๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๕. อปสาเทตีติ ตชฺเชติ. อุสฺสาเทตีติ อุกฺกํเสติ. อยํ กิร เถโร มาลุกฺยปุตฺโต. ปมชฺชิตฺวาติ โยนิโสมนสิการสฺส อนนุยุชฺชเนน ปมชฺชิตฺวา.

ยตฺราติ ปจฺจตฺตํ วจนาลงฺกาเร. นามาติ อสมฺภาวเน อปสาทนปกฺเข, อุสฺสาทนปกฺเข ปน สมฺภาวเน. กึ ชาตนฺติ กึ เตน มหลฺลกภาเวน ชาตนฺติ มหลฺลกภาวํ ติณายปิ อมญฺญมาโน วทติ. เตนาห ‘‘ยทิ…เป… อนุคฺคณฺหนฺโต’’ติ. อนุคฺคณฺหนฺโตติ อจินฺเตนฺโต. มาทิสานํ ภควโต โอวาโท อุปการาวโหติ เอตรหิ โอวาทญฺจ ปสํสนฺโต.

‘‘อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพา’’ติอาทินา ปริกปฺปวเสน วุตฺตนิทสฺสนํ ‘‘ยถา เอเตสุ ฉนฺทาทโย น โหนฺติ, เอวมิตเรสุปิ ปริญฺญาเตสู’’ติ นยปฏิปชฺชนตฺถํ, เตสมฺปิ อิเมหิ สมาเนตพฺพตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุปินกูปมา กามา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ๒.๔๖; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬว. ๖๕).

จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส รูปายตนํ ยตฺตโก คหณากาโร, ตตฺตกํ. กิตฺตกํ ปมาณนฺติ อตฺตสํเวทิยํ ปรสฺส น ทิสิตพฺพํ, กปฺปนามตฺตํ รูปํ. เตนาห ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ หี’’ติอาทิ. รูเปติ รูปายตเน. รูปมตฺตเมวาติ นีลาทิเภทํ รูปายตนมตฺตํ, น นีลาทิ. วิเสสนิวตฺตนตฺโถ หิ อยํ มตฺต-สทฺโท. ยทิ เอวํ, เอว-กาโร กิมตฺถิโย? จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูปายตเน ลพฺภมานมฺปิ นีลาทิวิเสสํ ‘‘อิทํ นีลํ นาม, อิทํ ปีตํ นามา’’ติ น คณฺหาติ. กุโต นิจฺจานิจฺจาทิสภาวตฺถนฺติ สํหิตสฺสปิ นิวตฺตนตฺถํ เอวการคฺคหณํ. เตนาห ‘‘น นิจฺจาทิสภาว’’นฺติ. เสสวิญฺญาเณหิปีติ ชวนวิญฺญาเณหิปิ.

ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ รูปายตนสฺส ทสฺสนนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘รูเป รูปวิชานน’’นฺติ. จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมวาติ ยตฺตกํ จกฺขุวิญฺญาณํ รูปายตเน คหณมตฺตํ, ตํมตฺตเมว เม สพฺพํ จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. ‘‘ราคาทิรเหนา’’ติ วา ปาโฐ. ทิฏฺฐํ นาม ปทตฺถโต จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐํ รูปํ. ตตฺเถวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐมตฺเต รูเป. จิตฺตตฺตยํ ทิฏฺฐมตฺตํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ วิย ราคาทิวิรเหน ปวตฺตนโต. เตนาห ‘‘ยถา ต’’นฺติ อาทิ.

มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ วิญฺญาตนฺติ อธิปฺเปตํ ราคาทิวิรเหน วิญฺเญยฺยโต. เตนาห ‘‘ยถา อาวชฺชเนนา’’ติอาทิ.

ตทาติ ตสฺมึ กาเล, น ตโต ปฏฺฐายาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘ทิฏฺฐมตฺต’’นฺติอาทินา เยสํ ราคาทีนํ นิวตฺตนํ อธิปฺเปตํ, เต ‘‘เตนา’’ติ เอตฺถ ต-สทฺเทน ปจฺจามสียนฺตีติ ‘‘เตน ราเคน วา รตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ วิสเย ภุมฺมํ, วิสยภาโว จ วิสยินา สมฺพนฺธวเสน อิจฺฉิตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิพทฺโธ’’ติอาทิ.

สตีติ รูปสฺส ยถาสภาวสลฺลกฺขณา สติ มุฏฺฐา ปิยนิมิตฺตมนสิกาเรน อนุปฺปชฺชนโต น ทิสฺสติ นปฺปวตฺตติ. อชฺโฌสาติ อชฺโฌสาย. คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา อตฺตนิยกรเณน.

อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห – ‘‘อภิชฺฌาย จ วิเหสาย จา’’ติ. อตฺถวเสน วิภตฺติปริณาโมติ อาห – ‘‘อภิชฺฌาวิเหสาหี’’ติ. อาจินนฺตสฺสาติ วฑฺเฒนฺตสฺส. ปฏิสฺสโตติ ปติสฺสโต สพฺพตฺถ สติยา ยุตฺโต. เสวโต จาปีติ เอตฺถ จ-สทฺโท อปิ-สทฺโท จ นิปาตมตฺตนฺติ ‘‘เสวนฺตสฺส’’อิจฺเจว อตฺโถ วุตฺโต.

มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.