๔. อจฺเจนฺติสุตฺตวณฺณนา

๔. กาลยนฺติ เขเปนฺตีติ กาลา. ปุเรภตฺตาทโย หิ กาลา ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปิ โลกสงฺเกตมตฺตสิทฺธา ตสฺสาเยว ธมฺมปฺปวตฺติยา คตคตาย อนิวตฺตนโต ตํ ตํ ธมฺมปฺปวตฺตึ เขเปนฺตา วินาสยนฺตา วิย สยญฺจ ตาหิ สทฺธึ อจฺเจนฺตา วิย โหนฺติ. เตนาห – ‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๙๐). ‘‘ตรยนฺติ รตฺติโย’’ติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน’’ติ วุจฺจมานตฺตา ปุคฺคลํ มรณูปคมนาย ตรยนฺตีติ อตฺโถ วุตฺโต. วโยคุณาติ เอตฺถ โกฏฺฐาสา คุณา. ติตฺถิยานํ หิ จริมจิตฺเตน สกลจิตฺเต วยสมูเห วยสมญฺญาติ อาห – ‘‘ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมวยานํ คุณา, ราสโยติ อตฺโถ’’ติ. อานิสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ ‘‘วากจิรํ นิวาเสสึ, ทฺวาทสคุณมุปาคต’’นฺติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๓๐) วิย. ‘‘ตนฺทิคุณาหํ กริสฺสามิ, ทิคุณํ ทิคุณํ วทฺเธยฺยา’’ติ จ เอวมาทีสุ ปน ตพฺภาววุตฺติอตฺโถ คุณฏฺโฐ.

‘‘อสงฺเขฺยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นาม สหสฺสโต’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓; อุทา. ๕๓; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖) –

อาทีสุ ปสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ เอตฺถ อตฺโถ ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนโย เอว. ปฐมมชฺฌิมวยาติ ปฐมคฺคหณญฺเจตฺถ วยสฺส คตสฺส อปุนราวตฺติทสฺสนตฺถํ กตํ. เตเนวาห – ‘‘มรณกฺขเณ ปน ตโยปิ วยา ชหนฺเตวา’’ติ.

เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา’’ติ สามญฺญโต กาลสฺส อปคมนํ ทสฺสิตํ, ปุน ตํ วิเสสโตปิ ทสฺเสตุํ อิตรทฺวยํ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน มุทินฺทฺริยสฺส วเสน ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ วุตฺตํ, มชฺฌิมินฺทฺริยสฺส วเสน ‘‘ตรยนฺติ รตฺติโย’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘กาลาติ ปุเรภตฺตาทโย กาลา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปจฺฉาภตฺตปฐมยาม-มุหุตฺตกาลาทิ-กาลโกฏฺฐาโส เอว อณุปเภโท กาลวิภาโค คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เสสนฺติ อิธ ทฺวีสุ คาถาสุ ปจฺฉิมทฺโธ. โส หิ อิธ อตฺถโต อธิคตตฺตา อนนฺตรสุตฺเต จ วุตฺตตฺตา อติทิสิโต.

อจฺเจนฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.