๗. ปญฺจาลจณฺฑสุตฺตวณฺณนา

๘๘. สมฺพาเธติ สมฺปีฬิตตณฺหากิเลสาทินา สอุปฺปีฬตาย ปรมสมฺพาเธ. อติวิย สงฺการฏฺฐานภูโต หิ นีวรณสมฺพาโธ อธิปฺเปโต. โส หิ ทุคฺคหโน ตสฺมึ อสติ กามคุณสมฺพาโธ อนวสโร เอว เสยฺยถาปิ มหากสฺสปาทีนํ. โอกาสนฺติ ฌานสฺเสตํ นามํ นีวรณสมฺพาธาภาวโต. อสมฺพาธภาเวน หิ ฌานํ อิธ ‘‘โอกาโส’’ติ วุตฺตํ, ตญฺจ โข อจฺจนฺตาสมฺพาธฏฺฐานตาย วิปสฺสนาปาทกตาย. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘อวินฺที’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวินฺทีติ วินฺทิ ปฏิลภิ. ภูริเมธโสติ มหาปญฺโญ, สปญฺโญติ อตฺโถ. อพุชฺฌีติ พุชฺฌิ ปฏิวิชฺฌิ. ปฏิลีโน หุตฺวา เสฏฺโฐ, ปฏิลีนานํ วา เสฏฺโฐติ ปฏิลีนเสฏฺโฐ. มานุสฺสยวเสน อุนฺนตภาวโต ปฏิลีโน นาม ปหีนมาโน. ปฏิลภึสูติ กามคุณสมฺพาเธปิ ‘‘อิเม กามคุณา มาทิสานํ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? เต อภิภุยฺย นิพฺพานปฺปตฺติยา สมฺมาสตึ ปฏิลภึสุ. เตน สมฺปยุตฺเตน โลกุตฺตรสมาธินาปิ สุฏฺฐุ สมาหิตา.

อยํ กิร เทวปุตฺโต อิโต ปุริมวาเร อตฺตภาเว ปฐมชฺฌานลาภี หุตฺวา ตโต จวิตฺวา พฺรหฺมกายิกาสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ฌานสุขํ อนุภวิตฺวา ตโต จุโต อิทานิ กามภเว นิพฺพตฺโต, ตสฺมา ตํ ฌานํ สมฺภาเวนฺโต ‘‘ตาทิสสฺส นาม ฌานสุขสฺส ลาภี ภควา’’ติ เตน คุเณน ภควนฺตํ อภิตฺถวนฺโต ‘‘สมฺพาเธ วตา’’ติ คาถํ อภาสิ. อถสฺส ภควา ยถา นาม อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธสิเนรุปพฺพตราชํ อุปาทาย สาสโป น กิญฺจิ โหติ, เอวํ อนนฺตาปริเมยฺยพุทฺธคุเณ อุปาทาย รูปาวจรปฐมชฺฌานํ น กิญฺจิ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย สติ’’นฺติอาทินา อนุตฺตรคุณาธิคมํ ปเวเทสิ. ตตฺถ สตินฺติ วิปสฺสนาสติยา สทฺธึ อริยมคฺคสตึ. สุสมาหิตาติ โลกิยสมาธินา เจว โลกุตฺตรสมาธินา จ สุฏฺฐุ สมาหิตา. เต หิ อจฺจนฺตํ สุสมาหิตา, น ฌานมตฺตลาภิโน อกุปฺปธมฺมตฺตา. เกจิ ‘‘กมฺมนฺเต สุสมาหิตา’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘มคฺคสมาหิตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ.

ปญฺจาลจณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.