๖. สุรุสุรุวคฺค-อตฺถโยชนา

๖๒๗. ‘‘สุรุสุรู’’ติ เอวํ สทฺทนฺติ ‘‘สุรุสุรู’’ติ เอวํ อนุกรณรวํ. ทวนํ กีฬนนฺติ อิมินา วจนตฺเถน ปริหาโส ทโว นามาติ อาห ‘‘ทโวติ ปริหาสวจน’’นฺติ. ตนฺติ โส ทโว. ลิงฺควิปลฺลาโส เหส. น กาตพฺพํ น กาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. สิลกพุทฺโธติ สิลาย กโต, สิเลน นิยุตฺโต วา พุทฺโธ. อปฏิพุทฺโธติ อปฏิวิทฺโธ พุทฺโธ, ปริหาสวจนเมตํ. โคธมฺโมติ คุนฺนํ ธมฺโม. อชธมฺโมติ อชานํ ธมฺโม. มิคสงฺโฆติ มิคานํ สงฺโฆ. ปสุสงฺโฆติ ปสูนํ สงฺโฆ.

๖๒๘. ‘‘ภุญฺชนฺเตนา’’ติ ปทํ ‘‘นิลฺเลหิตุ’’นฺติ ปเท ภาวกตฺตา.

๖๓๑. เอวํนามเกติ ‘‘โกกนุท’’นฺติ เอวํ นามํ อสฺส ปาสาทสฺสาติ เอวํนามโก, ปาสาโท, ตสฺมึ. ‘‘ปทุมสณฺฐาโน’’ติ อิมินา ปาสาทสฺส สทิสูปจาเรน ‘‘โกกนุโท’’ติ นามลภนํ ทสฺเสติ. เตนาติ ปทุมสณฺฐานตฺตา. อสฺสาติ ปาสาทสฺส. ปุคฺคลิกมฺปีติ ปรปุคฺคลสนฺตกํ คเหตพฺพํ ‘‘อตฺตโน สนฺตกมฺปี’’ติ อตฺตปุคฺคลสนฺตกสฺส วิสุํ คยฺหมานตฺตา. สงฺขมฺปีติ ปานียสงฺขมฺปิ. สราวมฺปีติ ปานียสราวมฺปิ. ถาลกมฺปีติ ปานียถาลกมฺปิ.

๖๓๒. ‘‘อุทฺธริตฺวา’’ติ สามญฺญโต วุตฺตวจนสฺส กมฺมาปาทานานิ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สิตฺถานิ อุทกโต’’ติ. ภินฺทิตฺวาติ จุณฺณวิจุณฺณานิ กตฺวา. พหีติ อนฺตรฆรโต พหิ.

๖๓๔. เสตจฺฉตฺตนฺติ เอตฺถ เสตสทฺโท ปณฺฑรปริยาโยติ อาห ‘‘ปณฺฑรจฺฉตฺต’’นฺติ. วตฺถปลิคุณฺฐิตนฺติ วตฺเถหิ สมนฺตโต เวฐิตํ. เสตํ ฉตฺตํ เสตจฺฉตฺตํ. กิฬญฺเชหิ กตํ ฉตฺตํ กิฬญฺชจฺฉตฺตํ. ปณฺเณหิ กตํ ฉตฺตํ ปณฺณจฺฉตฺตํ. มณฺฑเลน พทฺธํ มณฺฑลพทฺธํ. สลากาหิ พทฺธํ สลากพทฺธํ. ตานีติ ตีณิ ฉตฺตานิ. หีติ สจฺจํ. ยมฺปิ เอกปณฺณจฺฉตฺตนฺติ โยชนา. เอเตสูติ ตีสุ ฉตฺเตสุ. อสฺสาติ ยสฺส กสฺสจิ คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. โสติ โย โกจิ คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา. ฉตฺตปาทุกาย วาติ ฉตฺตทณฺฑนิกฺเขปนาย ปาทุกาย วา. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

๖๓๕. มชฺฌิมสฺสาติ ปมาณมชฺฌิมสฺส. ‘‘จตุหตฺถปฺปมาโณ’’ติอิมินา จตุหตฺถโต อูนาติเรโก ทณฺโฑ น ทณฺโฑ นามาติ ทสฺเสติ. ทณฺโฑ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ วจนตฺถํ อติทิสนฺโต อาห ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ.

๖๓๖. ‘‘สตฺถปาณิมฺหี’’ติ เอตฺถ อสิ เอว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อสิ’’นฺติ. อสินฺติ ขคฺคํ.

๖๓๗. ‘‘อาวุธํ นาม จาโป โกทณฺโฑ’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตวจนํ อุปลกฺขณเมวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาวุธปาณิสฺสาติ เอตฺถา’’ติอาทิ. สพฺพาปิ ธนุวิกติ อาวุธนฺติ เวทิตพฺพาติ โยชนา. ยถา อสึ สนฺนหิตฺวา ฐิโต สตฺถปาณีติ สงฺขฺยํ น คจฺฉติ, เอวํ ธนุํ กณฺเฐ ปฏิมุกฺโก อาวุธปาณีติ อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ, อิมินา อาวุโธ ปาณินา คหิโตเยว อาวุธปาณิ นามาติ ทสฺเสตีติ. ฉฏฺโฐ วคฺโค.