๖. ปาฏิเทสนียกณฺฑํ

๑. ปฐมปาฏิเทสนียสิกฺขาปท-อตฺถโยชนา

ขุทฺทกานํ อนนฺตรา ปาฏิเทสนียา เย ธมฺมา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา, อิทานิ เตสํ ธมฺมานํ อยํ วณฺณนา ภวตีติ โยชนา.

๕๕๒. ปฐมปาฏิเทสนีเย ตาว อตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ปฏิอาคมนกาเลติ ปิณฺฑาย จรณฏฺฐานโต ปกฺกมิตฺวา, ปฏินิวตฺติตฺวา วา อาคมนกาเล. สพฺเพวาติ เอตฺถ นิคฺคหีตโลปวเสน สนฺธิ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพเมวา’’ติ. ‘‘กมฺปมานา’’ติ อิมินา ปปุพฺพวิธธาตุยา กมฺปนตฺถํ ทสฺเสติ. อเปหีติ เอตฺถ อปปุพฺพอิธาตุ คตฺยตฺโถติ อาห ‘‘อปคจฺฉา’’ติ.

๕๕๓. ปฏิเทเสตพฺพาการํ ทสฺเสติ อเนนาติ ปฏิเทเสตพฺพาการทสฺสนํ. ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ปริยายภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘รถิกาติ รจฺฉา’’ติ. รถสฺส หิตา รถิกา. ณฺยปจฺจเย กเต ‘‘รจฺฉา’’ติ (โมคฺคลฺลาเน ๔.๗๒ สุตฺเต) วุจฺจติ. รจฺฉนฺตเรน อนิพฺพิทฺธา รจฺฉา พฺยูโห นามาติ อาห ‘‘อนิพฺพิชฺฌิตฺวา’’ติอาทิ. พฺยูเหติ สมฺปิณฺเฑติ ชเน อญฺญตฺถ คนฺตุมปทานวเสนาติ พฺยูโห. สิงฺฆาฏกํ นาม มคฺคสนฺธีติ อาห ‘‘มคฺคสโมธานฏฺฐาน’’นฺติ. สิงฺฆติ มคฺคสโมธานํ กโรติ เอตฺถาติ สิงฺฆาฏกํ. เอเตสูติ รถิกาทีสุ. เอเสว นโยติ ทุกฺกฏปาฏิเทสนีเย อติทิสติ. หีติ สจฺจํ. ‘‘วจนโต’’ติ ปทํ ‘‘เวทิตพฺโพ’’ติ ปเท ญาปกเหตุ. ททมานาย ภิกฺขุนิยา วเสนาติ โยชนา. เอตฺถาติ สิกฺขาปเท. ตสฺมาติ ยสฺมา อปมาณํ, ตสฺมา.

อิทนฺติ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สมฺภินฺเน เอกรเส กาลิกตฺตเยติ โยชนา.

๕๕๖. ‘‘ทาเปตี’’ติ เหตุตฺถกิริยาย การิตกตฺตุการิตกมฺมานิ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อญฺญาติกาย อญฺเญน เกนจี’’ติ. อญฺเญนาติ อตฺตนา อญฺเญน. ‘‘ตาย เอว วา ภิกฺขุนิยา อญฺเญน วา เกนจี’’ติ ปทานิ ‘‘ปฏิคฺคหาเปตฺวา’’ติปเท การิตกมฺมานีติ. ปฐมํ.

๒. ทุติยปาฏิเทสนียสิกฺขาปทํ

๕๕๘. ทุติเย ปุริมสิกฺขาปเทน อาปตฺติ อนฺตรฆรตฺตาติ อธิปฺปาโย. อิมินา สิกฺขาปเทน อาปตฺติ ภเวยฺย โวสาสมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. เทนฺติยา ปน เนว อิมินา, น ปุริเมน อาปตฺติ อญฺญสฺส ภตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโยติ. ทุติยํ.

๓. ตติยปาฏิเทสนียสิกฺขาปทํ

๕๖๒. ตติเย ‘‘อุภโต’’ติ เอตฺถ กรณตฺเถ โตติ อาห ‘‘ทฺวีหี’’ติ. ‘‘อุภโตปสนฺน’’นฺติ พฺยาโสปิ สมาโสปิ ยุตฺโตเยว, สมาเส โตปจฺจยสฺส อโลโป โหติ. ‘‘อุภโต’’ติปทสฺส สรูปํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อุปาสเกนปิ อุปาสิกายปี’’ติ. กสฺมา อุภโต ปสนฺนํ โหตีติ อาห ‘‘ตสฺมึ กิรา’’ติอาทิ. ยสฺมา ตสฺมึ กุเล…เป… โสตาปนฺนาเยว โหนฺติ กิร, ตสฺมา ‘‘อุภโตปสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สเจปี’’ติ เอตฺถ ปิสทฺเทน อสีติโกฏิธนโต อธิกมฺปิ สมฺปิณฺเฑติ. หายนสฺส การณํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมา’’ติอาทินา.

๕๖๙. ‘‘ฆรโต นีหริตฺวา’’ติ เอตฺถ ‘‘นีหริตฺวา’’ติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อาสนสาลํ วา วิหารํ วา’’ติ. ‘‘อาเนตฺวา’’ติอิมินา นีปุพฺพหรธาตุยา อตฺถํ ทสฺเสติ. ทฺวาเรติ อตฺตโน เคหทฺวาเรติ. ตติยํ.

๔. จตุตฺถปาฏิเทสนียสิกฺขาปทํ

๕๗๐. จตุตฺเถ อวรุทฺธสทฺโท ปริรุทฺธสทฺทสฺส ปริยาโยติ อาห ‘‘ปริรุทฺธา โหนฺตี’’ติ. อารญฺญกสฺส เสนาสนสฺส ปริสมนฺตโต รุทฺธา อาวุตา โหนฺตีติ อตฺโถ.

๕๗๓. ‘‘ปญฺจนฺน’’นฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนภาวญฺจ ‘‘ยํกิญฺจี’’ติ นิทฺธารณีเยน สมฺพนฺธิตพฺพภาวญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสุ ยํ กิญฺจี’’ติ. ‘‘เปเสตฺวา ขาทนียํ โภชนียํ อาหริสฺสามี’’ติอิมินา ปฏิสํวิทิตาการทสฺสนํ. ‘‘อาราม’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ อารญฺญกเสนาสนสฺส อาราโม เอว อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อารญฺญกเสนาสนารามญฺจา’’ติ. ตสฺสาติ อารญฺญกเสนาสนารามสฺส. ‘‘กสฺมา’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘ปฏิโมจนตฺถ’’นฺติ วิสชฺชนาย สเมตุํ สมฺปทานตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ กาตพฺพํ. กิมตฺถนฺติ หิ อตฺโถ. ปฏิโมจนตฺถนฺติ ตทตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. ปฏิโมจนสงฺขาตาย อตฺถายาติ หิ อตฺโถ. อตฺถสทฺโท จ ปโยชนวาจโก. ปโยชนายาติ หิ อตฺโถ. อถ วา ‘‘ปฏิโมจนตฺถ’’นฺติ วิสชฺชนายํ. ‘‘กสฺมา’’ติ ปุจฺฉาย สเมตุํ นิสฺสกฺกตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ กาตพฺพํ. ปฏิโมจนสงฺขาตา อตฺถาติ หิ อตฺโถ. อตฺถสทฺโท จ การณวาจโก. การณาติ หิ อตฺโถ. เอวญฺหิ ปุจฺฉาวิสชฺชนานํ ปุพฺพาปรสมสงฺขาโต วิจโย หาโร ปริปุณฺโณ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อมฺหากนฺติ ขาทนียโภชนียปฏิหรนฺตานํ อมฺหากํ. อเมฺหติ โจรสงฺขาเต อเมฺห.

‘‘ตสฺสา’’ติ ปทสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เอติสฺสา ยาคุยา’’ติ. อญฺญานิปีติ ปฏิสํวิทิตกุลโต อญฺญานิปิ กุลานิ. เตนาติ ปฏิสํวิทิตกุเลน. กุรุนฺทิวาเท ยาคุยา ปฏิสํวิทิตํ กตฺวา ยาคุํ อคฺคเหตฺวา ปูวาทีนิ อาหรนฺติ, วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย.

๕๗๕. เอกสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. ตสฺสาติ ปฏิสํวิทิตภิกฺขุสฺส, จตุนฺนํ วา ปญฺจนฺนํ วา ภิกฺขูนํ อตฺถายาติ โยชนา. อญฺเญสมฺปีติ จตุปญฺจภิกฺขุโต อญฺเญสมฺปิ. อธิกเมวาติ ปริภุตฺตโต อติเรกเมว. ยํ ปนาติ ขาทนียโภชนียํ ปน, ยมฺปิ ขาทนียโภชนียํ วนโต อาหริตฺวา เทนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถชาตก’’นฺติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อาราเม’’ติ. อญฺเญน ทินฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. นนฺติ มูลขาทนียาทึ. ปฏิสํวิทิตนฺติ ปฏิกจฺเจว สุฏฺฐุ ชานาปิตนฺติ อตฺโถติ. จตุตฺถํ.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

ปาฏิเทสนียวณฺณนาย

โยชนา สมตฺตา.