิสฺสคฺคิยํ.

ปตฺตสิกฺขาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.