๓. พฺรหฺมเทวสุตฺตวณฺณนา

๑๗๔. เอกโกติ วิเวกฏฺฐิตตาย นิสฺสโฏ. คณสงฺคณิกาภาโว ตสฺสาเนน ทีปิโต, กิเลสสงฺคณิกาภาโว ปน ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติอาทีหิ ปกาสิโต. เปสิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต. สมฺมเทวาติ ญาเยเนว. โส ปน ยทิ อาคมนโต ปฏฺฐาย ลพฺภติ, วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อถ ปฏิปทารมฺภโต ปฏฺฐาย ลพฺภติ, เอวมฺปิ วฏฺฏเตวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ตถา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อคฺคมคฺคาธิคเมน อสมฺโมหปฏิเวธสฺส สิขาปฺปตฺตตฺตา มคฺคธมฺเมสุ วิย ผลธมฺเมสุปิ สาติสโย อสมฺโมโหติ ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สามํ ชานิตฺวา’’ติ. ยถา ชานนา ปนสฺส สจฺฉิกรณํ อตฺตปจฺจกฺขกิริยาติ ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขํ กตฺวา’’ติ. ตถา สจฺฉิกิริยา จสฺส วิปสฺสนาปฏิลาโภติ ‘‘อุปสมฺปชฺชา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิลภิตฺวา’’ติ. เอเตนาติ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทิวจเนน.

ชาติ ขีณาติ เอตฺถ ชาติสีเสน ตพฺพิการวนฺโต ขนฺธา วุตฺตา. ปุพฺเพว ขีณตฺตาติ มคฺคาธิคมนโต ปเคว อตีตภาเวเนว ขีณตฺตา. ตตฺถ อนาคเตสุ. วายามาภาวโตติ อวิชฺชมานตฺตา. อนาคตภาวสามญฺญํ คเหตฺวา เลเสน วุตฺตํ. น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตาติ สํกิลิฏฺฐา จ มคฺคภาวนาติ สิยาติ วจนเสโส. ยถา อชาตผลตรุณรุกฺขมูเล ฉินฺเน อายติอุปฺปชฺชนารหานิ ผลานิ เฉทนปจฺจยา อนุปฺปชฺชมานานิ นฏฺฐานิ นาม โหนฺติ, เอวเมว ภาวนาย อสติ อุปฺปชฺชนารหา กิเลสา ตปฺปจฺจยา ชาติ จ มคฺคภาวนาย สติ น อุปฺปชฺชมานา ปหีนาติ วุจฺจนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘มคฺคสฺส ปนา’’ติอาทินา. อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ญาเณน ขีณราควเสน.

โสฬสกิจฺจภาวายาติ โสฬสกิจฺจตาย, โสฬสวิธสฺส วา กิจฺจสฺส ภาวาย อุปฺปาทนาย. ปาฬิยํ สปทานนฺติ สปทานจาโร วุตฺโต ภาวนปุํสกนิทฺเทเสนาติ อาห ‘‘สปทานจาร’’นฺติ. อนุกฺกมฺมาติ อนติกฺกมิตฺวา. อาหุติปิณฺฑนฺติ ชุหิตพฺพปิณฺฑํ, ชุหนวเสน อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปิตพฺพปายาสปิณฺฑนฺติ อธิปฺปาโย. ภูตพลิกมฺมนฺติ ตถา ปกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมกรณํ. หริตุปลิตฺตนฺติ อลฺลโคมเยน กตปริภณฺฑํ. วนมาลปริกฺขิตฺตนฺติ มโนหราหิ วนปุปฺผมาลาหิ ปริกฺขิตฺตํ. ธูมกฏจฺฉูติ ธูมปานํ. สีลคนฺธนฺติ สีลํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนกิตฺติคนฺธํ. ฆายมานสฺสาติ อุปคตํ คณฺหนฺตสฺส.

อิมมฺหา ฐานาติ อิมสฺมา มนุสฺสานํ วสนฏฺฐานา, มหาปถวิตลโตติ อธิปฺปาโย. สพฺพเหฏฺฐิโมติ พฺรหฺมปาริสชฺชานํ วาสพฺรหฺมโลกมาห. พฺรหฺมปโถ นาม จตฺตาริ กุสลชฺฌานานิ พฺรหฺมโลกมคฺคภาวโต. ชีวิตปโถ นาม ชีวิตปวตฺติอุปายภาวโต. ‘‘ภุญฺชตุ ภวํ มหาพฺรหฺมา’’ติ วจนํ สนฺธายาห ‘‘กึ ชปฺปสี’’ติอาทิ. ติณพีชานีติ สาลิตณฺฑุลาทีนิ. โคยูสนฺติ ขีรํ ชิคุจฺฉนฺโต วทติ. อยมฺปิ อตฺโถ ‘‘เนตาทิโส พฺรหฺมภกฺโข’’ติ วทนฺเตน ทีปิโตติ.

อติเทวปตฺโตปิ ปญฺจขนฺธูปธีนํ อตฺถิตาย กิเลสูปธิอาทีนํเยว วิรหิตภาโว คหิโต. อญฺญตฺร หิ ภาวปจฺจยํ ตทตฺโถ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อติเทวภาวํ ปตฺโต’’ติ. ยสฺมา พฺรหฺมาโนปิ เทวคติปริยาปนฺนตฺตา เทวา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อติพฺรหฺมภาวํ ปตฺโต’’ติ.

อตฺตานํ ภาเวตฺวาติ สีลาทีหิ คุเณหิ อตฺตานํ วฑฺเฒตฺวา ปริพฺรูหิตฺวา ฐิโต.

ปุถุชฺชนา ตสา ตณฺหามานทิฏฺฐิปริตฺตาสวเสน ตาสนโต. ขีณาสวา ถาวรา นาม สพฺพโส คตีสุ สญฺจรณาภาวโต. ตถา หิ จตุนฺนํ สจฺจานํ สพฺพโส อทิฏฺฐตฺตา ภวทายชฺชสฺส ตณฺหาทาสพฺยสฺส ภาวโต เอกจฺจาสุ คตีสุ สญฺจรณสภาวโต เสกฺขา ถาวรา น โหนฺติ. ภชมานาติ ภชาปิยมานา. ถาวรปกฺขเมว ภชนฺติ สพฺพเสฏฺฐปกฺขํ เอกนฺตปสฏฺฐํ ภชมานภาวํ อุปาทาย.

ปหีนกิเลโส ขีณาสโว วิเสโน. สุขํ อายติ สุขายติ, ตสฺส การกํ สุขายติกํ.

พฺรหฺมเทวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.