๘. ลกฺขณสํยุตฺตํ

๑. ปฐมวคฺโค

๑. อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

๒๐๒. อายสฺมา จ ลกฺขโณติอาทีสุ ‘‘โก นามายสฺมา ลกฺขโณ, กสฺมา จ ‘ลกฺขโณ’ติ นามํ อโหสิ, โก จายสฺมา โมคฺคลฺลาโน, กสฺมา จ สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติ ตํ สพฺพํ ปกาเสตุํ ‘‘ยฺวาย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ลกฺขณสมฺปนฺเนนาติ ปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนน.

อีสํ หสิตํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘มนฺทหสิต’’นฺติ. อฏฺฐิสงฺขลิกนฺติ นยิทํ อวิญฺญาณกํ อฏฺฐิสงฺขลิกมตฺตํ, อถ โข เอโก เปโตติ อาห ‘‘เปตโลเก นิพฺพตฺต’’นฺติ. เอเต อตฺตภาวาติ เปตตฺตภาวา. น อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ เทวตฺตภาวา วิย น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปกติยา. เตสํ ปน รุจิยา อาปาถํ อาคจฺเฉยฺยุํ มนุสฺสานํ. ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา กรุณาติ อาห ‘‘การุญฺเญ กตฺตพฺเพ’’ติ. อตฺตโน จ สมฺปตฺตึ พุทฺธญาณสฺส จ สมฺปตฺตินฺติ ปจฺเจกํ สมฺปตฺติสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตทุภยํ วิภาเวตุํ ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตโน สมฺปตฺตึ อนุสฺสริตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ธมฺมธาตูติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สนฺธาย วทติ. ธมฺมธาตูติ วา ธมฺมานํ สภาโว.

อิตโรติ ลกฺขณตฺเถโร. อุปปตฺตีติ ชาติ. อุปปตฺติสีเสน หิ ตถารูปํ อตฺตภาวํ วทติ. โลหตุณฺฑเกหีติ โลหมเยเหว ตุณฺฑเกหิ. จรนฺตีติ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อจฺฉริยํ วตาติ ครหจฺฉริยํ นาเมตํ. จกฺขุภูตาติ สมฺปตฺตทิพฺพจกฺขุกา, โลกสฺส จกฺขุภูตาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ยตฺราติ เหตุอตฺเถ นิปาโตติ อาห ‘‘ยตฺราติ การณวจน’’นฺติ. อญฺญตฺร หิ ‘‘ยตฺร หิ นามา’’ติ อตฺโถ วุจฺจติ. อปฺปมาเณ สตฺตนิกาเย เต จ โข วิภาเคน กามภวาทิเภเท ภเว, นิรยาทิเภทา คติโย, นานตฺตกายนานตฺตสญฺญิอาทิวิญฺญาณฏฺฐิติโย, ตถารูเป สตฺตาวาเส จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ เม อุปเนตุํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺเตน.

โคฆาตโกติ คุนฺนํ อภิณฺหํ หนนโก. เตนาห ‘‘วธิตฺวา วธิตฺวา’’ติ. ตสฺสาติ คุนฺนํ วธกกมฺมสฺส. อปราปริยกมฺมสฺสาติ อปราปริยเวทนียกมฺมสฺส. พลวตา โคฆาตกกมฺเมน วิปาเก ทียมาเน อลทฺโธกาสํ อปราปริยเวทนียํ ตสฺมึ วิปกฺกวิปาเก อิทานิ ลทฺโธกาสํ ‘‘อวเสสกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธีติ ปาปกมฺมชนิตา ปฏิสนฺธิ. กมฺมสภาคตายาติ กมฺมสทิสภาเวน. อารมฺมณสภาคตายาติ อารมฺมณสฺส สภาคภาเวน สทิสภาเวน. ยาทิเส หิ อารมฺมเณ ปุพฺเพ ตํ กมฺมํ ตสฺส จ วิปาโก ปวตฺโต, ตาทิเสเยว อารมฺมเณ อิทํ กมฺมํ อิมสฺส วิปาโก จ ปวตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘โส เอว ติตฺติโร, ตานิเยว โอสธานี’’ติ. นิมิตฺตํ อโหสีติ ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส เปตูปปตฺตินิพฺพตฺตนวเสน กโตกาสสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิมิตฺตภูตํ อิทานิ ตถา อุปฏฺฐหนฺตํ ตสฺส วิปากสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณํ อโหสิ. โสติ โคฆาตโก. อฏฺฐิสงฺขลิกเปโต ชาโต กมฺมสริกฺขกวิปากตาวเสน.

อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. เปสิสุตฺตวณฺณนา

๒๐๓. โคมํสเปสิโย กตฺวาติ คาวึ วธิตฺวา วธิตฺวา โคมํสํ ผาเลตฺวา เปสิโย กตฺวา. สุกฺขาเปตฺวาติ กาลนฺตรํ ฐปนตฺถํ สุกฺขาเปตฺวา. สุกฺขาปิยมานานํ มํสเปสีนญฺหิ วลฺลูรสมญฺญา.

เปสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

๒๐๔. นิปฺปกฺขจมฺเมติ วิคตปกฺขจมฺเม.

๔. นิจฺฉวิสุตฺตวณฺณนา

๒๐๕. อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. เอฬเกติ อเช.

๕. อสิโลมสุตฺตวณฺณนา

๒๐๖. นิวาปปุฏฺเฐติ อตฺตนา ทินฺนนิวาเปน โปสิเต. อสินา วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณนฺโต.

๖. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒๐๗. เอกํ มิคนฺติ เอกํ ทีปกมิคํ.

๗. อุสุโลมสุตฺตวณฺณนา

๒๐๘. การณาหีติ ยาตนาหิ. ญตฺวาติ กมฺมฏฺฐานํ ญตฺวา.

๘. สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

๒๐๙. สุโณติ ปูเรตีติ สูโต, อสฺสทมกาทิโก.

๙. ทุติยสูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

๒๑๐. เปสุญฺญูปสํหารวเสน อิโต สุตํ อมุตฺร, อมุตฺร วา สุตํ อิธ สูเจตีติ สูจโก. อนยพฺยสนํ ปาเปสิ มนุสฺเสติ สมฺพนฺโธ.

๑๐. กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา

๒๑๑. วินิจฺฉยามจฺโจติ รญฺญา อฑฺฑกรเณ ฐปิโต วินิจฺฉยมหามตฺโต. โส หิ คามชนกายํ กูเฏติ วญฺเจตีติ คามกูฏโกติ วุจฺจติ. เกจิ ‘‘ตาทิโส เอว คามเชฏฺฐโก คามกูฏโก’’ติ วทนฺติ. สเมน ภวิตพฺพํ, ‘‘ธมฺมฏฺโฐ’’ติ วตฺตพฺพโต. รหสฺสงฺเค นิสีทนวเสน วิสมา นิสชฺชาว อโหสิ.

กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

๑. สสีสกสุตฺตวณฺณนา

๒๑๒. ผุสนฺโตติ เถยฺยาย ผุสนฺโต.

๓. นิจฺฉวิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

๒๑๔. มาตุคาโม สสฺสามิโก อตฺตโน ผสฺเส อนิสฺสโร. วฏฺฏิตฺวาติ ภสฺสิตฺวา อปรํ คนฺตฺวา.

๔. มงฺคุลิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

๒๑๕. มงฺคนวเสน อุลตีติ มงฺคุลิ, วิรูปพีภจฺฉภาเวน ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิรูปํ ทุทฺทสิกํ พีภจฺฉ’’นฺติ.

๕. โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา

๒๑๖. อุทฺธํ อุทฺธํ อคฺคินา ปกฺกสรีรตาย อุปฺปกฺกํ. เหฏฺฐโต ปคฺฆรณวเสน กิลินฺนสรีรตาย โอกิลินี. อิโต จิโต จ องฺคารสมฺปริกิณฺณตาย โอกิรินี. เตนาห ‘‘สา กิรา’’ติอาทิ. องฺคารจิตเกติ องฺคารสญฺจเย. สรีรโต ปคฺฆรนฺติ อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉานิ เสทคตานิ. ตสฺส กิร รญฺโญติ ตสฺส กาลิงฺคสฺส รญฺโญ. นาฏกินีติ นจฺเจ อธิกตา อิตฺถี. เสทนฺติ เสทนํ, ตาปนนฺติ อตฺโถ.

โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อสีสกสุตฺตวณฺณนา

๒๑๗. อสีสกํ กพนฺธํ หุตฺวา นิพฺพตฺติ กมฺมายูหนกาเล ตถา นิมิตฺตคฺคหณปริจยโต.

๗-๑๑. ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๑๘-๒๒๒. ลามกภิกฺขูติ หีนาจารตาย ลามโก, ภิกฺขุเวสตาย, ภิกฺขาหาเรน ชีวนโต จ ภิกฺขุ. จิตฺตเกฬินฺติ จิตฺตรุจิยํ ตํ ตํ กีฬนฺโต. อยเมวาติ ภิกฺขุวตฺถุสฺมึ วุตฺตนโย เอว.

ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ลกฺขณสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.