๕. อูนวีสติวสฺสสิกฺขาปทํ

๔๐๒. ปญฺจเม องฺคุลิโยติ กรสาขาโย. ตา หิ องฺคนฺติ หตฺถโต ปญฺจธา ภิชฺชิตฺวา อุคฺคจฺฉนฺตีติ องฺคุลิโยติ วุจฺจนฺติ. ลิขนฺตสฺส อุปาลิสฺสาติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ พหุจินฺเตตพฺพการเณน. อสฺสาติ อุปาลิสฺส. อุโรติ หทยํ. ตญฺหิ อุสติ จิตฺตตาโป ทหติ เอตฺถาติ อุโรติ วุจฺจติ. รูปสุตฺตนฺติ เหรญฺญิกานํ รูปสุตฺตํ, ยถา หตฺถาจริยานํ หตฺถิสุตฺตนฺติ. อกฺขีนีติ จกฺขูนิ. ตานิ หิ อกฺขนฺติ วิสเยสุ พฺยาปีภวนฺติ, รูปํ วา ปสฺสติ อิเมหีติ อกฺขีนีติ วุจฺจนฺติ. มกเสน สูจิมุขานํ คหิตตฺตา ฑํเสน ปิงฺคลมกฺขิกาโยว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกาโย’’ติ. ปิงฺคลมกฺขิกาโย หิ ฑํสนฏฺเฐน ขาทนฏฺเฐน ฑํสาติ วุจฺจนฺติ. ทุกฺกโร ขโม เอตาสนฺติ ทุกฺขาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺขมาน’’นฺติ. เวทนานนฺติ สมฺพนฺโธ. อสาตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อมธุราน’’นฺติ. อิมินา อมธุรตฺตา น สาทิตพฺพาติ อสาตาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ปาณสทฺทชีวิตสทฺทานํ ปริยายภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ชีวิตหราน’’นฺติ. ปาณํ หรนฺติ อปเนนฺตีติ ปาณหรา, ตาสํ เวทนานนฺติ สมฺพนฺโธ.

๔๐๔. วิชายนกาลโต ปฏฺฐาย ปริปุณฺณวีสติวสฺโส น คเหตพฺโพ, คพฺภคหณกาลโต ปน ปฏฺฐายาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐายา’’ติ. คพฺเภ สยิตกาเลน สทฺธึ วีสติมํ วสฺสํ ปริปุณฺณมสฺสาติ คพฺภวีโส ปุคฺคโล. หีติ สจฺจํ. ยถาหาติ เยนากาเรน สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เตนากาเรน ภควา อาหาติ โยชนา. อถ วา ยถา กึ วจนํ ภควา อาหาติ โยชนา.

คพฺภวีโส หุตฺวา อุปสมฺปนฺโนติ สมฺพนฺโธ. อมฺหีติ อสฺมิ. นุสทฺโท ปริวิตกฺกตฺเถ นิปาโต. ยนฺติ ยาทิสํ ปฐมํ จิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘ปฐมํ วิญฺญาณ’’นฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตนฺติ ปฐมํ จิตฺตํ ปฐมํ วิญฺญาณํ. อสฺสาติ สตฺตสฺส. สาว ชาตีติ สา เอว ปฏิสนฺธิ, คพฺโภ นาม โหตีติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ปาฬิยํ, วินิจฺฉโย เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. โยติ ปุคฺคโล. มหาปวารณายาติ อสฺสยุชปุณฺณมิยํ. สา หิ ปูชิตปวารณตฺตา มหาปวารณาติ วุจฺจติ. ตโตติ ปวารณาย ชาตกาลโต. ตนฺติ มหาปวารณํ. ปาฏิปเท จาติ เอตฺถ จสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ, ปวารณทิวสปาฏิปททิวเสสุ อญฺญตรสฺมึ ทิวเส อุปสมฺปาเทตพฺโพติ อตฺโถ. หายนวฑฺฒนนฺติ กุจฺฉิมฺหิ วสิตมาเสสุ อธิเกสุ หายนญฺจ อูเนสุ วฑฺฒุนญฺจ เวทิตพฺพํ.

โปราณกตฺเถรา ปน อุปสมฺปาเทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอกูนวีสติวสฺสนฺติ อนนฺตเร วุตฺตํ เอกูนวีสติวสฺสํ. นิกฺขมนีโยติ สาวณมาโส. โส หิ อนฺโตวีถิโต พาหิรวีถึ นิกฺขมติ สูริโย อสฺมินฺติ ‘‘นิกฺขมนีโย’’ติ วุจฺจติ. ปาฏิปททิวเสติ ปจฺฉิมิกาย วสฺสูปคมนทิวเส. ตํ อุปสมฺปาทนํ. กสฺมาติ ปุจฺฉา. เอตฺถ ฐตฺวา ปริหาโร วุจฺจเต มยาติ โยชนา. วีสติยา วสฺเสสูติ อุปสมฺปนฺนปุคฺคลสฺส วีสติยา วสฺเสสุ. ตึสรตฺติทิวสฺส เอกมาสตฺตา ‘‘จตฺตาโร มาสา ปริหายนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อุกฺกฑฺฒนฺตีติ เอกสฺส อธิกมาสสฺส นาสนตฺถาย วสฺสํ อุปริ กฑฺฒนฺติ. ตโตติ ฉมาสโต อปเนตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ‘‘เอกูนวีสติวสฺส’’นฺติอาทิวจเน. ปน-สทฺโท หิสทฺทตฺโถ, สจฺจนฺติ อตฺโถ. โยติ ปุคฺคโล. ตสฺมาติ ยสฺมา คพฺภมาสานมฺปิ คณนูปคตฺตา คเหตฺวา อุปสมฺปาเทนฺติ, ตสฺมา ฉ มาเส วสิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐ มาเส วสิตฺวา ชาโตปิ น ชีวตีติ สุตฺตนฺตอฏฺฐกถาสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๔-๒๕; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๐๕) วุตฺตํ.

๔๐๖. ทสวสฺสจฺจเยนาติ อุปสมฺปทโต ทสวสฺสาติกฺกเมน. อุปสมฺปาเทตีติ อุปชฺฌาโย วา กมฺมวาจาจริโย วา หุตฺวา อุปสมฺปาเทติ. ตนฺติ อุปชฺฌาจริยภูตํ อนุปสมฺปนฺนปุคฺคลํ. กมฺมวาจาจริโย หุตฺวา อุปสมฺปาเทนฺโต ตํ มุญฺจิตฺวา สเจ อญฺโญปิ กมฺมวาจาจริโย อตฺถิ, สูปสมฺปนฺโน. โสว สเจ กมฺมวาจํ สาเวติ, นุปสมฺปนฺโน. ญตฺวา ปน ปุน อนุปสมฺปาเทนฺเต สคฺคนฺตราโยปิ มคฺคนฺตราโยปิ โหติเยวาติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ปญฺจมํ.