๖. ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

๒๒๘. ทฬฺหธนุโนติ ถิรตรธนุโน. อิทานิ ตสฺส ถิรตรภาวํ ปริจฺเฉทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทฬฺหธนู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทฺวิสหสฺสถามนฺติ ปลานํ ทฺวิสหสฺสถามํ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสาติ ธนุโน. อาโรปิตสฺสาติ ชิยํ อาโรปิตสฺส. ชิยาพทฺโธติ ชิยาย พทฺโธ. ปถวิโต มุจฺจติ, เอตํ ‘‘ทฺวิสหสฺสถาม’’นฺติ เวทิตพฺพํ. โลหสีสาทีนนฺติ กาฬโลหตมฺพโลหสีสาทีนํ. ภาโรติ ปุริสภาโร, โส ปน มชฺฌิมปุริสสฺส วเสน เอทิสํ ตสฺส พลํ ทฏฺฐพฺพํ. อุคฺคหิตสิปฺปา ธนุเวทสิกฺขาวเสน. จิณฺณวสีภาวา ลกฺเขสุ อวิรชฺฌนสรกฺเขปวเสน. กตํ ราชกุลาทีสุ อุปคนฺตฺวา อสนํ สรกฺเขโป เอเตหีติ กตูปสนาติ อาห ‘‘ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา’’ติ.

‘‘โพธิสตฺโต จตฺตาริ กณฺฑานิ อาหรี’’ติ วตฺวา ตเมว อตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชวิสฺสามาติ ธาวิสฺสาม. อคฺคิ อุฏฺฐหีติ สีฆปตนสนฺตาเปน จ สูริยรสฺมิสนฺตาปสฺส อาสนฺนภาเวน จ อุสุมา อุฏฺฐหิ. ปกฺขปญฺชเรนาติ ปกฺขชาลนฺตเรน.

นิวตฺติตฺวาติ ‘‘นิปฺปโยชนมิทํ ชวน’’นฺติ นิวตฺติตฺวา. ปตฺตกฏาเหน โอตฺถฏปตฺโต วิยาติ ปิหิตปตฺโต วิย อโหสิ, เวคสา ปตเนน นครสฺส อุปริ อากาสสฺส นิริกฺขณํ อโหสิ. สญฺจาริตตฺตา อเนกหํสสหสฺสสทิโส ปญฺญายิ เสยฺยถาปิ โพธิสตฺตสฺส ธนุคฺคหกาเล สรกูฏาทิทสฺสเน.

ทุกฺกรนฺติ ตสฺส อทสฺสนํ สนฺธายาห, น อตฺตโน ปตนํ. สูริยมณฺฑลญฺหิ อติสีเฆน ชเวน คจฺฉนฺตมฺปิ ปญฺญาสโยชนายามวิตฺถตํ อตฺตโน วิปุลตาย ปภสฺสรตาย จ สตฺตานํ จกฺขุสฺส โคจรภาวํ คจฺฉติ, ชวนหํโส ปน ตาทิเสน สูริเยน สทฺธึ ชเวน คจฺฉนฺโต น ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น สกฺกา ตยา ปสฺสิตุ’’นฺติ. จตฺตาโร อกฺขณเวธิโน. คนฺตฺวา คหิเต โสตุํ ฆณฺฑํ ปิฬนฺธาเปตฺวา สยํ ปุรตฺถาภิมุโข นิสินฺโน. ปุรตฺถิมทิสาภิมุขํ คตกณฺฑํ สนฺธายาห ‘‘ปฐมกณฺเฑเนว สทฺธึ อุปฺปติตฺวา’’ติ. เต จตฺตาริ กณฺฑานิ เอกกฺขเณเยว ขิปึสุ.

อายุํ สงฺขโรติ เอเตนาติ อายุสงฺขาโร. ยถา หิ กมฺมชรูปานํ ปวตฺติ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธา, เอวํ อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ ตปฺปฏิพทฺธาติ. พหุวจนนิทฺเทโส ปน ปาฬิยํ เอกสฺมึ ขเณ อเนกสตสงฺขสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปลพฺภนโต. ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตโต ยถาวุตฺตเทวตานํ ชวโต สีฆตรํ ขียติ อิตฺตรขณตฺตา. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโณ’’ติ. (มหานิ. ๑๐);

เภโทติ ภงฺโค. น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ ตโตปิ อติวิย อิตฺตรขณตฺตา.

ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.