๔. พกพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

๑๗๕. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ. สห กาเยนาติ สห เตน พฺรหฺมตฺตภาเวน. พฺรหฺมฏฺฐานนฺติ อตฺตโน พฺรหฺมวตฺถุํ. อนิจฺจํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วทติ อนิจฺจตาย อตฺตโน อปญฺญายมานตฺตา. ถิรนฺติ ทฬฺหํ, วินาสาภาวโต สารภูตนฺติ อตฺโถ. อุปฺปาทวิปริณามาภาวโต สทา วิชฺชมานํ. เกวลนฺติ ปริปุณฺณํ. เตนาห ‘‘อขณฺฑ’’นฺติ. เกวลนฺติ วา ชาติอาทีหิ อสมฺมิสฺสํ, วิรหิตนฺติ อธิปฺปาโย. อุปฺปาทาทีนํ อภาวโต เอว อจวนธมฺมํ. โกจิ ชายนโก…เป… อุปปชฺชนโก วา นตฺถิ นิจฺจภาวโต ฐาเนน สทฺธึ ตนฺนิวาสีนํ. นิจฺจภาวญฺหิ โส ปฏิชานาติ. ติสฺโส ฌานภูมิโยติ ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานภูมิโย. จตุตฺถชฺฌานภูมิวิเสสา หิ อสญฺญสุทฺธาวาสารุปฺปภวา. นิพฺพานนฺติ วา เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, น ปริสมาปนตฺโถ, ตสฺมา ‘‘สพฺพ’’นฺติ อิมินา ‘‘อสญฺญ…เป… ภวา’’ติ วุตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ปฏิพาหตีติ สนฺตํเยว สมานํ อชานนฺโตว ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิปติ. เอเก อุตฺตรวิหารวาสิโน.

เหฏฺฐูปปตฺติโกติ เหฏฺฐา ภูมีสุ อุปฺปนฺนอุปปตฺติโก. อิทานิ ตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อนุปฺปนฺเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. เหฏฺฐุปปตฺติกํ กตฺวาติ ยถาฐิตภูมิโต เหฏฺฐา ตติยชฺฌานภูมิยํ อุปปตฺติฌานํ กตฺวา, น อุปริฌานสฺส วิย ปตฺถนามตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ปฐมกาเลติ ตสฺมึ ภเว ปฐมกาเล. อญฺญาสิ อาสนฺนภาวโต. อุภยนฺติ ตํ ตํ อตฺตนา กตกมฺมญฺเจว นิพฺพตฺตฏฺฐานญฺจาติ อุภยํ. ปมุสฺสิตฺวา นิพฺพตฺตึ อนุปธาเรนฺโต.

อวิชฺชาย คโตติ อวิชฺชาย สห ปวตฺโต. สหโยเค หิ อิทํ กรณวจนํ. เตนาห ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ. อญฺญาณีติ อวิทฺวา. ปญฺญาจกฺขุวิรหโต อนฺธีภูโต, อนฺธภาวํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อนาคเต สทฺโท โหตายํ ‘‘วกฺขตี’’ติ ยตฺรสทฺทปโยเคน, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโก. เตนาห ‘‘ภณตี’’ติ. เตนาห ‘‘ยตฺรา’’ติอาทิ.

มคฺคโจโรติ มคฺคปริพุนฺธกโจโร. สนฺตชฺชิยมาโนติ ‘‘อวิชฺชาคโต วต, โภ, พโก พฺรหฺมา’’ติอาทินา สนฺตชฺชิยมาโน. สตึ ลภิตฺวาติ เตเนว สนฺตชฺชเนน โยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา ปุริมชาติวิสยํ สตึ ลภิตฺวา. นิปฺปีฬิตุกาโมติ ฆํเสตุกาโม โทสํ ทสฺเสตุกาโม ‘‘อิทํ ปสฺส ยาวญฺจ เต อปรทฺธ’’นฺติ. ปุญฺญกมฺมาติ ปุญฺญการิโน. เวเทหิ ญาเณหิ คตตฺตา ปวตฺตตฺตา. อนฺติมา พฺรหฺมุปปตฺตีติ สพฺพปจฺฉิมา พฺรหฺมภาวปฺปตฺติ. อสฺมาภิชปฺปนฺตีติ อเสฺม อภิชปฺปนฺติ. อายุวณฺณาทิวเสน พฺรูหิตคุณตฺตา พฺรหฺมา. อญฺเญหิ มหนฺตา พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา. อภิภูติ ตํ พฺรหฺมโลกํ เชฏฺฐกภาเวน อภิภวิตฺวา ฐิโต. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ น อภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจนเมตํ. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย. วสวตฺตีติ สพฺพชนํ วเส วตฺเตติ. อิสฺสโรติ โลเก อิสฺสโร. กตฺตา นิมฺมาตาติ โลกสฺส กตฺตา นิมฺมาตา. เสฏฺโฐ สชิตาติ อยํ โลกสฺส อุตฺตโม สํวิภชิตา จ. วสี ปิตา ภูตภพฺยานนฺติ อาจิณฺณวสิตฺตา วสี, อยํ ปิตา ภูตานํ นิพฺพตฺตานํ ภพฺยานํ สมฺภเวสีนนฺติ ปตฺเถนฺติ วิกตฺเถนฺติ ปิเหนฺติ มาเนนฺติ.

เอตนฺติ วิปรีตสญฺญาวเสน ‘‘อิทํ นิจฺจํ อิทํ ธุวํ อิทํ สสฺสต’’นฺติอาทินา วุตฺตํ เอตํ อปฺปํ ปริตฺตกนฺติ ตํ ภควา ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺเสติ. ตํ ปน ‘‘เอกสฺมึ โกสลเก ติลวาเห วสฺสสเต วสฺสสเต เอเกกติลุทฺธาเร กยิรมาเน ติลานิ ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, น เตฺวว อพฺพุเท อายู’’ติ เอวํ วุตฺโต อพฺพุโท, ตํวเสน วีสติคุณํ นิรพฺพุโท, เตสํ นิรพฺพุทานํ วเสน นิรพฺพุทสตสหสฺสํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน ปทุเม อายุโน วสฺสคณนา อิมสฺมึเยว สํยุตฺเต ปรโต อาคมิสฺสติ. อนนฺตทสฺสีติ อนนฺตสฺส เญยฺยสฺส อนวเสสโต ทสฺสี. วตสีลวตฺตนฺติ สมาทานวเสน วตภูตํ จาริตฺตสีลวเสน สมาจิณฺณตฺตา สีลวตฺตํ. ตํ ปน เอกเมวาติ อาห ‘‘สีลเมวา’’ติ.

อปาเยสีติ เอตฺถ ยทา โส ปิปาสิเต มนุสฺเส ปานียํ ปาเยสิ, ตํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺรา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. เอส พฺรหฺมา ‘‘ชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยวเสน ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, โส ตตฺถ นิพฺพานสญฺญี อโหสิ. ฌานรติยา วีตินาเมตีติ ตทา ตสฺสา กิริยาย อวิจฺเฉทโต ปวตฺตึ อุปาทาย วตฺตมานปโยโค. รตฺตนฺธกาเร ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺตสฺส สกฏสฺส อนุสฺสรณวเสน คจฺฉนฺตานํ สกฏานํ นิวตฺตนํ โหตีติ ‘‘สพฺพสกฏานิ ตเถว นิวตฺติตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

กมฺมสชฺชาติ ยุทฺธสชฺชา. วิโลปนฺติ วิลุตฺตภณฺฑํ. เอณิกูลสฺมินฺติ เอตฺถ ‘‘ปนิหตาย นิจฺจคงฺคาย นาม’’นฺติ เกจิ. ‘‘เอณิมิคพหุลตาย โส คงฺคาย ตีรปฺปเทโส เอณิกูลนฺติ วุตฺต’’นฺติ อปเร. คงฺเคยฺยโกติ คงฺคาสนฺนิวาสี.

พทฺธจโรติ ปฏิพทฺธจริโย. เตนาห ‘‘อนฺเตวาสิโก’’ติ. ยสฺมา พุทฺโธ สพฺพญฺญู, ตสฺมา อญฺญาสิ, อิธ มยฺหํ ปมุฏฺฐญฺจ สพฺพํ ชานาสีติ อธิปฺปาโย. สพฺพํ พฺรหฺมโลกํ โอภาสยนฺโต สพฺพมฺปิมํ พฺรหฺมโลกํ ภควา โอภาสํ อภิภวิตฺวา อนญฺญสาธารณํ อตฺตโน โอภาสํ โอภาเสนฺโต ติฏฺฐติ.

พกพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.