๕. มารธีตุสุตฺตวณฺณนา

๑๖๑. จินฺเตสีติ โสกวสิโก หุตฺวา จินฺตยิ. คณิการหตฺถินิโยติ ทีปกกเรณุโย. เอกสตํ เอกสตนฺติ เอกสตํ เอกสตํ ปจฺเจกํ สตํ สตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอเกกํ สตํ สตํ กตฺวา’’ติ. กุมาริวณฺณสตนฺติ กุมาริตฺถีนํ อตฺตภาวานํ สตํ. ตา กิร ปฐมํ กญฺญารูเปน อตฺตานํ ทสฺเสสุํ. อนุปคตปุปฺผานญฺหิ สมญฺญา กญฺญาติ. ปุน ยถาวุตฺตกุมาริรูเปน อุปคตปุปฺผา หิ กุมารี. ปุน วธุการูเปน. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อวิชาตวณฺณสต’’นฺติ. ตติยวาเร ยุวติรูเปน. วิชาตา หิ อิตฺถี อนติกฺกนฺตมชฺฌิมวยา ยุวตี. เอตฺตาวตา พาลา ตรุณี โปรีติ ติวิธาสุ อิตฺถีสุ ปุริมา เทฺว ทสฺสิตา, ปริโยสานวาเรสุ มนุสฺสชาติกานํ มนุสฺสิตฺถิโยว รุจฺจนฺตีติ เตน มนุสฺสรูเปน ตา อตฺตานํ ทสฺเสสุํ.

อตฺถสฺส ปตฺตินฺติ เอกนฺตโต หิตานุปฺปตฺตึ. หทยสฺส สนฺตินฺติ ปรมจิตฺตุปสมํ. กิเลสเสนนฺติ กามคุณสงฺขาตํ ปฐมํ กิเลสเสนํ. สา หิ กิเลสเสนา อจฺฉราสงฺฆาตสภาวาปิ ปฏิปตฺถยมานา ปิยายิตพฺพอิจฺฉิตพฺพรูปภาวโต ปิยรูปสาตรูปา นาม อตฺตโน กิจฺจวเสน. เอโก อหํ ฌายนฺโตติ คณสงฺคณิกาย กิเลสสงฺคณิกาย จ อภาวโต เอโก อสหาโย อหํ ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน นิชฺฌายนฺโต. อนุพุชฺฌินฺติ อนุกฺกเมน มคฺคปฏิปาฏิยา พุชฺฌึ ปฏิพุชฺฌึ. ตสฺมาติ ยถาวุตฺตวิเวกสุขสมธิคมนิมิตฺตํ. อกรเณนาติ มิตฺตสนฺถวสฺส อกรเณน. สกฺขีติ สกฺขิภาโว.

กตเมน วิหาเรนาติ ฌานสมาปตฺตีนํ กตเมน วิหาเรน. อิธ ทุติยปทสฺส อตฺโถ วิสฺสชฺชนคาถาวณฺณนายเมว อาวิ ภวิสฺสติ. อนามนฺเตน ‘‘ตํ ปุคฺคล’’นฺติ สมฺมุขา ฐิตมฺปิ ภควนฺตํ อสมฺมุขา วิย กตฺวา วทติ, กถํ ตฺวนฺติ อตฺโถ.

‘‘อวิตกฺกฌายี’’ติ วกฺขมานตฺตา อยเมเวตฺถ กายปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌาเนน อสฺสาสปสฺสาสกายสฺส ปสฺสทฺธตฺตา ปสฺสทฺธกาโย’’ติ. ปุญฺญาภิสงฺขาราทิเก กมฺมาภิสงฺขาเร. กามาลยาทีนํ อภาวโต อนาลโย. น สรตีติ น สวติ. ราควเสน หิ สตฺตา สํสารมนุสวนฺติ. น ถิโนติ น ถินมิทฺธจิตฺโต. โมหวเสน หิ สตฺตา ถินมิทฺธํ อาปชฺชนฺตีติ. ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสนฺติ ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. ๘๔๒, ๙๗๖) อาคเตสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ อปเนตฺวา เสสา ปญฺญาสาธิกํ สตํ กิเลสา, เต พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๓๑) อาคตาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สห ปญฺจปญฺญาสาธิกํ สตฺตสตํ โหติ; ตา จ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน ทิคุณิตา ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ ทสาธิกํ โหติ; ตํ อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา คณนุปคํ น โหตีติ ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสํ อตีตาทิภาวามสนโต อคฺคหณํ ปหานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. อนุฏี. นิทานกถาวณฺณนา) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ปฐมปเทนาติ ‘‘น กุปฺปตี’’ติ อิมินา ปเทน. ทุติเยนาติ ‘‘น สรตี’’ติ ปเทน. ตติเยนาติ ‘‘น ถิโน’’ติ ปเทน. นีวรณปฺปหาเนน ขีณาสวตํ ทสฺเสติ, อนวเสสโต นีวรณานํ อจฺจนฺตปฺปหานํ อธิปฺเปตํ.

ปญฺจทฺวาริกกิเลโสฆํ ติณฺโณติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ วเสน ปวตฺตนกิเลโสฆํ ตริตฺวา ฐิโต. กาโมฆทิฏฺโฐฆภโวฆฏฺฐกิเลสภาวโต ‘‘ปญฺโจฆคฺคหเณน วา ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ เวทิตพฺพานี’’ติ อาห. รูปราคาทโย วิเสสโต น ปญฺจทฺวาริกาติ วุตฺตํ ‘‘ฉฏฺฐคฺคหเณน ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ เวทิตพฺพานี’’ติ.

มจฺจุราชสฺสาติ สมฺพนฺเธ สามิวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มจฺจุราชสฺส หตฺถโต’’ติ อาห. นยมานานนฺติ อนาทเร สามิวจนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นยมาเนสู’’ติ.

อูหจฺจาติ พุทฺธํ นิสฺสาย. ‘‘อิทมโวจา’’ติ เทสนํ นิฏฺฐาเปตฺวาติ เอเตน สํยุตฺเตสุ อยํ นิคมนปาฬิ, เหฏฺฐา อนาคตนยตฺตา ปน เกสุจิ โปตฺถเกสุ น ลิขียตีติ ทสฺเสติ. ททฺทลฺลมานาติ ชชฺชการสฺส หิ ททฺทการํ กตฺวา นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘อติวิย ชลมานา’’ติ. นีหรีติ ตาสํ กายวจีวิการํ น มนสิกโรนฺโต ติณายปิ อมญฺญมาโนว อนเปกฺเขเนว นีหริ. ผลโต ภฏฺฐนฺติ ผลสิปาฏิกโต ภฏฺฐํ. กุณฺฑติณาทิคจฺฉตูลํ โปฏกิตูลํ.

มารธีตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

มารสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.