๑๐. มารตชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

๕๐๖. โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐติ อาสโย วจฺจคุตฺตฏฺฐานตาย โกฏฺฐํ, ตสฺส อพฺภนฺตรเญฺหตฺถ โกฏฺฐํ. อนุรูโป หุตฺวา ปวิฏฺโฐ อนุปวิฏฺโฐ. สุขุมญฺหิ ตทนุจฺฉวิกํ อตฺตภาวํ มาเปตฺวา อยํ ตตฺถ ปวิฏฺโฐ. ครุคโร วิยาติ ครุกครุโก วิย. อุ-การสฺส หิ โอ-การํ กตฺวา อยํ นิทฺเทโส, อติวิย ครุโก มญฺเญติ อตฺโถ. ครุครุ วิย อิจฺเจว วา ปาโฐ. มาสภตฺตํ มาโส อุตฺตรปทโลเปน, มาสภตฺเตน อาจิตํ ปูริตํ มาสาจิตํ มญฺเญ. เตนาห ‘‘มาสภตฺตํ ภุตฺตสฺส กุจฺฉิ วิยา’’ติ. อุตฺตรปทโลเปน วินา อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘มาสปูริตปสิพฺพโก วิยา’’ติ วุตฺตํ. ตินฺตมาโส วิยาติ ตินฺตมาโส ปสิพฺพโก วิย. กึ นุ โข เอตํ มม กุจฺฉิยํ ปุพฺพํ ภาริกตฺตํ, กึ นุ โข กถํ นุ โข ชาตนฺติ อธิปฺปาโย? อุปาเยนาติ ปเถน ญาเยน. พฺยติเรกโต ปนสฺส อนุปายํ ทสฺเสตุํ ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺตานเมว วา สนฺธาย ‘‘มา ตถาคตํ วิเหเสสี’’ติ อาห. ยถา หิ อริยสงฺโฆ ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๑๘; สุ. นิ. ๒๔๑) ตถาคโตติ วุจฺจติ, เอวํ ตปฺปริยาปนฺนา อริยปุคฺคลา, ยถา จ ปุริมกา ทุติยอคฺคสาวกา กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺเขฺยยฺยํ ปารมิโย ปูเรตฺวา อาคตา, อยมฺปิ มหาเถโร ตถา อาคโตติ ตถาคโตติ. ปติอคฺคเฬว อฏฺฐาสีติ อคฺคฬสฺส พหิภาเค อฏฺฐาสิ.

๕๐๗. รุกฺขเทวตา นาม จาตุมหาราชิเกสุ นิหีโน กาโย, ตสฺมา เนสํ มนุสฺสคนฺโธ ปริจิตตฺตา นาติเชคุจฺโฉติ อาห ‘‘อากาสฏฺฐเทวตาน’’นฺติ. อาพาธํ กโรตีติ ทุกฺขํ ชเนติ. นาคริโกติ สุกุมาโร. ปริโจกฺโขติ สพฺพโส สุจิรูโป. ญาติโกฏินฺติ ญาติภาคํ. อนาทิมติ หิ สํสาเร ญาติภาครหิโต นาม สตฺโต กสฺสจิปิ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทนฺติ ‘‘โส เม ตฺวํ ภาคิเนยฺโย โหสี’’ติ อิทํ วจนํ. ปเวณิวเสนาติ ตทา มยฺหํ ภาคิเนยฺโย หุตฺวา อิทานิ มารฏฺฐาเน ฐิโตติ อิมิสฺสา ปเวณิยา วเสน วุตฺตํ. อญฺญสฺส วา เวสมํ ธุโร วิธุโร. เตนาห ‘‘อญฺเญหิ สทฺธึ อสทิโส’’ติ. อปฺปทุกฺเขนาติ สุเขเนว. ปนฺถานํ อวนฺติ คจฺฉนฺตีติ ปถาวิโน. เอตฺตเกนาติ เอตฺตาวตา จิตกสนฺนิสเยน. อุทกเลณนฺติ อุทกนิสฺสนฺทนเลณํ. สมาปตฺติโตติ นิโรธสมาปตฺติโต. สมาปตฺติผลนฺติ นิโรธสมาปตฺติผลํ.

๕๐๘. ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหีติ ทสหิปิ อกฺโกสวตฺถูหิ, ตโต กิญฺจิ อหาเปนฺตา. ปริภาสถาติ ครหถ. ฆฏฺเฏถาติ อนูนาหิ กถาหิ อิเมสุ โอวิชฺฌถ. ทุกฺขาเปถาติ จิตฺเต ทุกฺขํ ชเนถ. เอเตสนฺติ เตสํ ภิกฺขูนํ ตุมฺหากํ อกฺโกสนาทีหิ ภิกฺขูนํ กิเลสุปฺปตฺติยา. เตเนตฺถ ทูสี มาโร โอตารํ ลภติ นามาติ อธิปฺปาโย. อุปฏฺฐาตพฺพํ อิภํ อรหนฺตีติ อิพฺภา, หตฺถิภณฺฑกา, หีนชีวิกตาย เหเต อิพฺภา วิยาติ อิพฺภา, เต ปน สทุติยกวเสน ‘‘คหปติกา’’ติ วุตฺตา. กณฺหาติ กณฺหาภิชาติกา. ปาทโต ชาตตฺตา ปาทานํ อปจฺจา. อาลสิยชาตาติ กสิวณิชฺชาทิกมฺมสฺส อกรเณน สญฺชาตาลสิยา. คูถนิทฺธมนปนาฬีติ วจฺจกูปโต คูถสฺส นิกฺขมปเทโส.

มนุสฺสานํ อกุสลํ น ภเวยฺย เตสํ ตาทิสาย อภิสนฺธิยา อภาวโต. อาเวสกสฺส อานุภาเวน อาวิฏฺฐสฺส จิตฺตสนฺตติ วิปริวตฺตตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. วิสภาควตฺถุนฺติ ภิกฺขูนํ สนฺติเก อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปุริสรูปนฺติ อีทิสํ, อญฺญํ วา ปพฺพชิตานํ อสารุปฺปํ วิสภาควตฺถุํ. วิปฺปฏิสารารมฺมณนฺติ ปสฺสนฺตานํ วิปฺปฏิสารสฺส ปจฺจยํ. เลปยฏฺฐินฺติ เลปลิตฺตํ วากุรยฏฺฐึ.

๕๑๐. โสมนสฺสวเสนาติ เคหสฺสิตโสมนสฺสวเสน. อญฺญถตฺตนฺติ อุปฺปิลาวิตตฺตํ. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘สเจ มาโร มนุสฺสานํ สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน. ยทิ มาโรว ตถา กเรยฺย, มนุสฺสานํ กุสลํ น ภเวยฺย, มารสฺเสว ภเวยฺย, สรีเร ปน อนธิมุจฺจิตฺวา ตาทิสํ ปสาทนียํ ปสาทวตฺถุํ ทสฺเสสิ. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ.

๕๑๑. อสุภสญฺญาปริจิเตนาติ สกลํ กายํ อสุภนฺติ ปวตฺตาย สญฺญาย สหคตชฺฌานํ อสุภสญฺญา, เตน ปริจิเตน ปริภาวิเตน. เจตสา จิตฺเตน. พหุลนฺติ อภิณฺหํ. วิหรโตติ วิหรนฺตสฺส, อสุภสมาปตฺติพหุลสฺสาติ อตฺโถ. ปติลียตีติ สงฺกุจติ ตตฺถ ปฏิกูลตาย สณฺฐิตตฺตา. ปติกุฏตีติ อปสกฺกติ. ปติวตฺตตีติ นิวตฺตติ. ตโต เอว น สมฺปสาริยติ. รสตณฺหายาติ มธุราทิรสวิสยาย ตณฺหาย.

สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญาติ ตีสุปิ ภเวสุ อรุจฺจนวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนาภาวนา. นิพฺพิทานุปสฺสนา เหสา. โลกจิเตฺรสูติ หตฺถิอสฺสรถปาสาทกูฏาคาราทิเภเทสุ เจว อารามรามเณยฺยกาทิเภเทสุ จ โลเก จิตฺตวิจิตฺเตสุ. ราคสนฺตานิ วูปสนฺตราคานิ. โทสโมหสนฺตานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิเมสํ เอวํ กมฺมฏฺฐานคฺคหณํ สพฺเพสํ สปฺปายภาวโต.

๕๑๒. สกฺขรํ คเหตฺวาติ สกฺขราสีเสน ตตฺตกํ ภินฺนปาสาณมุฏฺฐินฺติ อาห ‘‘อนฺโตมุฏฺฐิยํ ติฏฺฐนปมาณํ ปาสาณ’’นฺติ. มุฏฺฐิปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. อยญฺหิ ปาสาณสฺส เหฏฺฐิมโกฏิ. หตฺถินาโคติ มหาหตฺถี. มหนฺตปริยาโย นาค-สทฺโทติ เกจิ. อหินาคาทิโต วา วิเสสนตฺถํ หตฺถินาโคติ วุตฺตํ. สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกสีติ วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. น วายนฺติ เอตฺถ วา-สทฺโท อวธารณตฺโถติ อาห ‘‘เนว ปมาณํ อญฺญาสี’’ติ. สหาปโลกนายาติ จ วจนโตติ อิมินา วจเนน อิมํ วจนมตฺตํ คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย. อุฬาเรติ อุฬารคุเณ. ภควนฺตญฺหิ ฐเปตฺวา นตฺถิ ตทา สเทวเก โลเก ตาทิโส คุณวิเสสยุตฺโตติ.

วิสุํ วิสุํ ปจฺจตฺตเวทนิโย อยสูเลน สทฺธึ ภูตานิ ฉ ผสฺสายตนานิ เอตสฺสาติ ฉ ผสฺสายตนํ, ทุกฺขํ. ตํ เอตฺถ อตฺถีติ ฉ ผสฺสายตนิโก, นิรโย. เตนาห ‘‘ฉสุ ผสฺสา…เป… ปจฺจโย’’ติ. สมาหนตีติ สมาหโต, อเนกสตเภโท สงฺกุสมาหโต เอตฺถ อตฺถีติ สงฺกุสมาหโต, นิรโย. วิเสสปจฺจยตาย เวทนาย ฐิโตติ เวทนิโย, การณาการเกน วินา ปจฺจตฺตํ สยเมว เวทนิโยติ ปจฺจตฺตเวทนิโย. อยสูเลน สทฺธึ อยสูลนฺติ ปาทปเทสโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ อภิหนนวเสน อาคเตน ปณฺณาสาย ชเนหิ คหิเตน อยสูเลน สห สีสปเทสโต ปฏฺฐาย อาคตํ. อยสูลภาวสามญฺเญน เจตํ เอกวจนํ, สตมตฺตานิ ปติตานิ สูลานิ. อิมินา เต ฐาเนน จินฺเตตฺวาติ นิสฺสิตโวหาเรน นิสฺสยํ วทติ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘ตทา ชาเนยฺยาสิ วสฺสสหสฺสํ เม นิรเย ปจฺจมานสฺสา’’ติ เอวํ วุตฺตํ. วุฏฺฐานิมนฺติ วุฏฺฐาเน ภวํ, อนฺติมนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิปากวุฏฺฐานเวทน’’นฺติ, วิปากสฺส ปริโยสานํ เวทนนฺติ อตฺโถ. ทุกฺขตรา โหติ ปทีปสฺส วิชฺฌายนกฺขเณ มหนฺตภาโว วิย.

๕๑๓. ฆฏฺฏยิตฺวา โปเถตฺวา. ปาฏิเยกฺกเวทนาชนกาติ ปจฺเจกํ มหาทุกฺขสมุปฺปาทกา. อยโต อปคโต นิรโย, โส เทวทูตสุตฺเตน (ม. นิ. ๓.๒๖๑) ทีเปตพฺโพ. อตฺถวณฺณนา ปนสฺส ปรโต สยเมว อาคมิสฺสติ. อิมํ ปน อตีตวตฺถุํ อาหริตฺวา อตฺตโน ญาณานุภาวทีปนมุเขน มารํ สนฺตชฺเชนฺโต มหาเถโร ‘‘โยเอตมภิชานาตี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – โย มหาภิญฺโญ เอตํ กมฺมํ กมฺมผลญฺจ หตฺถตเล ฐปิตํ อามลกํ วิย อภิมุขํ กตฺวา ปจฺจกฺขโต ชานาติ. สพฺพโส ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อคฺคสาวโก, ตาทิสํ อุฬารคุณํ อาสชฺช ฆฏฺฏยิตฺวา เอกนฺตกาฬเกหิ ปาปธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา กณฺห มาร อายตึ มหาทุกฺขํ วินฺทิสฺสสิ.

อุทกํ วตฺถุํ กตฺวาติ ตตฺถ นิพฺพตฺตนกสตฺตานํ สาธารณกมฺมผเลน มหาสมุทฺทอุทกเมว อธิฏฺฐานํ กตฺวา. ตถา หิ ตานิ กปฺปฏฺฐิติกานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘กปฺปฏฺฐายิโน’’ติ. เตสนฺติ วิมานานํ. เอตํ ยถาวุตฺตวิมานวตฺถุํ ตาสํ อจฺฉรานํ สมฺปตฺตึ, ตสฺส จ การณํ อตฺตปจฺจกฺขํ กตฺวา ชานาติ. ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยีติ ปุพฺพาราเม วิสาขาย มหาอุปาสิกาย การิตํ สหสฺสคพฺภปฏิมณฺฑิตมหาปาสาทํ อตฺตโน ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺเปสิ. เตนาห ‘‘อิทํ ปาสาทกมฺปนสุตฺเตน ทีเปตพฺพ’’นฺติ. อิทนฺติ ‘‘โย เวชยนฺต’’นฺติ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถชาตํ จูฬตณฺหาสงฺขยวิมุตฺติสุตฺเตเนว (ม. นิ. ๑.๓๙๓) ทีเปตพฺพํ.

ตสฺส พฺรหฺมคณสฺส ตถาจินฺตนสมนนฺตรเมว ตสฺมึ พฺรหฺมโลเก สุธมฺมํ พฺรหฺมสภํ คนฺตฺวา. เตปีติ มหาโมคฺคลฺลานาทโย. ปจฺเจกํ ทิสาสูติ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปุรตฺถิมทิสายํ, มหากสฺสปตฺเถโร ทกฺขิณทิสายํ, มหากปฺปินตฺเถโร ปจฺฉิมทิสายํ, อนุรุทฺธตฺเถโร อุตฺตรทิสายนฺติ เอวํ จตฺตาโร เถรา พฺรหฺมปริสมตฺถเก มชฺเฌ นิสินฺนสฺส ภควโต สมนฺตโต จตุทฺทิสา นิสีทึสุ. คาถา วุตฺตาติ ‘‘โย พฺรหฺมํ ปริปุจฺฉตี’’ติ คาถา วุตฺตา. อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺเตนาติ – ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส พฺรหฺมุโน เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๑๗๖) มหาวคฺเค อาคเตน อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺเตน.

ฌานวิโมกฺเขน ผุสีติ ฌานวิโมกฺขสนฺนิสฺสเยน อภิญฺญาญาเณน ผสฺสยิ. วนนฺติ ชมฺพุทีปํ อผสฺสยีติ สมฺพนฺโธ. ชมฺพุทีโป หิ วนพหุลตาย อิธ ‘‘วน’’นฺติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘ชมฺพุสณฺฑสฺส อิสฺสโร’’ติ. ปุพฺพวิเทหานํ ทีปนฺติ ปุพฺพวิเทหวาสีนํ ทีปํ, ปุพฺพวิเทหทีปนฺติ อตฺโถ. ภูมิสยา นรา นาม อปรโคยานกา อุตฺตรกุรุกา จ. ยสฺมา เต เคหปริคฺคหาภาวโต ภูมิยํเยว สยนฺติ, น ปาสาทาทีสุ. ปฏิลภีติ อุปฺปาเทสิ. เอตํ อาสํ มา อกาสีติ เอสา ยถา ปุพฺเพ ทูสิมารสฺส, เอวํ ตุยฺหํ อาสา ทีฆรตฺตํ อนตฺถาวหา, ตสฺมา เอทิสํ อาสํ มา อกาสีติ มารสฺส โอวาทํ อทาสิ. เสสํ สพฺพตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

มารตชฺชนียสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตา จ จูฬยมกวคฺควณฺณนา.

มูลปณฺณาสฏีกา สมตฺตา.

ทุติโย ภาโค นิฏฺฐิโต.