๑๓. คหปติวคฺโค

๑-๓. เวสาลีสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๒๔-๑๒๖. ทฺวีสูติ อิมสฺมึ คหปติวคฺเค ปฐมทุติเยสุ ตติเย จ วุตฺตตฺถเมว ปาฐชาตํ อปุพฺพํ นตฺถีติ อตฺโถ.

๔-๕. ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๒๗-๑๒๘. กามํ อญฺเญปิ ปพฺพชิตา ยุตฺตกาเล ปิณฺฑํ อุลมานา จรนฺติเยว, อยํ ปน โอทริโต, เตเนว การเณน ปพฺพชิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปิณฺฑํ อุลมาโน’’ติอาทิมาห. ฆํสนฺโตวาติ ภูมิยํ ฆํสนฺโต เอว ปตฺตํ ฐเปติ. ปริกฺขีณนฺติ สมนฺตโต ปริกฺขีณํ. นาฬิโก …เป… ชาตํ, อติเรกปตฺตฏฺฐปนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา อญฺญํ น คณฺหาติ. ‘‘อินฺทฺริยภาวนนฺติ จกฺขาทิปญฺจินฺทฺริยภาวน’’นฺติ เกจิ วทนฺติ, ตถา วิปสฺสนาภินิเวสํ กตฺวา อุปริวิปสฺสนํ วฑฺฒิตฺวาติ อธิปฺปาโย. อปเร ปน ‘‘สทฺธาปญฺจมานํ อินฺทฺริยานํ วเสน วิปสฺสนาภินิเวสํ กตฺวา เตน สุเขน อภิญฺญาปหานานํ สมฺปาทนวเสน อินฺทฺริยํ ภาเวตฺวา’’ติ วทนฺติ.

อุปสงฺกมตีติ เอตฺถ ยถา โส ราชา อุปสงฺกมิ, ตํ อาคมนโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ อารทฺธํ. มหาปานํ นาม อญฺญํ กมฺมํ อกตฺวา ปานปสุโต หุตฺวา สตฺตาหํ ตทนุรูปปริชนสฺส สุราปิวนํ. เตนาห ‘‘มหาปานํ นาม ปิวิตฺวา’’ติ. สาลิถุเสหีติ รตฺตสาลิถุเสหิ. ฑยฺหมานํ วิย กิปิลฺลิกทํสนชาตาหิ ทุกฺขเวทนาหิ. มุขสตฺตีหิ วิชฺฌึสุ วลฺลภตาย. อิตฺถิโลโล หิ โส ราชา.

ปเวณินฺติ เตสํ สมาทานปเวณึ พฺรหฺมจริยปพนฺธํ. ปฏิปาเทนฺตีติ สมฺปาเทนฺติ. ครุการมฺมณนฺติ ครุกาตพฺพอารมฺมณํ, อวีติกฺกมิตพฺพารมฺมณนฺติ อตฺโถ. อสฺสาติ รญฺโญ. จิตฺตํ อโนตรนฺตนฺติ ปสาทวีถึ อโนตรนฺตํ อนุปคจฺฉนฺตํ. วิเหเฐตุนฺติ วิพาธิตุํ.

โลภสฺส อปราปรุปฺปตฺติยา พหุวจนวเสน ‘‘โลภธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปชฺชนฺตีติปิ อตฺโถ เยว, ยสฺมา อุปฺปชฺชมาโน โลภธมฺโม อตฺตโน เหตุปจฺจเย ปริคฺคหาเปนฺโต ชานาเปนฺโต วิย สหติ ปวตฺตตีติ. อิมเมว กายนฺติ เอตฺถ สมูหตฺเถ เอว กาย-สทฺโท คพฺภาสยาทิฏฺฐาเนสุ อุปฺปชฺชนธมฺมสมูหวิสยตฺตา, อิตเร ปน กายูปลกฺขิตตาย ‘‘กาโย’’ติ เวทิตพฺพา. อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. โฆสิตสุตฺตวณฺณนา

๑๒๙. รูปา จ มนาปาติ นีลาทิเภทา รูปธมฺมา จ มนสา มนุญฺญา ปิยรูปา สํวิชฺชนฺติ, อิทญฺจ สุขเวทนียสฺส ผสฺสสฺส สภาวทสฺสนตฺถํ. เอวํ ‘‘รูปา จ มนาปา อุเปกฺขาเวทนิยา’’ติ เอตฺถาปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. จกฺขุวิญฺญาณ…เป… ผสฺสนฺติ วุตฺตํ. อุปนิสฺสยโกฏิยา หิ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตผสฺโส สุขเวทนีโย, น สหชาตโกฏิยา. เตนาห – ‘‘เอกํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ชวนวเสน สุขเวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘สํวิชฺชติ โข, คหปติ, โสตธาตู’’ติ อาคเตสุ ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ.

เตวีสติ ธาตุโย กถิตา ฉนฺนํ ทฺวารานํ วเสน วิภชฺชคหเณน. วตฺถุนิสฺสิตนฺติ หทยวตฺถุนิสฺสิตํ. ปญฺจทฺวาเร วีสติ, มโนทฺวาเร ติสฺโส เอวํ เตวีสติ.

โฆสิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗-๘. หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๓๐-๑๓๑. ตํ อิตฺเถตนฺติ จกฺขุนา ยํ รูปํ ทิฏฺฐํ, ตํ อิตฺถนฺติ อตฺโถ. ตํ สุขเวทนิยนฺติ ตํ สุขเวทนาย อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจยภูตํ จกฺขุวิญฺญาณญฺเจว, โย จ ยถารหํ อุปนิสฺสยโกฏิยา วา, อนนฺตโร เจ อนนฺตรโกฏิยา วา, สหชาโต เจ สมฺปยุตฺตโกฏิยา วา, สุขเวทนาย ปจฺจโย ผสฺโส. ตํ สุขเวทนิยญฺจ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนาติ โยชนา. เอส นโย สพฺพตฺถ สพฺเพสุ เสเสสุ สตฺตสุ วาเรสุ. มโนธาตุเยว วา สมานาติ อภิธมฺมนเยน. สุตฺตนฺตนเยน ปน สุญฺญตฏฺเฐน นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน จ มโนธาตุสมญฺญํ ลภเตว. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

๑๓๒. เตปิ มาณวกาเตฺวว วุตฺตา, น พฺราหฺมณกุมารา เอว. เสเลยฺยกานีติ อญฺญมญฺญํ สิลิสฺสนลงฺฆนกีฬนานิ.

อุปฏฺฐานวเสน อิภํ หรนฺตีติ อิพฺภา, หตฺถิโคปกา. เต ปน นิหีนกุฏุมฺพสฺส โภคฺคํ อุปาทาย คหปติภาวํ อุปาทาย ‘‘คหปติกา’’ติปิ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘คหปติกา’’ติ. กณฺหาติ กณฺหาภิชาติกา. รฏฺฐํ ภรนฺตีติ ยสฺมึ รฏฺเฐ วสนฺติ, ตสฺส รฏฺฐสฺส พลึ ภรเณน, อตฺตโน วา กุฏุมฺพสฺส ภรเณน ภรตา. ปริยายนฺตาติ ปริโต สํจรนฺตา กีฬนฺติ.

สีลเชฏฺฐกาติ สีลปฺปธานา. เย ปุราณํ สรนฺติ, เต สีลุตฺตมา อเหสุํ. ทฺวารานิ จกฺขาทิทฺวารานิ.

อปกฺกมิตฺวา อเปตา วิรหิตา หุตฺวา. วิสมานีติ วิคตสมานิ ทุจฺจริตสภาวานิ. นานาวิธทณฺฑา นานาวิธทณฺฑนิปาตา.

อนาหารกาติ กิญฺจิ อภุญฺชนกา. ปงฺโก วิย ปงฺโก, มลํ. ทนฺตปงฺโก ปุริมปทโลเปน ปงฺโกติ วุตฺโตติ ‘‘ปงฺโก นาม ทนฺตมล’’นฺติ วุตฺตํ. อเชหิ กาตพฺพกานํ อโกเปตฺวา กรณํ สมาทานวเสน วตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. โกหญฺญํ นาม อตฺตนิ วิชฺชมานโทสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสนฺตคุณปกาสนาติ อาห – ‘‘ปฏิจฺฉนฺน…เป… โกหญฺญญฺเจวา’’ติ. ปริกฺขารภณฺฑกวณฺณาติ ปริกฺขารภณฺฑา กปฺปกาติ. เต จ โข อตฺตโน ชีวิกตฺถาย อามิสกิญฺชกฺขสฺส อตฺตนิพนฺธนตฺถาย อโมจนตฺถาย กตา.

อขิลนฺติ เจโตขิลรหิตํ พฺรหฺมวิหารวเสน. เตนาห ‘‘มุทุ อถทฺธ’’นฺติ.

อธิมุตฺโตติ อภิรติวเสน ยุตฺตปยุตฺโต. ปริตฺตจิตฺโตติ ปริโต ขณฺฑิตจิตฺโต. อปฺปมาณจิตฺโตติ เอตฺถ ‘‘โก อย’’นฺติ ปฏิกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยจิตฺโต.

โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา

๑๓๓. พฺราหฺมณึ ธมฺมสวนาย โจเทนฺโต มาณวโก ‘‘ยคฺเฆ’’ติ อโวจ. เตนาห ‘‘ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต’’ติ.

เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.