๗. ปพฺพชฺชากถา

๓๑. โปราณานุโปราณานนฺติ ปุราเณ จ อนุปุราเณ จ ภวานํ. เอกสฏฺฐีติ เอโก จ สฏฺฐิ จ, เอเกน วา อธิกา สฏฺฐิ เอกสฏฺฐิ.

ตตฺราติ เตสุ เอกสฏฺฐิมนุสฺสอรหนฺเตสุ. ปุพฺพโยโคติ ปุพฺเพ กโต อุปาโย, ปุพฺพูปนิสฺสโยติ อตฺโถ. วคฺคพนฺเธนาติ สมูหํ กตฺวา พนฺเธน. เตติ ปญฺจปญฺญาส ชนา. ฌาเปสฺสามาติ ฑยฺหิสฺสาม. นีหรึสูติ คามโต นีหรึสุ. เตสูติ ปญฺจปญฺญาสชเนสุ. ปญฺจ ชเน ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เสสาติ ปญฺจหิ ชเนหิ อวเสสา. โสติ ยโส ทารโก. เตปีติ จตฺตาโรปิ ชนา. ตตฺถาติ สรีเร. เต สพฺเพปีติ ยสสฺส มาตาปิตุภริยาหิ สทฺธึ สพฺเพปิ เต สหายกา. เตนาติ ปุพฺพโยเคน.

อามนฺเตสีติ กเถสิ.

๓๒. ทิพฺเพสุ วิสเยสุ ภวา ทิพฺพา โลภปาสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิพฺพา นามา’’ติอาทิ. โลภปาสาติ โลภสงฺขาตา พนฺธนา. อสวนตาติ เอตฺถ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อสวนตายา’’ติ. ปริหายนฺตีติ เอตฺถ เกน ปริหายนฺตีติ อาห ‘‘วิเสสาธิคมโต’’ติ. วิเสสาธิคมโตติ มคฺคผลสงฺขาตสฺส วิเสสสฺส อธิคมโต.

๓๓. อนฺตํ ลามกํ กโรตีติ อนฺตโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ลามกา’’ติ. ‘‘หีนสตฺตา’’ติ อิมินา อนฺตกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. อามนฺตนปทเมตํ. ตนฺติ ราคปาสํ. หีติ สจฺจํ. โสติ มาโร ปาปิมา. อนฺตลิกฺเข จรนฺตานํ ปญฺจาภิญฺญานมฺปิ พนฺธนตฺตา อนฺตลิกฺเข จรติ ปวตฺตตีติ อนฺตลิกฺขจโรติ วจนตฺเถน ราคปาโส ‘‘อนฺตลิกฺขจโร’’ติ มาเรน ปาปิมตา วุตฺโต.

๓๔. นานาชนปทโตติ เอกิสฺสาปิ ทิสาย นานาชนปทโต. ‘‘อนุชานามิ…เป… ปพฺพาเชถา’’ติอาทิมฺหิ วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปพฺพาเชนฺเตน ภิกฺขุนา ปพฺพาเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เย ปฏิกฺขิตฺตา ปุคฺคลาติ โยชนา. ปรโตติ ปรสฺมึ. ‘‘น ภิกฺขเว…เป… ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ ปาฬึ (มหาว. ๘๙) อาทึ กตฺวาติ โยชนา. เตติ ปฏิกฺขิตฺตปุคฺคเล. โสปิ จาติ โสปิ จ ปุคฺคโล. อนุญฺญาโตเยว ปพฺพาเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส จาติ ปุคฺคลสฺส จ, อถ วา เตสญฺจ มาตาปิตูนํ. วจนวิปลฺลาโส เหส. อนุชานนลกฺขณํ วณฺณยิสฺสามาติ สมฺพนฺโธ.

เอวนฺติ อิมินา วุตฺตนเยน. จสทฺโท วากฺยสมฺปิณฺฑนตฺโถ. สเจ อจฺฉินฺนเกโส โหติ จ, สเจ เอกสีมาย อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถิ จาติ อตฺโถ. อญฺเญปีติ อตฺตนา อปเรปิ. ภณฺฑูติ มุณฺโฑ, โสเยว กมฺมํ ภณฺฑุกมฺมํ. ตสฺสาติ ภณฺฑุกมฺมสฺส. โอกาโสติ ปพฺพชฺชาย ขโณ. ‘‘โอกาสํ น ลภตี’’ติ วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สเจ’’ติอาทิ.

อวุตฺโตปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท วุตฺโต ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชตีติ เอตฺถ ปพฺพชฺชา จตุพฺพิธา ตาปสปพฺพชฺชา ปริพฺพาชกปพฺพชฺชา สามเณรปพฺพชฺชา อุปสมฺปทปพฺพชฺชาติ. ตตฺถ เกสมสฺสุหรณํ ตาปสปพฺพชฺชา นาม วกฺกลาทิคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. อิสิปพฺพชฺชาติปิ ตสฺสาเยว นามํ. เกสมสฺสุหรณเมว ปริพฺพาชกปพฺพชฺชา นาม กาสายาทิคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. เกสมสฺสุหรณญฺจ กาสายจฺฉาทนญฺจ สามเณรปพฺพชฺชา นาม สรณคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. อุปสมฺปทปพฺพชฺชา ติวิธา เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทปพฺพชฺชา สรณคหณูปสมฺปทปพฺพชฺชา ญตฺติจตุตฺถวาจิกูปสมฺปทปพฺพชฺชาติ. ตตฺถ เอหิภิกฺขูปสมฺปทปพฺพชฺชายํ เกสมสฺสุหรณาทิ สพฺพํ เอกโตว สมฺปชฺชติ ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ภควโต วจเนน อภินิปฺผนฺนตฺตา. สรณคหณูปสมฺปทปพฺพชฺชา สามเณรปพฺพชฺชสทิสาเยว. เกสมสฺสุหรณญฺจ กาสายจฺฉาทนญฺจ สรณคหณญฺจ ญตฺติจตุตฺถวาจิกูปสมฺปทปพฺพชฺชา นาม กมฺมวาจาคหณโต ปฐมเมว วชิตพฺพตฺตา. ตตฺถ สามเณรปพฺพชฺชํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชตี’’ติ. อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺสาติ อุปชฺฌายสฺส เวยฺยาวจฺจกรฏฺฐานนิยมํ กตฺวา. ปพฺพชฺชากมฺเม อตฺตโน อิสฺสริยมกตฺวาติ อตฺโถ. ทหเรน ภิกฺขุนา เกสจฺเฉทนํ กาสายจฺฉาทนํ สรณทานนฺติ ตีณิ กิจฺจานิ กาตพฺพานิเยว. เกจิ ‘‘สรณานิ ปน สยํ ทาตพฺพานี’’ติ ปาฐํ อิธาเนตฺวา ทหเรน ภิกฺขุนา สรณานิ น ทาตพฺพานีติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ ทหรสฺส ภิกฺขุตฺตา, ภิกฺขูนํ ปพฺพาเชตุํ ลภนตฺตา จ. อุปชฺฌาโย เจ เกสจฺเฉทนญฺจ กาสายจฺฉาทนญฺจ อกตฺวา ปพฺพชฺชตฺถํ สรณานิเยว เทติ, น รุหติ ปพฺพชฺชา ปพฺพชฺชาย อกตฺตพฺพตฺตา. กมฺมวาจํ สาเวตฺวา อุปสมฺปาเทติ, รุหติ อุปสมฺปทา อปตฺตจีวรานํ อุปสมฺปทสิทฺธิโต, กมฺมวิปตฺติยา อภาวโต จ. ขณฺฑสีมนฺติ อุปจารสีมฏฺฐํ พทฺธสีมํ. ปพฺพาเชตฺวาติ เกสจฺเฉทนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา’’ติ กาสายจฺฉาทนสฺส วิสุํ วุตฺตตฺตา. สามเณรสฺส สรณทานสฺส อรุหตฺตา ‘‘สรณานิ ปน สยํ ทาตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ. ปุริสํ ปพฺพาเชตุนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. อาณตฺติยาติ ภิกฺขูนํ อาณตฺติยา. เยน เกนจีติ คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ เยน เกนจิ.

‘‘ภพฺพรูโป’’ติ วตฺวา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สเหตุโก’’ติ. สเหตุโกติ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสเยหิ สห ปวตฺโต. ยสสฺสีติ ปริวารยเสน จ กิตฺติยเสน จ สมนฺนาคโต. โอกาสํ กตฺวาปีติ โอกาสํ กตฺวา เอว. สยเมวาติ น อญฺโญ อาณาเปตพฺโพ. เอตฺโตเยวาติ ทสฺสนฏฺฐานโตเยว. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. ขชฺชุ วาติ กณฺฑุวนํ วา. ‘‘กจฺฉุ วา’’ติปิ ปาโฐ, ปามํ วาติ อตฺโถ. ปิฬกา วาติ โผฏา วา. เอตฺตเกนาติ เอตปมาเณน ฆํสิตฺวา นฺหาปนมตฺเตน. อนิวตฺติธมฺมาติ คิหิภาวํ อนิวตฺตนสภาวา. กตญฺญูติ กตสฺสูปการสฺส ชานนสีลา. กตเวทิโนติ กตญฺญูปการสฺส เวทํ ปากฏํ กโรนฺโต.

อนิยฺยานิกกถาติ ยาวทตฺถํ สุปิตฺวา ยาวทตฺถํ ภุญฺชีตฺวา จิตฺตเกฬึ กโรนฺโต อนุกฺกณฺฐิโต วิหราหีติอาทิกา กถา. นกเถตพฺพํ ทสฺเสตฺวา กเถตพฺพํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถขฺวสฺสา’’ติ. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อาจิกฺขนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาจิกฺขนฺเตน จา’’ติอาทิ. วณฺณ…เป… วเสนาติ วณฺโณ จ สณฺฐานญฺจ คนฺโธ จ อาสโย จ โอกาโส จ, เตสํ วเสน, อาจิกฺขิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ ผลโชตโก, อาจิกฺขนสฺส ผลํ วกฺขามีติ อตฺโถ. โสติ ปพฺพชฺชาเปกฺโข. ปุพฺเพติ ปุพฺพภเว, ปพฺพชนโต ปุพฺเพ วา. กณฺฏกเวธาเปกฺโข ปริปกฺกคณฺโฑ วิย ญาณํ ปวตฺตตีติ โยชนา. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อินฺทาสนีติ สกฺกสฺส วชิราวุโธ. โส หิ อินฺเทน อสียติ ขิปียตีติ อินฺทาสนีติ วุจฺจติ. อินฺทาสนิ ปพฺพเต จุณฺณยมานา วิย สพฺเพ กิเลเส จุณฺณยมานํเยวาติ โยชนา. ขุรคฺเคเยวาติ ขุรสฺส โกฏิยเมว. ขุรกมฺมปริโยสาเนเยวาติ อตฺโถ. หีติ สจฺจํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปตฺตา, ตสฺมา. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส.

คิหิคนฺธนฺติ เคเห ฐิตสฺส ชนสฺส คนฺธํ. อถาปีติ ยทิปิ อจฺฉาเทตีติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อาจริโย วาติ สรณทานาจริโย วา กมฺมวาจาจริโย วา โอวาทาจริโย วา. ตํเยว วาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขเมว วา. เตน ภิกฺขุนาวาติ อาจริยุปชฺฌายภิกฺขุนา เอว.

อนาณตฺติยาติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อนาณตฺติยา. อิมินา อาจริยุปชฺฌาเยหิ อนาณตฺเตน เยน เกนจิ นิวาสนาทีนิ น กาตพฺพานีติ ทสฺเสติ. ภิกฺขุนาติ อาจริยุปชฺฌายภิกฺขุนา. ตสฺเสวาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺเสว. อุปชฺฌายมูลเกติ อุปชฺฌายมูลเก นิวาสนปารุปเน. อยนฺติ วินิจฺฉโย.

ตตฺถาติ ปพฺพชฺชูปสมฺปทฏฺฐาเน. เตสนฺติ ภิกฺขูนํ. อถาติ วนฺทาปนโต ปจฺฉา, วนฺทาปนสฺส อนนฺตรา วา. ‘‘เอวํ วเทหี’’ติ ปาฬินยนิทสฺสนมุเขน ‘‘ยมหํ วทามิ, ตํ วเทหี’’ติ อฏฺฐกถานยํ นิทสฺเสติ. อถาติ ตทนนฺตรํ. อสฺสาติ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส, ทาตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เอกปทมฺปีติ ตีสุ วากฺยปเทสุ เอกํ วากฺยปทมฺปิ, นวสุ วา วิภตฺยนฺตปเทสุ เอกปทมฺปิ. เอกกฺขรมฺปีติ จตุวีสตกฺขเรสุ เอกกฺขรมฺปิ.

เอกโต สุทฺธิยาติ เอกสฺเสว กมฺมวาจาจริยสฺส ฐานกรณสมฺปตฺติยา สุชฺฌเนน. อุภโต สุทฺธิยาวาติ อุภเยสํ สรณทานาจริยสามเณรานํ สุชฺฌเนน เอว. ฐานกรณสมฺปทนฺติ อุรอาทิฏฺฐานานญฺจ สํวุตาทิกรณานญฺจ สมฺปทํ. วตฺตุนฺติ ฐานกรณสมฺปทํ วตฺตุํ. น สกฺโกตีติ วตฺตุํ น สกฺโกตีติ โยชนา.

อิมานีติ สรณานิ. จสทฺโท อุปนฺยาโส, ปนสทฺโท ปทาลงฺกาโร. เอกสมฺพนฺธานีติ เอกโต สมฺพนฺธานิ. อนุนาสิกนฺตํ กตฺวา ทานกาเล ‘‘พุทฺธํ’’อิติ ‘‘สรณํ’’อิติ ปทานญฺจ ‘‘สรณํ’’อิติ ‘‘คจฺฉามิ’’อิติ ปทานญฺจ อนฺตรา วิจฺเฉทมกตฺวา เอกสมฺพนฺธเมว กตฺวา ทาตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ติณฺณํ ปทานมนฺตรา พฺยวธานสฺส กสฺสจิ อกฺขรสฺส อภาวโต. วิจฺฉินฺทิตฺวาติ วิจฺเฉทํ กตฺวา. มการนฺตํ กตฺวา ทานกาเล ติณฺณํ ปทานมนฺตรา เอกสมฺพนฺธมกตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา เอว กตฺวา ทาตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา? ติณฺณํ ปทานมนฺตรา พฺยวธานสฺส นิสฺสรสฺส มการสฺส อตฺถิภาวโต. อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ วจนํ, ‘‘นตฺถี’’ติปเท กตฺตา, ‘‘น วุตฺต’’นฺติปเท กมฺมํ. ตถาติ ‘‘อหํ ภนฺเต พุทฺธรกฺขิโต’’ติอาทินา อากาเรน, อวทนฺตสฺส สรณํ น กุปฺปติ, พุการทการาทีนํ พฺยญฺชนานํ ฐานกรณสมฺปทํ หาเปนฺตสฺเสว สรณํ กุปฺปตีติ อธิปฺปาโย.

‘‘ติกฺขตฺตุ’’นฺติ อิมินา สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา น วฏฺฏตีติ ทีเปติ. ติกฺขตฺตุโต อธิกํ ปน สหสฺสกฺขตฺตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. ตตฺถาติ ตาสุ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ. ปรโตติ ปรสฺมึ. สาติ อุปสมฺปทา. ปพฺพชฺชา ปน อนุญฺญาตา เอวาติ สมฺพนฺโธ. ปรโตปีติ ปิสทฺโท ปุพฺพาเปกฺโข. สาติ ปพฺพชฺชา. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เกสจฺเฉทนกาสายจฺฉาทนสรณทาเนน. หีติ ผลโชตโก.

เอสาติ เอโส สามเณโรติ อตฺโถ. ‘‘คติมา’’ติ วตฺวา ตสฺสตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปณฺฑิตชาติโก’’ติ. อถาติ เอวํ สติ. อสฺสาติ สามเณรสฺส. ตสฺมึเยว ฐาเนติ สามเณรภูมิยํ ฐิตฏฺฐาเนเยว. ยถา ภควตา อุทฺทิฏฺฐานิ, ตถา อุทฺทิสิตพฺพานีติ โยชนา. เอตนฺติ ‘‘อนุชานามิ…เป… ชาตรูป รชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ วจนํ.

ตนฺติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตวจนํ. ยถาปาฬิยาวาติ เอวสทฺโท สนฺนิฏฺฐานตฺโถ, เตน ยถาปาฬิยาว อุทฺทิสิตพฺพานิ. ยถาปาฬึ วิสชฺเชตฺวา อญฺญถา เอว อุทฺทิสิตพฺพานีติ วาทํ นิวาเรติ. ยถาปาฬึ วิสชฺเชตฺวา อญฺญถา ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณึ สิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ อุทฺทิสนฺโตปิ นิทฺโทโสเยว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตานีติ สิกฺขาปทานิ. ยาวาติ ยตฺตกํ กาลํ น ชานาติ, น กุสโล โหตีติ สมฺพนฺโธ. สนฺติกาวจโรเยวาติ อาจริยุปชฺฌายานํ สมีเป อวจาโรว. อสฺสาติ สามเณรสฺส. กปฺปิยากปฺปิยนฺติ ทสสิกฺขาปทวินิมุตฺตํ กปฺปิยํ ปรามาสาทิญฺจ อกปฺปิยํ อปรามาสาทิญฺจ. เตนาปีติ สามเณเรนาปิ. นาสนงฺคานีติ ลิงฺคนาสนองฺคานิ. สาธุกํ สิกฺขิตพฺพนฺติ สาธุกํ อสิกฺขนฺตสฺส ลิงฺคนาสนญฺจ ทณฺฑกมฺมนาสนญฺจ โหตีติ อธิปฺปาโย.