๑. อรหนฺตวคฺโค

๑. ธนญฺชานีสุตฺตวณฺณนา

๑๘๗. ธนญฺชานิโคตฺตาติ เอตฺถ ปุพฺพปุริสโต อาคตสฺส กุลวํสสฺส นามาภิธานสงฺขาตํ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. (กึ ปน ตนฺติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมุทาคตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.) ธนญฺชานิโคตฺตํ เอติสฺสนฺติ ธนญฺชานิโคตฺตา. ตสฺสา อุทานสฺส การณํ ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย วิภาเวตุํ ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นานารสโภชนํ เทตีติ โยชนา. ปญฺจโครสสมฺปาทิตํ สาลิภตฺตํ สูปสากพฺยญฺชนํ นานารสํ พฺราหฺมณโภชนํ. มณฺฑลคฺคขคฺคนฺติ มณฺฑลคฺคสงฺขาตํ ขคฺคํ. ทุวิโธ หิ ขคฺโค มณฺฑลคฺโค ทีฆคฺโคติ. ตตฺถ ยสฺส อคฺโค มณฺฑลากาเรน ฐิโต, โส มณฺฑลคฺโค. ยสฺส ปน อสิปุตฺติกา วิย ทีโฆ, โส ทีฆคฺโค.

สาสนาติ อนุสาสนา. ‘‘นโม…เป… สมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวํ วุตฺตา ปญฺจปทิกคาถา. สตฺถุสาสเน หิ โลกิยจฺฉนฺทํ อนเปกฺขิตฺวา เอสา ปญฺจปทิกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. โอกฺกาวรธราติ ปุพฺพปุริสสงฺขาตอุกฺกากวํสวรธาริกา. สกฺกาติ สกฺกุเณยฺยํ.

เอวนฺติ ‘‘สเจ เม องฺคมงฺคานี’’ติอาทินา อิมินา ปกาเรน. ‘‘ปญฺจ คาถาสตานิ ปน อฏฺฐกถํ อารุฬฺหานิ, อิธ ปน เทฺว เอว อุทฺธฏา’’ติ วทนฺติ. ปหริตุํ วาติ เอกวารมฺปิ หตฺเถน วา ปาเทน วา ปหริตุมฺปิ ปรามสิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโตติ อตฺโถ. โส หิ ตสฺสา อริยสาวิกาย อานุภาเวน อตฺตโน สามตฺถิเยน วเส วตฺตาปนตฺถํ สนฺตชฺชิตฺวาปิ ตทนุวตฺตนฺโต นิพฺพิโส อโหสิ. เตนาห ‘‘โภตี’’ติอาทิ.

ตสฺส พฺราหฺมณสฺสาติ อตฺตโน สามิกพฺราหฺมณสฺส. อุปสํหรนฺตีติ อุปเนนฺตี. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ทุกฺขุปฺปตฺติกาเล ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ภควโต วจนํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘ทสพลสฺส ภควโต’’ติอาทีสุ ยถาปริจิตํ คุณปทํ อนุสฺสริ. เตนาห ‘‘ทสพลํ สรี’’ติ.

ขนฺติโสรจฺจรหิตตาย กุชฺฌิตฺวา. ภิชฺชิตฺวาติ สํยตาภาวโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนฺตเร เมตฺติเภเทน ภิชฺชิตฺวา. เอวเมวาติ ยถา เอตรหิ อการเณน, เอวเมว อญฺญทาปิ อการเณนาติ อตฺโถ. นิกฺการณตาทีปเน เอวํ-สทฺโท, เอว-สทฺโท ปน อวธารณตฺโถ. นิกฺการณตา จ นาม นิรตฺถกตา, นิรตฺถกวิปฺปลาปภาเวเนตฺถ เอวํ-สทฺทสฺส คหเณ ปวตฺติ คเวสิตพฺพา. ครหตฺโถ วายํ เอวํ-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ. ครหตฺถตา จสฺส วสลิสทฺทสนฺนิธานโต ปากฏา เอว.

คามนิคมรฏฺฐปูชิโตติ อิมินา คามนิคมรฏฺฐสามิเกหิ ปูชิตภาโว ทีปิโต คามาทีนํ เตสํ วเส วตฺตนโต. อสุกสฺส นาม ปุคฺคลสฺส. เสสนฺติ อภิกฺกนฺตนฺติอาทิ, ยมฺปิ จญฺญํ อิธาคตํ เหฏฺฐา วณฺณิตญฺจ.

ธนญฺชานีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อกฺโกสสุตฺตวณฺณนา

๑๘๘. ภารทฺวาโชว โสติ ภารทฺวาโช นาม เอว โส พฺราหฺมโณ. โคตฺตวเสน หิ ตยิทํ นามํ, วิเสเสน ปเนตํ ชาตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจมตฺเตหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชานิกตาติ ญาติวคฺคหานิกตา. ปกฺโข ภินฺโนติ ตโต เอว ญาติปกฺโข นฏฺโฐ. ยถา โทมนสฺสิโต อนตฺตมโนติ วตฺตพฺพํ ลภติ, เอวํ กุปิโตติ อาห ‘‘โทมนสฺเสน จา’’ติ. ทสหีติ อนวเสสปริยาทานวเสน วุตฺตํ ปญฺจหิ คาถาสเตหิ อกฺโกสนฺโต ตถา อกฺโกเสยฺยาติ กตฺวา. ตตฺถ ปน เยน เกนจิ อกฺโกสนฺโตปิ อกฺโกสติเยว นาม. กโรสิ มม ภาติกสฺส ปพฺพชฺชํ.

สมฺภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ. อกฺโกสาทีหิ เอกโต ภุญฺชติ. วีติหรตีติ พฺยติหารํ กโรติ, อกฺโกสโต ปจฺจกฺโกสนาทินา วินิมยํ กโรตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กตสฺส ปฏิการํ กโรตี’’ติ. อสฺส อนุสฺสววเสน สุตฺวา ‘‘สปติ ม’’นฺติ สญฺญิโน ภยํ อุปฺปชฺชีติ โยชนา. อสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. สุตฺวาติ ปทํ อุภยตฺถาปิ โยเชตพฺพํ ‘‘ตเวเวตํ พฺราหฺมณาติ สุตฺวา, อนุสฺสววเสน สุตฺวา’’ติ จ. กามํ กิสวจฺฉาทโย สปนํ นาทํสุ, เทวตานํเยว หิ โส อตฺโถ, สตฺตานํ ปน ตถา สญฺญา อุปฺปนฺนา, โสปิ ตถาสญฺญี อโหสิ. เตนาห ‘‘อนุสฺสววเสนา’’ติ.

ทนฺตสฺส สพฺพโส ทมถํ อุปคตตฺตา. นิพฺพิเสวนสฺสาติ ราคโทสาทิเหตุกวิปฺผนฺทนรหิตสฺส. ตสฺเสวาติ ปฏิกุชฺฌนฺตสฺเสว ปุคฺคลสฺส เตน โกเธน ปาปํ โหติ ปาปสฺส สนฺตานนฺตรสงฺกนฺติยา อภาวโต. เกจิ ปน ‘‘ตสฺเสวาติ ตสฺเสว ปฏิกุชฺฌนฺตปุริสสฺส เตน ปฏิกุชฺฌเนน. ปาปิโยติ ปฏิกุชฺฌนฺตปุคฺคลสฺส ลามกตโร’’ติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. สติยา สมนฺนาคโต หุตฺวา ปฏิสงฺขาเน ฐิโต อธิวาเสติ, น สโห มูโฬฺห หุตฺวาติ อธิปฺปาโย. อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตนฺติ อุภินฺนํ อุปฺปนฺนโกธสงฺขาตํ กิเลสพฺยาธึ ติกิจฺฉนฺตํ วูปสเมนฺตํ ตํ ปุคฺคลํ. โย ปุคฺคโลติอาทินา ปุริมาสุ คาถาสุ ปวตฺติตานิ ปทานิ สมฺพนฺธิตฺวา ทสฺเสติ. ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ยาถาวโต วินีตา อริยธมฺมสฺส โกวิทา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ธมฺมสฺสาติ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมสฺสา’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺมสฺส วา’’ติ.

อกฺโกสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. อสุรินฺทกสุตฺตวณฺณนา

๑๘๙. เตเนวาติ ภาตุปพฺพชิเตเนว. อสฺเสวาติ ติติกฺขสฺส. ‘‘ตํ ชยํ โหตี’’ติ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โส ชโย โหตี’’ติ, ทุชฺชยํ โกธํ ติติกฺขาย ชินนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ติติกฺขาทโย น โกธวสิกํ ธุรํ, ตํ ปน พาลานํ มญฺญนามตฺตนฺติ อิธ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘กตมสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิชานโตว ชโย น อวิชานโต ติติกฺขาย อภาวโต. น หิ อวิชานนฺโต อนฺธพาโล โกธํ วิเชตุํ สกฺโกติ. เกวลํ ชยํ มญฺญติ กิเลเสหิ ปราชิโต สมาโนปีติ อธิปฺปาโย.

อสุรินฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. พิลงฺคิกสุตฺตวณฺณนา

๑๙๐. สุทฺธนฺติ เกวลํ สมฺภารวิรหิตํ. สมฺภารยุตฺตนฺติ กฏุกภณฺฑาทิสมฺภารสหิตํ. กญฺชิโต นิพฺพตฺตตฺตา กญฺชิกํ, อารนาลํ, พิลงฺคนฺติ อตฺโถ. นามํ คหิตํ สงฺคีติกาเล ‘‘พิลงฺคิกภารทฺวาโช’’ติ วิเสสนวเสน. ตโยติ ธนญฺชานิยา สามิโก ภารทฺวาโช, อกฺโกสกภารทฺวาโช, อสุนฺทริกภารทฺวาโชติ อาทิโต ตีสุ สุตฺเตสุ อาคตา ตโย. เมติ มยฺหํ.

พิลงฺคิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อหึสกสุตฺตวณฺณนา

๑๙๑. เอสาติ พฺราหฺมโณ. ‘‘อหึสโก อห’’นฺติ ตทตฺถํ สาเธตุํ อิจฺฉาย กเถสีติ วุตฺตํ ‘‘อหึสกปญฺหํ ปุจฺฉี’’ติ. ตถา เจ อสฺสาติ ยถา เต นามสฺส อตฺโถ, ตถา เจตํ ภเวยฺยาสิ อนฺวตฺถนามโก ภเวยฺยาสิ อหึสโก เอว สิยาติ. น ทุกฺขาเปติ ทุกฺขมตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, ทุกฺขโต อปเนตีติ อตฺโถ.

อหึสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ชฏาสุตฺตวณฺณนา

๑๙๒. ชฏาปญฺหสฺสาติ ‘‘อนฺโตชฏา พหิชฏา’’ติ เอวํ ชฏาปริยายสฺส ปญฺหสฺส.

ชฏาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

๑๙๓. สุทฺธิกปญฺหสฺสาติ ‘‘นาพฺราหฺมโณ สุชฺฌตี’’ติ เอวํ สุทฺธสนฺนิสฺสิตสฺส ปญฺหสฺส. สีลสมฺปนฺโนติ ปญฺจวิธนิยมลกฺขเณน สีเลน สมนฺนาคโต. ตโปกมฺมนฺติ อนสนปญฺจาตปตปฺปนาทิปริเภทนตโปกมฺมํ กโรนฺโตปิ. วิชฺชาติ ตโย เวทาติ วทนฺติ ‘‘ตาย อิธโลกตฺถํ ปรโลกตฺถํ ญายนฺตี’’ติ กตฺวา. โคตฺตจรณนฺติ โคตฺตสงฺขาตํ จรณํ. พฺราหฺมโณ สุชฺฌติ เชฏฺฐชาติกตฺตา. ตถา หิ โส เอว ตปํ อาจริตุํ ลภติ, น อิตโร. อญฺญา ลามิกา ปชาติ อิตรวณฺณํ วทติ. วจนสหสฺสมฺปีติ คาถาเนกสหสฺสมฺปิ. อนฺโต กิเลเสหิ ปูติโก สภาเวน ปูติโก. กิลิฏฺเฐหิ กายกมฺมาทีหิ กายทุจฺจริตาทีหิ.

สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อคฺคิกสุตฺตวณฺณนา

๑๙๔. อคฺคิปริจรณวเสนาติ อคฺคิหุตฺตชุหนวเสน. สนฺนิหิโตติ มิสฺสีภาวํ สมฺปาปิโต. ตถาภูโต จ โส สปฺปินา สทฺธึ โยชิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘สํโยชิโต’’ติ. อปายมคฺคํ โอกฺกมติ มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปาทีนํ อตฺตโน สนฺตาเน สมุปฺปาทนโต. เตนาห ‘‘อิมํ ลทฺธิ’’นฺติอาทิ.

ชาติยาติ สโทสกิริยาปราธสฺส อสมฺภเวน ปริสุทฺธาย ชาติยา. นานปฺปกาเร อฏฺฐารสวิชฺชาฏฺฐานสญฺญิเต คนฺเถ. สุตวาติ สุตฺวา นิฏฺฐํ ปตฺโต อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตาติ อธิปฺปาโย.

ปุพฺเพนิวาสญาเณนาติ อิทํ โลเก สาสเน จ นิรุฬฺหตาวเสน วุตฺตํ. อญฺเญ หิ ปุพฺเพนิวาสํ ชานนฺตา ปุพฺเพนิวาสญาเณเนว ชานนฺติ, ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาเณนปิ ชานาติ. ทิพฺเพน จกฺขุนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สพฺพโส ชาติ ขียติ เอเตนาติ ชาติกฺขโย, อคฺคมคฺโค, เตน ปตฺตพฺพตฺตา อาปนฺนตฺตา จ ชาติกฺขโย อรหตฺตํ. ชานิตฺวา โวสิตโวสาโนติ วิชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ มคฺคญาเณน ชานิตฺวา โสฬสนฺนมฺปิ กิจฺจานํ โวสิตโวสาโน.

อุปฺปตฺตึ ทีเปตฺวาติ ปายสทานสฺส อาคมนํ ปกาเสตฺวา. คาถาหิ อภิคีตนฺติ ทฺวีหิ คาถาหิ มยา อภิคีตํ. อภุญฺชิตพฺพนฺติ ภุญฺชิตุํ น ยุตฺตํ. ‘‘อโภชเนยฺย’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ภควโต อชฺฌาสโย อจฺจนฺตเมว สุทฺโธติ? สจฺจเมตํ, พฺราหฺมโณ ปน ปุพฺเพ อทาตุกาโม ปจฺฉา คาถา สุตฺวา ธมฺมเทสนาย มุทุหทโย หุตฺวา ทาตุกาโม อโหสิ, ตสฺมา ตํ ภิกฺขูนํ อนาคเต ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนตฺถํ ปฏิกฺขิปิ. ตถา หิ อนนฺตรสุตฺเต กสิภารทฺวาชสุตฺเต จ เอวเมว ปฏิปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตฺวํ พฺราหฺมณา’’ติอาทิ. กิลญฺชมฺหิ…เป… ปกาสิตาติ เอเตน คาถํ อุทฺเทสฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ภควา พฺราหฺมณสฺส วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ ทสฺเสติ. คายเนนาติ คายนเกน, คาเนน วา. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจาติ สเทวกสฺส โลกสฺส หิตญฺเจว ตสฺส การณญฺจ. สมฺปสฺสนฺตานนฺติ สมฺมเทว ปสฺสนฺตานํ. ธมฺโมติ ปเวณิอาคโต จาริตฺตธมฺโม น โหติ. โภชเนสุ อุกฺกํสคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุธาโภชน’’นฺติ อาห. ธมฺเม สตีติ อริยานํ อาจารธมฺเม สติ ตํ อาลมฺพิตฺวา ชีวนฺตานํ เอตเทว เสฏฺฐนฺติ ‘‘โสมํ ภุญฺเชยฺย ปายส’’นฺติ ตํ อารพฺภ กถาย อุปฺปนฺนตฺตา.

สลฺลกฺเขติ อยํ พฺราหฺมโณ. เสสา ปจฺจยา นิทฺโทสา เต อารพฺภ กถาย อปฺปวตฺติตตฺตา. กุกฺกุจฺจวูปสนฺตนฺติ อคฺคิอาหิตปทสฺส วิย สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อนฺเนน ปาเนนาติ ลกฺขณวจนเมตํ ยถา ‘‘กาเกหิ สปฺปิ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห ‘‘เทสนามตฺตเมต’’นฺติ. พหุสสฺสผลทายกํ สุเขตฺตํ วิย ปฏิยตฺตนฺติ สมฺมา กสนพีชนอุทกานยนาปนยนาทินา สุสชฺชิตํ เขตฺตํ วิย สีลาทิคุณวิเสสสมฺปาทเนน ปฏิยตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ เอตํ.

อคฺคิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. สุนฺทริกสุตฺตวณฺณนา

๑๙๕. อาเนตฺวา หุนิตพฺพโต อาหุติ. สปฺปิมธุปายสาทีหิ อคฺคึ ชุโหติ เอตฺถาติ อคฺคิหุตฺตํ, สาธิฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อคฺยายตน’’นฺติอาทิ. สุวิโสธิโต จสฺสาติ นิหีนชาติกานํ อเนน สุฏฺฐุ วิโสธิโต จ ภเวยฺย. ‘‘เม’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

อผลํ กโรตีติ อิโต ปฏฺฐาย ยาว เทมีติ ปทํ. ตาว อนนฺตรสุตฺตวณฺณนาย อาคตสทิสเมวาติ เปยฺยาลวเสน ฐเปสิ, น สปฺปิสงฺขารฏฺฐปนํ. หิมปาตสฺส จ สีตวาตสฺส จ ปฏิพาหนตฺถนฺติ อการณเมตนฺติ ตํ อนาทิยิตฺวา อญฺญเมว สุการณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิพโลวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สญฺชานิตฺวาติ ‘‘นายํ พฺราหฺมโณ’’ติ สญฺชานิตฺวา.

นีจเกสนฺตนฺติ รสฺสเกสนฺตํ. พฺราหฺมณานํ สุทฺธิอตฺถา สิขาติ อาห ‘‘ปวตฺตมตฺตมฺปิ, สิขํ อทิสฺวา’’ติ, ‘‘ปรมหํสปริกฺขาทินา’’ติ เกจิ.

อการณํ ทกฺขิเณยฺยภาวสฺส ชาติ อทกฺขิเณยฺยภาวเหตูนํ ปาปธมฺมานํ อปฏิกฺเขปภาวโต. เอตนฺติ สีลาทิเภทํ จรณํ. ทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณํ อทกฺขิเณยฺยภาวการกปาปธมฺมานํ ตทงฺคาทิวเสน ปชหนโต. อสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. ตมตฺถนฺติ ตํ ทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณตาสงฺขาตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต. สาลาทิกฏฺฐา ชาโตวาติ สาลาทิวิสุทฺธกฏฺฐาว ชาโต. สาปานโทณิอาทิอวิสุทฺธกฏฺฐา ชาโต อคฺคิกิจฺจํ น จ น กโรติ. เอวนฺติ ยถา อคฺคิ ยโต กุโตจิ ชาโตปิ อคฺคิกิจฺจํ กโรติเยว, เอวํ จณฺฑาลกุลาทีสุ ชาโตปิ ทกฺขิเณยฺโย น น โหติ คุณสมฺปทาวเสน อริยานํ วํเส ปชาตตฺตาติ อาห ‘‘คุณสมฺปตฺติยา ชาติมา’’ติ. ธิติยา คุณสมฺปตฺติยา ปมุขภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ธิติยาติ วีริเยน. ตญฺหิ อนุปฺปนฺนานํ กุสลธมฺมานํ อุปฺปาทนปริพฺรูหเนหิ เต ธาเรติ. หิริยา โทเส นิเสเธติ, สมฺมเทว ปาปานํ ชิคุจฺฉเน สติ เตสํ ปวตฺติยา อวสโร เอว นตฺถิ. โมนธมฺเมน ญาณสงฺขาเตน โอตฺตปฺปธมฺเมน. การณาการณชานนโกติ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ยถาภูตํ ฐานํ, ปาปธมฺมานํ วา วิปฺปการสภาวฏฺฐานํ ชานนโก.

ปรมตฺถสจฺเจน นิพฺพาเนน อารมฺมณปจฺจยภูเตน อริยมคฺเคน ทนฺโต. อินฺทฺริยทเมนาติ ตโต เอว อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน อุปคโต. วิทนฺติ เตหิ สจฺจานีติ เวทา. มคฺคเวทานํ อนฺตนฺติ อริยผลํ. กิเลสานํ อนฺตนฺติ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธฏฺฐานํ. ยญฺโญติ อคฺคผลํ. นิรตฺถกนฺติ อผลํ เตสํ อนาคมนโต, อาคตานมฺปิ อคฺคทกฺขิเณยฺยาภาวโต. ชุหติ เทติ.

สุยิฏฺฐนฺติ สุทานํ อคฺคทกฺขิเณยฺยลาเภน. สุหุตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา สุยิฏฺฐนฺติ สุฏฺฐุ สมฺมเทว ยิฏฺฐํ สาเร อุปนีตํ มม อิทํ เทยฺยวตฺถุ. สุหุตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

อุปหฏมตฺเตติ พฺราหฺมเณน ‘‘ภุญฺชตุ ภว’’นฺติ อุปนีตมตฺเต. นิพฺพตฺติโตชเมวาติ สวตฺถุกํ อคฺคเหตฺวา วตฺถุโต วิเวจิตโอชเมว. เตน ตํ สุขุมตฺตํ คตนฺติ ตํ หพฺยเสสํ สพฺพโส สุขุมภาวํ คตนฺติ โอชาย อโนฬาริกตาย ปุริมากาเรเนว ปญฺญายมานตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน โอชาย เอว เกวลาย คหณํ สนฺธาย. สา หิ อวินิพฺโภควุตฺติตาย วิสุํ คณฺหิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา เทวตาหิปิ สวตฺถุกา คยฺหติ. มนุสฺสานํ วตฺถูติ กรชกายมาห. โอฬาริกวตฺถุตาย เทวานํ วิย คหณี น ติกฺขาติ ทิพฺโพชสมฺมิสฺสตาย สมฺมา ปริณามํ น คจฺฉติ. สุขุมาปิ สมานา ทิพฺโพชา เตน ปายเสน มิสฺสิตา โอฬาริกสมฺมิสฺสตาย สุขุมวตฺถุกานํ เทวานํ สุขทา น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘โคยูเส ปนา’’ติอาทินา. ปริโภควตฺถุโน โอฬาริกตาย วา เทวานํ ทุกฺกรํ สมฺมา ปริณาเมตุํ, ทิพฺโพชาย ครุตรภาเวน มนุสฺสานํ. เตนาห ภควา ‘‘น ขฺวาห’’นฺติอาทิ. สมาปตฺติจิตฺตสมุฏฺฐิตา เตโชธาตุ ฌานานุภาวสนฺเตชิตา ติกฺขตรา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐ…เป… ปริณาเมยฺยา’’ติ. ภควโต ปน สุทฺเธเนว ปริณมตีติ วุตฺตํ ‘‘ปากติเกเนวา’’ติ, ฌานานุภาวปฺปตฺเตน ฌาเนน วินา สภาวสิทฺเธเนว.

‘‘อปฺปหริเต’’ติ เอตฺถ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปิจฺโฉ’’ติอาทีสุ วิย อภาวตฺโถติ อาห ‘‘อปฺปหริเตติ อหริเต’’ติ. ปาติสเตปิ ปายเส. น อาลุฬตีติ น อาวิลํ โหติ. อนาคนฺตาว คจฺเฉยฺย ‘‘อตฺตนาปิ น ปริภุญฺชิ, อญฺเญสํ น ทาเปสิ, เกวลํ ปายสํ นาเสสี’’ติ โทมนสฺสปฺปตฺโต.

ทารุ สมาทหาโนติ ทารุหริทฺทิ ทารุสฺมึ ตสฺส ทหนฺโต. ยทีติอาทิ ทารุฌาปนสฺส พหิทฺธภาวสาธนํ อสุทฺธเหตูนํ ปฏิปกฺขาภาวโต ตสฺส. ขนฺธาทีสุ กุสลาติ เตสุ สภาวโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต ชานนโต เฉกา ปณฺฑิตา. ญาณโชตินฺติ ญาณมยํ โชตึ. ชาเลมีติ ปชฺชลิตํ กโรมิ. นิจฺจํ ปชฺชลิตคฺคิ สพฺพตฺถกเมว วิคตสมฺโมหนฺธการตาย เอโกภาสภาวโต. สพฺพโส วิกฺเขปาภาวโต นิจฺจสมาหิตตฺโต. เอวํ วทตีติ จริตํ พฺรหฺมจริยํ คเหตฺวา จรามีติ เอวํ วตฺตมานํ วิย วทติ อาสนฺนตํ หทเย ฐเปตฺวา.

ขาริภาโรติ ขาริภารสทิโส. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ขนฺเธน วยฺหมาโนติ กาเช ปกฺขิปิตฺวา ขนฺเธน วยฺหมาโน. ปถวิยา สทฺธึ ผุเสติ ภารสฺส ครุกภาเวน กาชสฺส ปริณมเนน. มาเนน อตฺตโน ชาติอาทีนิ ปคฺคณฺหโต อญฺญสฺส ตานิ น สหตีติ อาห – ‘‘ตตฺถ ตตฺถ อิสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต’’ติ, ตตฺถ ตตฺถ ชาติอาทิมานวตฺถุสฺมึ ครุตรคฺคหเณน สํสีเทยฺยาติ อธิปฺปาโย. โกโธ ธูโมติ ยถาปิ ภาสุโร อคฺคิ ธูเมน อุปกฺกิลิฏฺโฐ, เอวํ โกเธน อุปกฺกิลิฏฺโฐ. ญาณคฺคีติ ตสฺส โกโธ ธูโม. มุสาวาโทว โมสวชฺชํ. ยถา ญาเณ สติ มุสาวาโท นตฺถิ, เอวํ มุสาวาเท สติ ญาณมฺปีติ เตน ตํ นิโรธิตํ วิย โหตีติ อาห – ‘‘มุสาวาเทน ปฏิจฺฉนฺนํ ญาณ’’นฺติ. ยถา สุชาย วินา พฺราหฺมณานํ ยาโค น อิชฺฌติ, เอวํ ปหูตชิวฺหาย วินา สตฺถุ ธมฺมยาโค น อิชฺฌตีติ ชิวฺหา สุชาปริยายา วุตฺตา. โชติ ฐิยติ เอตฺถาติ โชติฏฺฐานํ เวทิ, ยํ อคฺคิกุณฺฑํ. สตฺตานํ หทยํ โชติฏฺฐานํ ญาณคฺคิโน ตตฺถ สมุชฺชลนโต. อตฺตาติ จิตฺตํ ‘‘อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถา’’ติ กตฺวา.

ธมฺโม รหโทติ อสฺสทฺธิยาทิอาลสิยาภาวโต กิเลสมลปกฺขาลนโต ปรมคฺคินิพฺพุตาวหนโต อริยมคฺคธมฺโม อนาวิโล รหโท. เหฏฺฐุปริยวาลุกาติ วิปริวตฺติตวาลุกา หุตฺวา. อาลุฬาติ อากุลชาตา. ปณฺฑิตานํ ปสตฺโถติ ปณฺฑิตานํ ปุรโต เสฏฺโฐ. เสฏฺฐภาเวน สนฺโต ปาสํโส หุตฺวา กิเลเส ภินฺทติ สมุจฺฉินฺทตีติ สพฺภีติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อุตฺตมฏฺเฐนา’’ติ. ตถา จาห ภควา ‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ (ธ. ป. ๒๗๓).

วจีสจฺจนฺติ อิมินา ‘‘จตุรงฺคสมนฺนาคตา วาจา สุปริสุทฺธา โหตี’’ติ สมฺมาวาจํ ทสฺเสติ. สจฺจสํยมปเทหิ ทสฺสิตา มคฺคธมฺมา อิธ ‘‘ธมฺโม’’ติ อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘ธมฺโมติ อิมินา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. มคฺคสจฺจํ คหิตํ อนนฺตรคาถาย อเนเกหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. อตฺถโตติ ปุพฺพงฺคมตฺตาทิอตฺถโต. ตาย หิ สกิจฺจํ กโรนฺติยา อิตเร สพฺเพปิ ตทนุวตฺติกา โหนฺติ. ตคฺคติกตฺตาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปการกภาเวน ตาย สมานคติกตฺตา. อารมฺมณญฺหิ วิตกฺเกนาหฏํ ปญฺญา วิจินิตุํ สกฺโกติ. ตถา หิ โส ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหํ คโต. ธมฺโมติ สภาวโต สมาธิ คหิโต, อิตเร เทฺว ตทุปการตฺตา. ตถา หิ ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๗; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) สมาธิ ‘‘ธมฺโม’’ติ วุตฺโต. ปรมตฺถสจฺจํ คหิตํ สพฺเพสํ เสฏฺฐภาวโต. ยถาห – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔). อตฺถโตติ ตโต เอว ปรมตฺถโต, อนนฺตรํ วุจฺจมานานํ วา มคฺคธมฺมานํ อารมฺมณภาวโต. ปญฺจงฺคานิ คหิตานิ ตาสํ มคฺคภาวโต. ตีณิ องฺคานิ. พฺรหฺมจริยํ นามาติ เอตํ นิพฺพานคามิ อุตฺตมฏฺเฐน มคฺคพฺรหฺมจริยํ นาม. มชฺเฌ สิตาติ ลีนุทฺธจฺจาทิอนฺตทฺวยวิวชฺชเนน มชฺเฌ มชฺฌิมปฏิปทาภาวนํ นิสฺสิตา. สสฺสตุจฺเฉทคฺคหณํ เหตฺถ ปธานตาย นิทสฺสนมตฺตํ. เสฏฺฐปฺปตฺตีติ เสฏฺฐภาวปฺปตฺติ. ต-กาโร ปทสนฺธิกโรติ ‘‘ส อุชุภูเตสู’’ติ วตฺตพฺเพ มชฺเฌ ต-กาโร ปทสนฺธิกโร, ‘‘ส ทุชฺชุภูเตสูติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร. ส-อิติ สุนฺทริโก พฺราหฺมโณ วุตฺโตติ กตฺวา อาห ‘‘ส ตฺว’’นฺติ, โส ตฺวนฺติ อตฺโถ. ธมฺโม สาริโย ปริธานภูตา อลงฺการา เอตสฺสาติ ธมฺมสารี. อถ วา ธมฺเมหิ สาริตวาติ ธมฺมสารี, เตหิ สาเรตฺวา ฐิตวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กุสลธมฺเมหี’’ติอาทิ.

สุนฺทริกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. พหุธีตรสุตฺตวณฺณนา

๑๙๖. สมนฺตโตติ ทกฺขิณวามานํ วเสน สมนฺตโต. อูรุพทฺธาสนนฺติ อูรูนํ พนฺธนวเสน นิสชฺชนํ. ทฺวินฺนํ อูรูนํ อญฺญมญฺญพนฺธนวเสน อาภุชิตาการํ สนฺธายาห ‘‘อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา’’ติ. เหฏฺฐิมกายสฺส อนุชุกํ ฐปนํ นิสชฺชาวจเนเนว โพธิตนฺติ ‘‘อุชุํ กาย’’นฺติ เอตฺถ กาย-สทฺโท อุปริมกายวิสโยติ อาห ‘‘อุปริมํ สรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา’’ติ. ตํ ปน อุชุกฏฺฐปนํ สรูปโต ปโยชนโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐารสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริมุขนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท อภิสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานาภิมุข’’นฺติ, พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐานํเยว ปุเรกฺขโตติ อตฺโถ. ปริคฺคหฏฺโฐ ‘‘ปริณายิกา’’ติอาทีสุ วิย. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ ‘‘สุญฺญตวิโมกฺขมุข’’นฺติอาทีสุ วิย. ปฏิปกฺขโต นิคฺคมนฏฺโฐ หิ นิยฺยานฏฺโฐ, ตสฺมา ปริคฺคหิตนิยฺยานนฺติ สพฺพถา คหิตสมฺโมสํ ปริจฺจตฺตสมฺโมสํ สตึ กตฺวา ปรมํ สติเนปกฺกํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ฉพฺพณฺณา…เป… นิสีทิ พฺราหฺมณสฺส ปสาทสญฺชานนตฺถํ. อฏวิมุขา จรมานาติ โคจรํ คณฺหนฺตา.

อชฺชสฏฺฐินฺติ อชฺช ฉนฺนํ ปูรณี สฏฺฐี ทิวสวุตฺติ, อชฺช อาทึ กตฺวา ฉ ทิวเสติ อตฺโถ. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. อชฺช ฉทิวสมตฺตกาติ อชฺชโต ฉฏฺฐทิวสมตฺตกา. ลามกาติ นิหีนา นิปฺผลา. เตนาห ‘‘ติลขาณุกา’’ติอาทิ.

อุสฺสาเหนาติ อุทฺธํ อุทฺธํ ปสาเรน อภิภวเนน. ตํ ปน เนสํ อภิภวนํ ทสฺเสตุํ ‘‘กณฺณนงฺคุฏฺฐาทีนี’’ติอาทิมาห.

‘‘อุปฺปาฏกปาณกา’’ติ ตจํ อุปฺปาเฏตฺวา วิย ขาทกปาณกา อูกามงฺคุลาทโย.

กฬารปิงฺคลาติ นิกฺขนฺตปิงฺคลกฺขิกา, กฬารปิงฺคลาติ วา รตฺตคตฺตา จ ปิงฺคลจกฺขุกา จ. ติลกาหตาติ อาหตติลกา, ติลปฺปมาเณหิ พินฺทูหิ สมนฺตโต สนฺถตสรีรา.

ปฏิคาถาหิ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสีติ ปกติยา ตสฺส อตฺตนา กเถตพฺพํ ธมฺมเทสนํ ปพฺพชฺชาคุณกิตฺตนวเสน สตฺตหิ วฑฺเฒสิ. ปพฺพชิตฺวาติ อิณายิกานํ อตฺตโน ปลิโพธํ ตถา ตถา ชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา.

ยถา จ ตตฺถ ภควา ปฏิปชฺชิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุน ทิวเส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ตํ ตํ กุลฆรํ เปเสตฺวาติ ตํ ตํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตรํ ตสฺส ตสฺสานุจฺฉวิกสฺส พฺราหฺมณสฺส เทนฺโต ตํ ตํ กุลฆรํ เปเสตฺวา พฺราหฺมณธมฺเม ครุกรณาภาวโต.

‘‘นฏฺเฐ มเต ปพฺพชิเต, นปุํสเกปิ ภตฺตริ;

อิตฺถิยา ปติเสฏฺฐาย, น อญฺโญ ปติ อิจฺฉิโย’’ติ. –

อยญฺหิ พฺราหฺมณธมฺโม. อยฺยิกฏฺฐาเนติ มาตามหิฏฺฐาเน ฐเปสิ สตฺถุ จิตฺตาราธนวเสนาติ.

พหุธีตรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.