๑๔. เทวทหวคฺโค

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

๑๓๔. มนํ รมยนฺตาติ อาปาถคตา มนสฺส รมณวเสน ปิยายิตพฺพตาวเสน ปวตฺตนฺตา.

๒. ขณสุตฺตวณฺณนา

๑๓๕. ฉผสฺสายตนิกาติ ฉหิ ผสฺสายตเนหิ อนิฏฺฐสํเวทนิยา. ฉทฺวารผสฺสปฏิวิญฺญตฺตีติ ฉหิปิ ทฺวาเรหิ อารมฺมณสฺส ปฏิสํเวทนา โหติเยว สพฺพโส ทุกฺขานุภวนตฺถํ. ตาวตึสปุรนฺติ สุทสฺสนมหานครํ. อภาโว นาม นตฺถิ สพฺพถา สุขานุภวนโต. นิรเยติ อิมินา ทุคฺคติ ภวสามญฺเญน อิตราปายาปิ คหิตา เอว. มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสิตุํ น สกฺกาติ อิมินา ปน สพฺเพสมฺปิ อจฺฉินฺทิกฏฺฐานานํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมวาติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก เอว. อปาโยปิ ปญฺญายติ อปายทุกฺขสทิสสฺส ทุกฺขสฺส กทาจิ ปฏิสํเวทนโต. สคฺโคปิ ปญฺญายติ เทวโภคสทิสสมฺปตฺติยา กทาจิ ปฏิลภิตพฺพโต.

อยํ กมฺมภูมีติ อยํ มนุสฺสโลโก ปุริสถามกรณาย กมฺมภูมิ นาม ตาสํ โยคฺยฏฺฐานภาวโต. ตตฺถ ปธานกมฺมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธ มคฺคภาวนา’’ติ อาห. ฐานานีติ การณานิ. สํเวชนิยานีติ สํเวคชนนานิ พหูนิ ชาติอาทีนิ. ตถา หิ ชาติ, ชรา, พฺยาธิ, มรณํ, อปายภวํ, ตตฺถปิ นิรยูปปตฺติเหตุกํ, ติรจฺฉานุปปตฺติเหตุกํ, อสูรกายูปปตฺติเหตุกํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกนฺติ พหูนิ สํเวควตฺถูนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สํเวคชาโต สญฺชาตสํเวโค โยนิโส ปธานมนุยุญฺชสฺสุ. สํเวคาติ สํเวคมาปชฺชสฺสุ.

ขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา

๑๓๖. สมฺมุทิตา สมฺโมทปฺปตฺตา, ปโมทิตา สญฺชาตปโมทา. ทุกฺขาติ ทุกฺขวนฺโต สญฺชาตทุกฺขา. เตนาห ‘‘ทุกฺขิตา’’ติ. สุขํ เอตสฺส อตฺถีติ สุโข, สุขี. เตนาห ‘‘สุขิโต’’ติ. ยตฺตกา รูปาทโย ธมฺมา โลเก อตฺถีติ วุจฺจติ. ปสฺสนฺตานนฺติ สจฺจปฏิเวเธน สมฺมเทว ปสฺสนฺตานํ. ‘‘ปจฺจนีกํ โหตี’’ติ วตฺวา ตํ ปจฺจนีกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลโก หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสุภาติ ‘‘อาหู’’ติปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘สุขํ ทิฏฺฐมริเยภิ…เป… ตทริยา สุขโต วิทู’’ติ จ วุตฺตํ. สพฺพเมตํ นิพฺพานเมว สนฺธาย วุตฺตํ. นิพฺพานเมว หิ เอกนฺตโต สุขํ นาม.

ปญฺจนวุติปาสณฺฑิโน เตสญฺจ ปาสณฺฑิภาโว ปปญฺจสูทนิฏฺฐกถายํ ปกาสิโต เอว. กิเลสนีวรเณน นิวุตานนฺติ กิเลสขนฺธา กิเลสนีวรณํ, เตน นิวาริตานํ. นิพฺพานทสฺสนํ นาม อริยมคฺโค, เตน ตสฺส ปฏิวิชฺฌนญฺจ กาฬเมฆอวจฺฉาทิตํ วิย จนฺทมณฺฑลํ.

ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อสุภภาวปริจฺฉินฺทเนน สมฺมาวิญฺญาณทสฺสเนน จ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. มคฺคธมฺมสฺสาติ อริยมคฺคธมฺมสฺส.

อนุปนฺเนหีติ อนุ อนุ อวิหาย ปฏิปนฺเนหิ. โก นุ อญฺโญ ชานิตุํ อรหติ, อญฺโญ น ชานาตีติ ทสฺเสติ.

ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔-๑๒. ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๓๗-๑๔๕. สุทฺธิกํ กตฺวา คาถาพนฺธเนน วินา เกวลํ จุณฺณิยปทวเสเนว. ตถา ตถาติ อชฺฌตฺติกานิ พาหิรานิ จ อายตนานิ อนิจฺจลกฺขเณน ทุกฺขานตฺตลกฺขเณหิ จ โยเชตฺวา ทสฺสนวเสน.

ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เทวทหวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.