๘. สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๒๔๒. กรณีเยนาติ เอตฺถ กรณียนฺติ วาณิชฺชกมฺมํ อธิปฺเปตนฺติ ตํ วิวรนฺโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก จา’’ติอาทิมาห. วิกฺกียตีติ วิกฺกยํ คจฺฉติ. ตเถว กโรตีติ ยถา ราชคหเสฏฺฐินา สาวตฺถึ คนฺตฺวา กตํ, ตเถว ราชคหํ คนฺตฺวา กโรติ. สฺวายนฺติ อนาถปิณฺฑิโก.

ตํ ทิวสนฺติ ยํ ทิวสํ อนาถปิณฺฑิโก, คหปติ, ราชคหสมีปํ อุปคโต, ตํ ทิวสํ. ปณฺณนฺติ สาสนํ. น สุณีติ อสุณนฺโต ‘‘ปณฺณํ น สุณี’’ติ วุตฺโต. ธมฺมคารเวน หิ โส เสฏฺฐิ อญฺญํ กิจฺจํ ติณายปิ น มญฺญิ. เตนาห ‘‘ธมฺมสฺสวนตฺถายา’’ติอาทิ. ทารกรูปานนฺติ ทารกานํ. อนตฺถนฺตรกโร หิ รูป-สทฺโท ยถา ‘‘โครูปาน’’นฺติ. ปญฺจวณฺณนฺติ ขุทฺทิกาทิเภทํ ปญฺจปฺปการํ ปีตึ ปฏิลภิ. อนุกฺกเมน หิ ตา เอตสฺส สมฺภวนฺติ. ‘‘สีเสน อุฏฺฐาย…เป… คจฺฉตี’’ติ ปทํ ปีติสมุฏฺฐานรูปวเสน ลกฺเขตฺวา วุตฺตํ.

สิวถิกาย วสตีติ สิวถิกาย สมีเป วสติ. สุสานสฺสาสนฺนฏฺฐาเน หิ โส วิหาโร. อถสฺสาติ อถสฺส อนาถปิณฺฑิกสฺส ‘‘อกาโล…เป… อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ เอตํ อโหสิ. พุทฺธคตาย สติยาติ อญฺญํ กิญฺจิ อจินฺเตตฺวา พุทฺธคตาย เอว สติยา สยนวรคโต นิปชฺชิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติอาทิ.

พลวปฺปสาโทติ พุทฺธารมฺมณา พลวตี สทฺธา. ปีติอาโลโกติ ปุริมพุทฺเธสุ จิรกาลํ ปริจยํ คตสฺส พลวโต ปสาทสฺส วเสน ‘‘พุทฺโธ’’ติ นามํ สวนมตฺเตน อุปฺปนฺนาย อุฬาราย ปีติยา สมุฏฺฐาปิโต วิปสฺสโนภาสสทิโส สาติสโย อาโลโก โหติ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐาโน. เตนาห ‘‘สพฺพตมํ วิคจฺฉี’’ติอาทิ. ‘‘เทวตา หิ กตา’’ติปิ วทนฺติ, ปุริโม เอเวตฺถ ยุตฺโต.

อมนุสฺสาติ อธิคตวิเสสา เทวตา. ตา หิ เสฏฺฐิสฺส สมฺปตฺตึ ปจฺจกฺขโต ปสฺสึสุ. เตนาห ‘‘อยํ มหาเสฏฺฐี’’ติอาทิ. อลฺลสรีรนฺติ ตาวเทว ฉฑฺฑิตํ อจฺฉินฺนํ วา กเฬวรํ. อปรมฺปีติ มตํ กุถิตกุณปํ. ปริกิรึสูติ สมนฺตโต โอสริตา อเหสุํ. อาโลโก อนฺตรธายิปีติเวคสฺส มนฺทภาเวน ตํสมุฏฺฐานรูปานํ ทุพฺพลภาวโต.

อิมินาวาติ อธิกาเรน สหสฺสปเทน เอว สมฺพนฺธิตพฺพานิ. ปทํ วีติหรติ เอตฺถาติ ปทวีติหาโร, ปทวีติหารฏฺฐานํ. สมคมเนติ ทุตวิลมฺพิตํ อกตฺวา สมคมเน. ตโตติ เตสุ โสฬสภาเคสุ. เอโก โกฏฺฐาโสติ ยถาวุตฺตํ ปทวีติหารปเทสํ โสฬสธา ภินฺนสฺส เอโก ภาโค. ปวตฺตเจตนาติ ยถาวุตฺตกลาสงฺขาตสฺส ปเทสสฺส ลงฺฆนธาวนปวตฺตเจตนา. ปทํ วา วีติหรติ เอเตนาติ ปทวีติหาโร, ตถาปวตฺตา กุสลเจตนา. ‘‘ตสฺสา ผลํ โสฬสธา กตฺวา’’ติ วทนฺติ. ปติฏฺฐหนฺตสฺส วเสน คหิตนฺติ โยชนา. วิวฏฺฏนิสฺสิตาย เอว รตนตฺตยปูชาย ธมฺมสฺสวนสฺส สิกฺขาปทสมาทานสฺส สรณคมนสฺส จ อตฺถาย คจฺฉโตปิ วเสน วฏฺฏติ. ปฐมํ วุตฺตคมนํ โลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส เอกนฺติกํ, ทุติยํ อเนกนฺติกนฺติ ‘‘วฏฺฏติเยวา’’ติ สาสงฺกวจนํ.

โสติ อนาถปิณฺฑิโก เสฏฺฐิ. อนุยุตฺตาติ อนุคามิโน สหายา. เตว สนฺธาย วทติ. ‘‘สิวโก อมนุสฺโส’’ติ อปเร. น เกวลํ ‘‘อนุยุตฺตาปิ เม อตฺถิ, กสฺมา ภายามี’’ติ เอวํ สูโร อโหสิ? อถ โข พุทฺธคตาย ติกฺขวิสทสภาเวน สพฺพํ ปริสฺสยํ มทฺทิตฺวาปิ อคมาสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปกฺขนฺทนลกฺขณา หิ สทฺธา, ตาย ยุตฺตโก สปฺปุริโสปิ สทฺธมฺมคุณวเสน สพฺพํ ปริสฺสยํ มทฺทิตฺวา ปกฺขนฺทตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

สพฺพกามสมิทฺธตา ปริจฺจาคสีลตา อุฬารชฺฌาสยตา ปรทุกฺขาปนยกามตา ปเรสํ หิเตสิตา ปรสมฺปตฺติปโมทนาติ เอวมาทีนํ มหาคุณานํ วเสน นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑทายกตฺตา ‘‘อนาถปิณฺฑิโก’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนํ นามํ. เอวมาหาติ ‘‘เอหิ สุทตฺตา’’ติ เอวํ อาห.

กิเลสปรินิพฺพาเนนาติ สพฺพโส ราคาทิกิเลสวูปสเมน. กิเลสวูปสมนฺติ สพฺพโส สพฺเพสํ กิเลสานํ วูปสมํ อคฺคมคฺเคน ปตฺวา. อนุปุพฺพิกถนฺติ ทานาทิกถํ. สา หิ อนุปุพฺเพน กเถตพฺพตฺตา ‘‘อนุปุพฺพิกถา’’ติ วุจฺจติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. เสยฺยถิทํ – ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสี’’ติ (จูฬว. ๓๐๕). มตฺถเกติ อนุปุพฺพิกถาย อุปริ ปรโต. จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสสีติ ยถา มหาเสฏฺฐิ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, เอวํ ปวตฺตินิวตฺติโย สห เหตุนา วิภชนฺโต จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปกาเสสีติ.

สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.