๔. จตุตฺถวคฺโค

๑. จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา

๑๑๔. ปติฏฺฐาธาตูติ สหชาตานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตา ธาตุ. อาพนฺธนธาตูติ นหานิยจุณฺณสฺส อุทกํ วิย สหชาตธมฺมานํ อาพนฺธนภูตา ธาตุ. ปริปาจนธาตูติ สูริโย ผลาทีนํ วิย สหชาตธมฺมานํ ปริปาจนภูตา ธาตุ. วิตฺถมฺภนธาตูติ ทุติโย วิย สหชาตธมฺมานํ วิตฺถมฺภนภูตา ธาตุ. เกสาทโย วีสติ โกฏฺฐาสา. อาทิ-สทฺเทน ปิตฺตาทโย สนฺตปฺปนาทโย อุทฺธงฺคมา วาตาทโย คหิตา. เอตาติ ธาตุโย.

จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

๑๑๕. อยํ ปถวีธาตุํ นิสฺสาย ตํ อารพฺภ ปวตฺโต อสฺสาโท. เอวํ ปวตฺตานนฺติ เอวํ กาเย ปภาวสฺส ปเวทนวเสเนว ปวตฺตานํ. หุตฺวา อภาวากาเรนาติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา ปจฺจยสามคฺคิยา หุตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา ปุน ภงฺคุปคมนโต อุทฺธํ อภาวากาเรน. น นิจฺจาติ อนิจฺจา อทฺธุวตฺตา, ธุวํ นิจฺจํ. ปฏิปีฬนากาเรนาติ อุทยพฺพยวเสน อภิณฺหํ ปีฬนากาเรน ทุกฺขฏฺเฐน. สภาววิคมากาเรนาติ อตฺตโน สภาวสฺส วิคจฺฉนากาเรน. สภาวธมฺมา หิ อปฺปมตฺตํ ขณํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา เต ‘‘ชราย มรเณน จา’’ติ เทฺวธา วิปริณมนฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณามธมฺมา’’ติ. อาทีนํ วาติ ปวตฺเตตีติ อาทีนโว, ปรมกาปญฺญตา. วินียตีติ วูปสมียติ. อจฺจนฺตปฺปหานวเสน นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ.

สายํ นิปนฺนา สพฺพรตฺตึ เขเปตฺวา ปาโต อุฏฺฐหาม, มาสปุณฺณฆโฏ วิย โน สรีรํ นิสฺสนฺทาภาวโต.

ผุสิตมตฺเตสุปีติ อุทกสฺส ผุสิตมตฺเตสุปิ.

อตินาเมนฺติ กาลํ. เอวํ วุตฺตนเยน ปวตฺตา ปุคฺคลา เอตา ปถวีธาตุอาทโย อสฺสาเทนฺติ นาม อภิรติวเสน ตตฺถ อากงฺขุปฺปาทนโต.

อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณนาติ อคฺคมคฺคญาเณน. รุกฺโข โพธิ ‘‘พุชฺฌติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. มคฺโค โพธิ ‘‘พุชฺฌติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ โพธิ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุชฺฌนโต. นิพฺพานํ โพธิ พุชฺฌิตพฺพโต. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. สาวกปารมีญาณนฺติ สาวกปารมีญาณํ ยาถาวโต ทสฺสนวตฺถุ.

อกุปฺปาติ ปฏิปกฺเขหิ อโกเปตพฺโพ. การณโตติ อริยมคฺคโต. ตโต หิสฺส อกุปฺปตา. เตนาห ‘‘สา หี’’ติอาที. อารมฺมณโตติ นิพฺพานารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณานํ โลกิยสมาปตฺตีนํ อภาวโต.

วิตฺถารวเสนาติ เอเกกธาตุวเสนาติ วทนฺติ, เอเกกิสฺสา ปน ธาตุยา ลกฺขณวิภตฺติทสฺสนวเสน. ยนฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโต, ยํ นิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. อสฺสาเทติ เอเตนาติ อสฺสาโท, ตณฺหา. อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ เอตฺถ อยํ-สทฺโท ‘‘ปหานปฏิเวโธ’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘อยํ ปหานปฏิเวโธ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน สมุทยสจฺจ’’นฺติ. เอส นโย เสสสจฺเจสุปิ. ยาติ ยถาวุตฺเตสุ อสฺสาโท อาทีนโว นิสฺสรณนฺติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ปวตฺตา ยา ทิฏฺฐิ…เป… โย สมาธิ, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ.

ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. อจรึสุตฺตวณฺณนา

๑๑๖. ยถา ยาวตา นิสฺสรณปริเยสนฏฺฐาเน อาทีนวปริเยสนา, เอวํ ยาวตา อาทีนวปริเยสนฏฺฐาเน อสฺสาทปริเยสนา สมฺมาปฏิปนฺนสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘อจรินฺติ ญาณจาเรน อจรึ, อนุภวนจาเรนา’’ติ.

อจรึสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. โนเจทํสุตฺตวณฺณนา

๑๑๗. นิสฺสฏาติอาทีนิ ปทานิ, อาทิโต วุตฺตปฏิเสเธนาติ ‘‘เนวา’’ติ เอตฺถ วุตฺเตน นกาเรน. เตนาห ‘‘น นิสฺสฏา’’ติอาทิ. วิมริยาทิกเตนาติอาทิ จ เอตฺถ วิหรณเปกฺขเณ กรณวจนํ. ทุติยนเยติ ‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทินา วุตฺตนเย. กิเลสวฏฺฏมริยาทาย สพฺพโส อภาวโต นิมฺมริยาทิกเตน จิตฺเตน. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตีสูติ ทุติยาทีสุ ตีสุ.

โนเจทํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

๑๑๘. เอกนฺเตเนว ทุกฺขาติ อวีจิมหานิรโย วิย เอกนฺตโต ทุกฺขา เอว สุเขน อโวมิสฺสา. ทุกฺเขน อนุปติตาติ ทุกฺเขเนว สพฺพโส อุปคตา. ทุกฺเขน โอกฺกนฺตาติ พหิทฺธา วิย อนฺโตปิ ทุกฺเขน อวกฺกนฺตา อนุปวิฏฺฐา. สุขเวทนาปจฺจยตาย อิมาสํ ธาตูนํ สุขตา วิย ทุกฺขเวทนาปจฺจยตาปิ เวทิตพฺพา, สงฺขารทุกฺขตา ปน สพฺพตฺถ จริตา เอว. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ ธาตูสุ, สพฺพฏฺฐาเนสุ วา. ปฐมํ สุขํ ทสฺเสตฺวาปิ ปจฺฉา ทุกฺขสฺส กถิตตฺตา ‘‘ทุกฺขลกฺขณํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖-๑๐. อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๑๙-๑๒๓. ฉฏฺฐสตฺตเมสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิวฏฺฏํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ. ตีสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ สมาหฏานิ จตุสจฺจนฺติ เตสํ เอกชฺฌํ คหณํ, นิยโม ปน ตพฺพินิมุตฺตสฺส ปรมตฺถสฺส อภาวโต.

อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ธาตุสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.