๑. ตโปกมฺมสุตฺตวณฺณนา

๑๓๗. อุรุเวลาย สมีเป คาโม อุรุเวลคาโม, ตํ อุรุเวลคามํ อภิมุขภาเวน สมฺมเทว สพฺพธมฺเม พุชฺฌตีติ อภิสมฺโพธิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา จ ภควา อภิสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺส ปญฺจจตฺตาลีสาย วสฺเสสุ อาทิโต ปนฺนรส วสฺสานิ ปฐมโพธิ, อิธ ปน สตฺตาหพฺภนฺตรเมว อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา อนฺโตสตฺตาหสฺมึ เยวา’’ติ. อสุขภาเวน อญฺเญหิ กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุกฺกรํ กโรตีติ ทุกฺกรกาโร, โส เอว อิตฺถิลิงฺควเสน ทุกฺกรการิกา. ตาย มุตฺโต วตมฺหีติ จินฺเตสิ. ยทิ เอวํ กสฺมา ตํ โลกนาโถ ฉพฺพสฺสานิ สมนุยุญฺชติ? กมฺมปีฬิตวเสน. วุตฺตเญฺหตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๓๙.๙๒-๙๔) –

‘‘อวจาหํ โชติปาโล, สุคตํ กสฺสปํ ตทา;

กุโต นุ โพธิ มุณฺฑสฺส, โพธิ ปรมทุลฺลภา.

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, อจรึ ทุกฺกรํ พหุํ;

ฉพฺพสฺสานุรุเวลายํ, ตโต โพธิมปาปุณึ.

‘‘นาหํ เอเตน มคฺเคน, ปาปุณึ โพธิมุตฺตมํ;

กุมฺมคฺเคน คเวสิสฺสํ, ปุพฺพกมฺเมน วาริโต’’ติ.

มาเรตีติ วิพาเธติ. วิปตฺติอาทิสํโยชนญฺหิ สาธูนํ ปรมตฺถโต มรณํ สจฺจปฏิเวธมารณตฺตา, ปาปตรตฺตา ปาปตโมติ ปาปิมา. สา จสฺส ปาปตมตา ปาปวุตฺติตายาติ อาห ‘‘ปาเป นิยุตฺโต’’ติ. อธิปตีติ กามาธิปติ. อปฺปหีนกามราเค อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ วสวตฺตี. เตสํเยว กุสลกมฺมานํ อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก. วฏฺฏทุกฺขโต อปริมุตฺตปจฺจยตฺตา นมุจิ. มตฺตานํ ปมตฺตานํ พนฺธูติ ปมตฺตพนฺธุ.

ตโปกมฺมาติ อตฺตกิลมถานุโยคโต. อปรทฺโธติ วิรชฺฌสิ. ‘‘อปราโธ’’ติปิ อตฺถิ, โสเยว อตฺโถ. กายกิลมถํ อนุยุญฺชนฺโต เยภุยฺเยน อมรตฺถาย อนุยุญฺชติ, โส จ กมฺมวาทีหิ อนุยุญฺชิยมาโน เทวตฺถาย สิยาติ อาห ‘‘อมรภาวตฺถายา’’ติ. สพฺพํ ตปนฺติ สพฺพํ อตฺตปริตาปนํ. อตฺถาวหํ น ภวติ โพธิยา อนุปายตฺตา. กิญฺจสฺสาติ กิญฺจิ สิยาติ อตฺโถ. ผิยาริตฺตํว ธมฺมนีติ ธมฺมํ วุจฺจติ วณฺณุ, โส อิธ ‘‘ธมฺม’’นฺติ วุตฺโต, ธมฺมนิ วณฺณุปเทเสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อรญฺเญ’’ติ. อุโภสุ ปสฺเสสุ ผิยาหิ อากฑฺเฒยฺย เจว อริตฺเตหิ อุปฺปีเฬยฺย จ.

สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา คหิตา มคฺคสีลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. สมาธิโน หิ คหเณน สมฺมาวายามสติสมาธโย คหิตา อุปการภาวโต. ปญฺญายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. พุชฺฌติ เอเตนาติ โพโธ. มคฺโคติ อาห ‘‘โพธายาติ มคฺคตฺถายา’’ติ. กถํ ปน มคฺคํ มคฺคตฺถาย ภาเวตีติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. เตน ยถา ยาคุปจนารมฺโภ ยาวเทว ยาคุอตฺโถ, เอวํ มคฺคภาวนารมฺโภ มคฺคาธิคมตฺถายาติ ทสฺเสติ. อารมฺโภติ จ อริยมคฺคภาวนาย พนฺธาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ‘‘มคฺคนฺติ อริยมคฺคํ, โพธายาติ อรหตฺตสมฺโพธาย, เอวญฺจ กตฺวา ‘ปตฺโตสฺมิ ปรมสุทฺธิ’นฺติ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิต’’นฺติ วทนฺติ, อปเร ปน ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสมฺโพธายาติ. โส หิ สพฺพสฺมาปิ โพธิโต อุตฺตริตโร’’ติ. นิหโต นิพฺพิเสวนภาวํ ปาปิโต. เตนาห ‘‘ปราชิโต’’ติ.

ตโปกมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.