๒. ทุติยวคฺโค

๑. ปาสาณสุตฺตวณฺณนา

๑๔๗. ปวิชฺฌีติ ปพฺพตํ สพฺพโต ปวตฺเตนฺโต ตโต ตโต นิสฺสชฺชิ. สกลนฺติ สพฺพภาควนฺตํ, นิสฺเสสนฺติ อตฺโถ.

ปาสาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. กึนุสีหสุตฺตวณฺณนา

๑๔๘. วิจกฺขุกมฺมายาติ วิจกฺขุภาวกามตาย. ยถา สา ภควโต เทสิยมานํ ธมฺมํ อตฺตโน ปญฺญาจกฺขุนา น ปสฺสิตุํ สกฺโกติ, เอวํ กาตุํ กามตาย. เตนาห ‘‘ปริสายา’’ติอาทิ. วินาเสตุํ น สกฺโกติ เภรวารมฺมเณ ภายนสฺเสว อภาวโต. ทสพลปฺปตฺตาติ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคตา.

กึนุสีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. สกลิกสุตฺตวณฺณนา

๑๔๙. มนฺทภาเวนาติ ชฬภาเวน โมมูหภาเวนาติ มหามูฬฺหตาย. กพฺพกรเณน มตฺโตติ กพฺพกิริยาปสุตตาทิวเสน มตฺโต กพฺพํ กตฺวา. กิมิทํ โสปฺปเสวาติ อิทํ ตว โสปฺปํ กิมตฺถํ, ปุริเสน นาม ปุริสตฺตกเรน ภวิตพฺพํ, น โสปฺปติเยว. อตฺถํ สมาคนฺตฺวาติ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สมฺมา อาคนฺตฺวา อธิคนฺตฺวา. อสงฺค…เป… นตฺถิ สพฺพโส สิทฺธตฺถภาวโต. ชคฺคนฺโตติ ชาครนฺโต ปุริโส วิย, น ภายามิ ภยเหตูนํ อภาวา. นานุตปนฺติ สพฺพตฺถ สพฺพทาปิ วิสฺสฏฺฐภาวโต, มามนฺติ มมํ. คาถาสุขตฺถญฺหิ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ. ฐิตตฺตาติ อุทฺเทสปริปุจฺฉาย ปริจฺฉิชฺชตฺตา. หานินฺติ กสฺสจิ ชานึ.

สกลิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ปติรูปสุตฺตวณฺณนา

๑๕๐. อนุรุชฺฌติ เอเตนาติ อนุโรโธ, ราโค. วิรุชฺฌติ เอเตนาติ วิโรโธ, ปฏิโฆ. เตสุ อนุโรธวิโรเธสุ ตนฺนิมิตฺตํ สชฺชติ นาม สงฺคํ กโรติ นาม, อนุโรธวิโรธุปฺปาทนเมว เจตฺถ สชฺชนํ. ยทญฺญมนุสาสตีติ ยํ อญฺเญสํ อนุสาสนํ, ตํ เตสํ หิเตสนํ อนุกมฺปนํ, ตสฺมา อนุกมฺปเก หิเตสเก สมฺมาสมฺพุทฺเธ อนุโรธวิโรเธ อาโรเปตฺวา วิกมฺปนตฺถํ มิจฺฉา วทสีติ.

ปติรูปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. มานสสุตฺตวณฺณนา

๑๕๑. อากาเส จรนฺเตติ ปญฺจาภิญฺเญ สนฺธาย วทติ. อนฺตลิกฺเข จรนฺเตปิ กิจฺจสาธนโต อนฺตลิกฺขจโร. มนสิ ชาโตติ มานโส. ตํ ปน มนสนฺตานสมฺปยุตฺตตายาติ อาห ‘‘มนสมฺปยุตฺโต’’ติ.

มานสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ปตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑๕๒. ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ลกฺขณาทีนิ เจว สมุทยญฺจ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ จ คเหตฺวา สมฺมา เตสํ ลกฺขณาทีนํ คหณํ โหตีติ อาห ‘‘ปญฺจ อุปาทานกฺขนฺเธ อาทิยิตฺวา’’ติ. รุปฺปนเวทิยนสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนานิ ขนฺธานํ สภาวลกฺขณานิ. อาทิ-สทฺเทน รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ เจว สมุทยาทีนิ จ สงฺคณฺหาติ. ทสฺเสตีติ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสติ, หตฺถามลกํ วิย ปากเฏ วิภูเต กตฺวา วิภาเวติ. คณฺหาเปตีติ เต ธมฺเม มนสา อนุเปกฺขิเต ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺเธ กโรนฺโต อุคฺคณฺหาเปติ. สมาทานมฺหีติ ตตฺถ อตฺถสฺส สมฺมเทว อาทิยเน ขนฺธานญฺจ สมฺมสนวเสน อญฺญธมฺมวเสน สมาทิยเน. ปฏิวิทฺธคุเณนาติ ตาย เทสนาย, ตํ นิสฺสาย ปจฺจตฺตปุริสกาเรน จ เตสํ ปฏิวิทฺธคุเณน. โชตาเปตีติ เตสํ จิตฺตสนฺตานํ อสฺสทฺธิยาทิกิเลสมลวิธมเนน ปภสฺสรํ กโรติ. อฏฺฐึ กตฺวาติ ตาย เทสนาย ปาเปตพฺพํ อตฺถํ ปโยชนํ ทฬฺหํ กตฺวา. เตนาห ‘‘อยํ โน’’ติอาทิ. กมฺมการกจิตฺตํ นาม โอตรณจิตฺตํ. ‘‘โยนิโสมนสิการปุพฺพกํ วิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติ เกจิ. โอหิตโสตาติ อนญฺญวิหิตตาย ธมฺมสฺสวนาย อปฺปิตโสตา, ตโต เอว ตทตฺถํ ฐปิตโสตา.

เอเต รูปาทโย ขนฺเธ ยญฺจ สงฺขตํ สมิทฺธปจฺจเยหิ กตํ, ตญฺจ ‘‘เอโส อหํ น โหมิ, เอตํ มยฺหํ น โหตี’’ติ ปสฺสนฺโตติ โยชนา. เขโม อตฺตาติ เขมตฺตา, ตํ เขมตฺตํ. เตนาห ‘‘เขมิภูตํ อตฺตภาว’’นฺติ. ปริเยสมานา มารเสนา.

ปตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๑๕๓. สญฺชายติ เอตสฺมาติ สญฺชาติ, โส เอว สมฺปยุตฺตธมฺโม สโมสรติ เอตฺถาติ สโมสรณํ, โส เอว อตฺโถ, เตน สญฺชาติสโมสรณฏฺเฐน. ภยเภรวํ สทฺทนฺติ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, ตเทว ยสฺส กสฺสจิ เภรวาวหตฺตา เภรวํ, เทวาทิสทฺทนฺติ อตฺโถ. วิคตวลาหเก เทเว อุปฺปาตวเสน อุปฺปชฺชนกสทฺโท เทวทุนฺทุภิ. อสนิปาตาทิสทฺโท อสนิปาตสทฺโท. อุนฺทฺรียตีติ วิปริวตฺตติ. โลโก อธิมุจฺฉิโตติ อติถทฺธกาโย วิย มุจฺฉํ อาปนฺโน. มารสฺสาติ กิเลสมารสฺส. ฐานภูตนฺติ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ.

ฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

๑๕๔. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ญาติมิตฺตกุเล. ปาหุนกานีติ ปหิตพฺพปณฺณาการานิ. อาคนฺตุกปณฺณาการานีติ อาคนฺตุกานํ อุปคตานํ ทาตพฺพปณฺณาการานิ. สยํจรทิวเสติ กุมารกานญฺจ กุมาริกานญฺจ สยํ อตฺตนา จริตพฺพฉณทิวเส. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘สมวยชาติโคตฺตา’’ติอาทิมาห. สมวยสมชาติกสมโคตฺตาติ ปจฺเจกํ สม-สทฺโท โยเชตพฺโพ. โคตฺตสมตา จ อาวาหวิวาหโยคฺยตาวเสน ทฏฺฐพฺพา, น เอกโคตฺตตาวเสน. ตโต ตโต คามโต. อญฺญสฺมึ ทาตพฺเพ อสติ. ฉณวเสน ปหิณิตุํ สมฺปาทิตํ ปูวํ ฉณปูวํ. ตาสํ สมฺปตฺติยาติ ตาสํ ทานํ ธมฺมสฺสวนญฺจาติ ตสฺสา ทุวิธายปิ สมฺปตฺติยา.

ญาณํ นาม อาวชฺชนปุพฺพกํ, ตสฺมา อชานนสฺส ‘‘อนาวชฺชนตายา’’ติ การณํ วตฺวา เสสการณํ วทนฺโต ‘‘พุทฺธาน’’นฺติอาทิมาห. อุปจารเภทนฺติ พุทฺธํ ทิสฺวา มนุสฺเสหิ กาตพฺพอุปจารสฺส ภินฺทนํ. ภินฺทิตุนฺติ วิธมิตุํ.

ภควา ปนาติ ปนสทฺโท วิเสสตฺถโชตโก. เตน น เกวลํ ภควา อุปฺปณฺฑนํ ปริหรนฺโต ตํ คามํ น ปุน ปาวิสิ, อถ โข มารํ อนุกมฺปนฺโตติ อิทํ วิเสสํ โชเตติ.

ชเนสีติ อปุญฺญํ ชเนสิ, ชเนนฺโต จ ยถา ตโต อายตึ ถิรตรํ มหนฺตํ ทุกฺขํ นิปฺผชฺชิสฺสติ, เอวํ นิปฺผาเทสิ. อาสชฺชนนฺติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. กิญฺจติ มทฺทติ อภิภวตีติ กิญฺจนนฺติ อาห ‘‘มทฺทิตุํ สมตฺถ’’นฺติ.

ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. กสฺสกสุตฺตวณฺณนา

๑๕๕. นิพฺพานํ อปทิสิตฺวาติ นิพฺพานํ นิสฺสาย นิพฺพานคุเณ อารพฺภาติ อตฺโถ. หฏหฏเกโสติ อิโต จิโต จ วิกิณฺณตฺตา อากุลากุลเกโส. จกฺขุสมฺผสฺสวิญฺญาณายตนนฺติ เอตฺถ ยถา จกฺขุคฺคหเณน ผสฺโส วิเสสิโต, เตน เอว วิญฺญาณายตนํ. ตถา สติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส จ คหณํ อาปชฺเชยฺยาติ. นนุ เจตฺถ จกฺขุคฺคหเณน วิเสสิตตฺตา จกฺขุทฺวาริกานํ สพฺเพสํ วิญฺญาณานํ คหณนฺติ? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข ปฐเมน จกฺขุคฺคหเณนาติ นายํ โทโส. ภวงฺคจิตฺตนฺติ อาวชฺชนาย อนนฺตรปจฺจยภูตเมว อธิปฺเปตนฺติ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สาวชฺชนก’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตทารมฺมณมฺปีติ ชวนจิตฺเตน สห ตทารมฺมณจิตฺตมฺปิ. ‘‘วิญฺญาณายตน’’นฺติ จ วุตฺเต นิมฺมลเมว.

‘‘จกฺขู’’ติ อวิเสสโต วุตฺตตฺตา ปน มารสฺส อยมฺปิ อตฺโถ อาปนฺโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ โลเก’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปกฺกวิปกฺกนฺติ จกฺขุปากโรเคน อุปริ เหฏฺฐา จ สพฺพโส ปกฺกํ กุถิตํ. เอเสว นโยติ อิมินา ยํ โลเก กุฏฺฐกิลาสคณฺฑกจฺฉุอาทีหิ อุปทฺทุตํ วณปีฬกาทิวเสน ปคฺฆรนฺตํ อสุจึ อนฺตมโส ปรมเชคุจฺฉรูปมฺปิ, สพฺพํ ตํ ตเวว โหตูติ เอวมาทึ อปทิสติ.

ยํ ภณฺฑกนฺติ หิรญฺญสุวณฺณาทิเขตฺตวตฺถาทิอุปกรณํ คหฏฺฐา, ปพฺพชิตา จ ยํ ปตฺตจีวราทึ ‘‘มม อิท’’นฺติ อภินิวิสนฺตาว วทนฺติ, เอเตสุ ปริคฺคหตฺเถสุ จ เตสํ ปริคฺคาหกปุคฺคเลสุ จ เต จิตฺตํ ยทิ อตฺถิ, ตานิ อารพฺภ ตว จิตฺตํ ยทิ ภวติ, เอวํ ตฺวํ ตตฺถ พทฺโธ เอว โหสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น เม สมณ โมกฺขสี’’ติ.

ยํ ภณฺฑกํ วทนฺตีติ ยถาวุตฺตํ อุปกรณํ โลเก พหุชนา ‘‘มม อิท’’นฺติ วทนฺติ. น ตํ มยฺหนฺติ ตํ มยฺหํ น โหติ, น ตตฺถ มม ตณฺหาวเสน มมนฺติ นตฺถิ. น เต อหนฺติ เย ปุคฺคลา เอตฺถ พทฺธา, เตปิ อหํ น โหมิ, ตตฺถ เม ทิฏฺฐิพทฺโธ นตฺถิ. น เม มคฺคมฺปิ ทกฺขสีติ เอวํ สพฺพโส พทฺธาภาเวน มุตฺตสฺส เม คตมคฺคมฺปิ มาร ตฺวํ น ทกฺขสิ น ปสฺสิสฺสสิ, เย ภวาทโย ตุยฺหํ วิสยา, เตสุ ภวโยนิคติอาทีสุ มยฺหํ คตมคฺคํ น ปสฺสิสฺสสิ ภวนิสฺสฏฺฐตฺตาติ.

กสฺสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. รชฺชสุตฺตวณฺณนา

๑๕๖. อหนนฺติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อหนนฺเตนา’’ติ, ปจฺจตฺเต เอว วา ปจฺจตฺตวจนํ, ‘‘อหนนฺโต หุตฺวา’’ติ วจนเสเสน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อชินนฺติ อนฺโตคธเหตุอตฺถํ วทตีติ อาห ‘‘ปรสฺส ธนชานึ อกโรนฺเตนา’’ติ. อการาเปนฺเตนาติ ปรสฺส ธนชานึ อกาเรนฺเตน. อโสจนฺเตนาติ โภคพฺยสนาทิวเสน ปรํ อโสจนฺเตน. กสฺมา ภควา เอวํ จินฺเตสีติ ตตฺถ การณมาห ‘‘อิตี’’ติอาทินา. รชฺเช วิชิเต ทณฺฑกรปีฬิเตติ ธนทณฺฑาทิทณฺเฑน เจว พลินา จ พาธิเต.

อิชฺฌนกโกฏฺฐาสาติ เจโตวสิภาวาทิกสฺส สาธนกโกฏฺฐาสา. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน อนุพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานนฺติ ยถา ยุตฺตานํ อาชญฺญรถานํ สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิปวตฺติตํ คมิตา. ปติฏฺฐฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุกตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสโสธเนน อิทฺธิวิสยตาย ปติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อวิชหิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย น ชหาปิตา. นิจฺจานุพทฺธาติ ตโต เอว นิจฺจํ อนุพทฺธา วิย กตา. สุปริจิตาติ สุฏฺฐุ สพฺพภาเคน ภาวนานุปจยํ คมิตา. อวิราธิตเวธิหตฺโถ วิยาติ อวิรชฺฌนภาเวน วิรชฺฌนหตฺโถ วิย. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ ภาวนาอุปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺปาทิตา. จินฺเตยฺยาติ อตฺถุทฺธารวเสน จินฺเตยฺย.

ปพฺพตสฺสาติ ปพฺพโต อสฺส. ปพฺพโต อสฺสาติ ปพฺพโต ภเวยฺย กีทิสสฺสาติ อาห ‘‘สุวณฺณสฺสา’’ติอาทิ. ชาตรูปสฺสาติ อาตปรูปสมฺปนฺนสฺส. ทฺวิกฺขตฺตุมฺปิ ตาว มหนฺโตติ ยตฺตโก โส ปพฺพโต โหติ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ตตฺตโก. เอกสฺสาติ เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส นาลํ น ปริยตฺโต ตณฺหาย ทุปฺปูรณภาวา. เอวํ ชานนฺโตติ เอวํ ตณฺหาย ทุปฺปูรณภาวาทีนวตํ ชานนฺโต. สมํ จเรยฺยาติ ปรวตฺถุปรามาสาทึ วิหาย กายาทีหิ สมเมว ปฏิปชฺเชยฺย.

ทุกฺขํ ตณฺหานิทานํ, ตณฺหา กามคุณนิทานา, ตสฺมา ทุกฺขสฺส ตณฺหาปจฺจยกามคุณนิทานตฺตํ วุตฺตํ. ตนฺติ ทุกฺขํ. ยโตนิทานํ โหตีติ ยํนิทานํ ยํการณํ ตํ ปวตฺตติ. เอวํ โย อทกฺขีติ โย ปริญฺญาตวตฺถุโก เอวํ ทุกฺขํ ตสฺส นิทานภูเต กามคุเณ จ ตถโต ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสิ. เกน การเณน นเมยฺย? ตํ การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. กามคุณอุปธินฺติ กามคุณสงฺขาตํ อุปธึ. สชฺชติ เอตฺถาติ สงฺโค เอโส, ลคฺคนเมตนฺติ เอวํ วิทิตฺวา. ตเมว กามาภิภูโต นปฺปฏิเสเวยฺย น ลคฺเคยฺยาติ เอวํ วินยาย วูปสมาย สิกฺเขยฺยาติ.

รชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.