๒. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒๒๓. สิริสมฺปตฺติยา ราชติ ทิปฺปติ โสภตีติ ราชา, ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺเชตีติ รเมติ. อพฺภุคฺคตายาติ อุทีริตา นิพฺพตฺติโต ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉนโต. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกรตนํ ปวตฺเตติ. เทวฏฺฐานนฺติ ปูชนียเทวฏฺฐานํ. จิตฺตีกตฏฺเฐนาติ ปูชนียภาเวน. อคฺโฆ นตฺถิ จิรกาลสมฺภวปุญฺญานุภาวสิทฺธรตนสพฺภาวโต. อญฺเญหิ จกฺกวตฺติโน ปริคฺคหภูตรตเนหิ. โลเกติ มนุสฺสโลเก. เตน ตทญฺญโลกํ นิวตฺเตติ. วิชฺชมานคฺคหเณน อตีตานาคตํ นิวตฺเตติ. พุทฺธา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ จกฺกวตฺติโนปิ เยภุยฺเยน ตสฺมึเยว อุปฺปชฺชนโตติ อธิปฺปาโย. อโนมสฺสาติ อลามกสฺส อุกฺกฏฺฐสฺส. เสสานิ รตนานิ.

ตตฺราติ วาโกฺยปญฺญาสเน นิปาโต, ตสฺมึ ปาตุภาววจเน. ‘‘อยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ อธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘อุปฺปนฺนํ หี’’ติอาทิมาห. เตหิ รตเนหิ จกฺกวตฺตนนิยมาเปกฺขตาย จกฺกวตฺติวจนสฺส. นิยเมนาติ เอกนฺเตน. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ ภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโรติ ยถา – ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติ (สุ. นิ. ๔๑๐). ลทฺธนามสฺสาติ จกฺกวตฺตีติ โลเก ลทฺธสมญฺญสฺส ปตฺถนียสฺส ปุริสวิเสสสฺส. มูลุปฺปตฺติวจนโตปีติ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา’’ติ เอตสฺส ปฐมุปฺปตฺติยา วจนโตปิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. โย หิ จกฺกวตฺติราชา, ตสฺส อุปฺปตฺติยา จกฺกรตนสฺส อุปฺปชฺชนโต จกฺกวตฺตีติ เอวํ นามํ อุปฺปชฺชติ. ‘‘จกฺกํ วตฺเตสฺสตี’’ติ อิทํ ปน นิยามํ อนเปกฺขิตฺวา ตสฺส อุปฺปชฺชตีติ รตนานุปฺปตฺตึ คเหตฺวา วุตฺตนยโต สญฺญา อุปฺปชฺชติ ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ. เอกเมวาติ จกฺกรตนเมว ปฐมํ ปาตุภวติ. ยสฺมึ ภูเต รญฺโญ จกฺกวตฺติสมญฺญา, อถ ปจฺฉา รตนานิ ปาตุภวนฺตีติ พหูนํ ปาตุภาวํ อุปาทาย พหุลวจนโตปิ เอตํ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา รตนานํ ปาตุภาโว’’ติ วุตฺตํ. อยํ เหตุกตฺตุสญฺญิโต อตฺถเภโท. ปาตุภาวาติ ปาตุภาวโต. ปุญฺญสมฺภาโร ภินฺนสนฺตานตาย รตนานมฺปิ ปริยาเยน อุปนิสฺสยเหตูติ วุตฺตํ. ยุตฺตเมเวตํ ยถาวุตฺตยุตฺติยุตฺตตฺตา.

วตฺตพฺพภูโต อธิปฺปาโย เอตสฺส อตฺถีติ อธิปฺปาโย, อตฺถนิทฺเทโส, สงฺเขปโต อธิปฺปาโย สงฺเขปาธิปฺปาโย. จกฺกรตนานุภาเวน จกฺกวตฺติสฺสริยสฺส สิชฺฌนโต ‘‘ทาตุํ สมตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. โยชนปฺปมาเณ ปเทเส ปวตฺตตฺตา โยชนปฺปมาณํ อนฺธการํ. อติทีฆาติรสฺสตาทึ ฉพฺพิธํ โทสํ วิวชฺเชตฺวา ฐิตสฺสาติ วจนเสโส.

สพฺเพสํ จตุภูมกธมฺมานํ ปุเรจรํ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมเนฺวสนวเสน ปวตฺตนโต. พุทฺธาทีหิปิ อปฺปหานียตาย มหนฺตธมฺมสภาวตฺตา ธมฺมกาเย จ เชฏฺฐกฏฺเฐน ธมฺมกายูปปนฺนํ. ปญฺญาปาสาทตาย จสฺส อุปริคตฏฺเฐน อจฺจุคฺคตํ. วิตฺถตฏฺเฐน วิปุลํ. มหนฺตตาย มหนฺตํ. อนาทิกาลภาวิตสฺส กิเลสสนฺตานสฺส ขเณเนว วิทฺธํสนโต สีฆํ ลหุ ชวนฺติ ปริยายา. โพชฺฌงฺคธมฺมปริยาปนฺนตฺตา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกนฺต-กุสลตฺตา’’ติ. สมฺปยุตฺตวเสน ปีติยา อาโลกวิทฺธํสนภาววเสนาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยาที’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกธมฺมปริจฺเฉโทติ จตุภูมกตฺตา สพฺพสงฺคาหโก โพชฺฌงฺคธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต.