๑. ปริมณฺฑลวคฺค-อตฺถโยชนา

สิกฺขิตสิกฺเขน ตีสุ สิกฺขาสุ จตูหิ มคฺเคหิ สิกฺขิตสิกฺเขน ตาทินา อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกมฺปิยฏฺเฐน ตาทินา, อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ วา อวิการฏฺเฐน ตาทินา ภควตา ยานิ สิกฺขาปทานิ ‘‘เสขิยานี’’ติ ภาสิตานิ, ทานิ เตสมฺปิ สิกฺขาปทานํ อยมฺปิ วณฺณนากฺกโม ภวตีติ โยชนา.

๕๗๖. ตตฺถาติ เสขิยสิกฺขาปเทสุ, อตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘สมนฺตโต’’ติอิมินา ปริตฺยูปสคฺคสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘นาภิมณฺฑลํ ชาณุมณฺฑล’’นฺติ เอตฺถ อุทฺธํสทฺโท จ อโธสทฺโท จ อชฺฌาหริตพฺโพติ อาห ‘‘อุทฺธ’’นฺติอาทิ. อฏฺฐงฺคุลมตฺตนฺติ ภาวนปุํสกํ, นิวาเสตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ อฏฺฐงฺคุลมตฺตโต. ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, เอวํ นิวาเสนฺตสฺสาติ โยชนา. ตตฺริทํ ปมาณนฺติ ตสฺส นิวาสนสฺส อิทํ ปมาณํ. ตาทิสสฺสาติ ทีฆโต มุฏฺฐิปญฺจกสฺส ติริยํ อฑฺฒเตยฺยหตฺถสฺส นิวาสนสฺส. ชาณุมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ วฏฺฏตีติ โยชนา. ตตฺถาติ จีวเรสุ. น ติฏฺฐตีติ วิรฬตฺตา น ติฏฺฐติ. ติฏฺฐตีติ ฆนตฺตา ติฏฺฐติ.

นิวาเสนฺตสฺส จาติเอตฺถ จสทฺโท อวธารณตฺโถ, นิวาเสนฺตสฺเสวาติ อตฺโถ. เกวลํ เอวํ นิวาเสนฺตสฺเสว ทุกฺกฏํ น โหติ, อถ โข ตถา นิวาเสนฺตสฺสาปิ ทุกฺกฏเมวาติ โยชนา. เย ปน นิวาสนโทสาติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญติ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ โอลมฺเพตฺวา นิวสนโต อญฺเญ. เต สพฺเพติ สพฺเพ เต นิวาสนโทสา. เอตฺถาติ อิมสฺมึ วิภงฺเค. ตตฺเถวาติ ขนฺธเกเยว.

อสญฺจิจฺจ นิวาเสนฺตสฺส อนาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอเสว นโย ‘‘อสติยา’’ติ เอตฺถาปิ. อชานนฺตสฺสาติ เอตฺถ อชานนํ ทุวิธํ นิวาสนวตฺตสฺส อชานนํ, อารูโฬฺหรูฬฺหภาวสฺส อชานนนฺติ. ตตฺถ อารูโฬฺหรูฬฺหภาวสฺส อชานนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อชานนฺตสฺสา’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อชานนฺตสฺสาติ เอตฺถา’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ. ตสฺสาติ นิวาสนวตฺตสฺส. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. ตํ ปนาติ อาปตฺติโต อโมกฺขนํ ปน. ตสฺมาติ ยสฺมา ยุชฺชติ, ตสฺมา. โยติ ภิกฺขุ. กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สุกฺขา ชงฺฆา อิมสฺสาติ สุกฺขชงฺโฆ. มหนฺตํ ปิณฺฑิกมํสํ อิมสฺสาติ มหาปิณฺฑิกมํโส. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส.

วโณติ อรุ. ตญฺหิ วณติ คตฺตวิจุณฺณนํ กโรตีติ วโณติ วุจฺจติ. วาฬมิคา วา โจรา วาติ เอตฺถ วาสทฺโท อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน อญฺญาปิ อุทกจิกฺขลฺลาทโย อาปทา สงฺคยฺหนฺติ.

๕๗๗. อิธาติ อิมสฺมึ วิภงฺเค, สิกฺขาปเท วา. อุโภ กณฺเณติ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ นิคฺคเต เทฺว กณฺเณ. อวิเสเสนาติ ‘‘อนฺตรฆเร’’ติ จ ‘‘อาราเม’’ติ จ วิเสสํ อกตฺวา สามญฺเญน. วิหาเรปีติ สงฺฆสนฺนิปาตพุทฺธุปฏฺฐานเถรุปฏฺฐานาทิกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๕๗๘. กาเยกเทเส กายสทฺโท วตฺตตีติ อาห ‘‘ชาณุมฺปิ อุรมฺปี’’ติ. ‘‘น สีสํ ปารุเตนา’’ติอิมินา ‘‘สุปฺปฏิจฺฉนฺเนนา’’ติปทสฺส อติพฺยาปิตโทสํ ปฏิกฺขิปติ. คณฺฐิกนฺติ ปาโส. โส หิ คนฺเถติ พนฺธตีติ วา, คนฺเถติ พนฺธติ เอตฺถาติ วา กตฺวา คนฺถิโกติ วุจฺจติ. นฺถการสฺส วาณฺฐกาเร กเต คณฺฐิโก, ตํ คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา. อุโภ กณฺเณติ จีวรสฺส เทฺว โกเณ. คลวาฏกโตติ เอตฺถ คโลติ กณฺโฐ. โส หิ ขชฺชโภชฺชเลยฺยเปยฺยสงฺขาตํ จตุพฺพิธํ อสนํ คลติ ปนฺโน หุตฺวา กุจฺฉิยํ ปตติ อิโตติ คโลติ วุจฺจติ. อาวาโฏเยว ขุทฺทกฏฺเฐน อาวาฏโก, ขุทฺทกตฺเถ โก. คเล ฐิโต อาวาฏโก คลวาฏโก. อการโต หิ อาการสฺส โลโป ‘‘ปป’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๒) วิย. เอตฺถ หิ ปอาปนฺติ ปทจฺเฉโท, อการโต อาการสฺส จ โลโป. ปวทฺธํ อาปํ ปปํ, มหนฺตํ อุทกนฺติ อตฺโถ. สีสํ วิวริตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

๕๗๙. วาสํ อุปคโตติ วา วาเสน อุปคโตติ วา อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘วาสตฺถาย อุปคตสฺสา’’ติ.

๕๘๐. หตฺถปาเท อกีฬนฺโต สุสํวุโต นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หตฺถํ วา ปาทํ วา อกีฬาเปนฺโต’’ติ.

๕๘๒. โอกฺขิตฺตจกฺขูติ เอตฺถ โอสทฺโท เหฏฺฐาปริยาโยติ อาห ‘‘เหฏฺฐา ขิตฺตจกฺขู’’ติ. ‘‘หุตฺวา’’ติอิมินา กิริยาวิเสสนภาวํ ทสฺเสติ. ยุคยุตฺตโกติ ยุเค ยุตฺตโก. ทมิยิตฺถาติ ทนฺโต. อาภุโส ชานาติ การณาการณนฺติ อาชาเนยฺโย. เอตฺตกนฺติ จตุหตฺถปมาณํ. โย คจฺฉติ, อสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏา อาปตฺติ โหตีติ โยชนา. ‘‘ปริสฺสยภาว’’นฺติ จ ‘‘ปริสฺสยาภาว’’นฺติ จ เทฺว ปาฐา ยุชฺชนฺติเยว.

๕๘๔. อิตฺถมฺภูตลกฺขเณติ อิมํ ปการํ อิตฺถํ จีวรุกฺขิปนํ, ภวติ คจฺฉตีติ ภูโต, ภิกฺขุ. ลกฺขียติ อเนนาติ ลกฺขณํ, จีวรํ. อิตฺถํ ภูโต อิตฺถมฺภูโต, ตสฺส ลกฺขณํ อิตฺถมฺภูตลกฺขณํ, ตสฺมึ. กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. อิตฺถมฺภูตลกฺขณํ นาม กิริยาวิเสสนสฺส สภาโวติ อาห ‘‘เอกโต วา…เป… หุตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. อนฺโตอินฺทขีลโตติ คามสฺส อนฺโตอินฺทขีลโตติ. ปฐโม วคฺโค.