๘. มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา

๓๐๐. ชงฺคลานนฺติ เอตฺถ โย นิปิจฺฉเลน อมุทุโก นิรุทกตาย ถทฺธลูขภูมิปฺปเทโส, โส ‘‘ชงฺคโล’’ติ วุจฺจติ. ตพฺพหุลตาย ปน อิธ สพฺโพ ภูมิปฺปเทโส ชงฺคโล, ตสฺมึ ชงฺคเล ชาตา, ภวาติ วา ชงฺคลา, เตสํ ชงฺคลานํ. เอวญฺหิ นทีจรานมฺปิ หตฺถีนํ สงฺคโห กโต โหติ. สโมธาตพฺพานํ วิย หิ สโมธายกานมฺปิ ชงฺคลคฺคหเณน คเหตพฺพโต. ปถวีตลจารีนนฺติ อิมินา ชลจาริโน น นิวตฺเตติ อทิสฺสมานปาทตฺตา. ปาณานนฺติ สาธารณวจนมฺปิ ‘‘ปทชาตานี’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ อาห ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ. ‘‘มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) คต-สทฺโท อนตฺถนฺตโร วิย, ชาต-สทฺโท อนตฺถนฺตโรติ อาห ‘‘ปทชาตานีติ ปทานี’’ติ. สโมธานนฺติ สมวโรธํ, อนฺโตคมํ วา. มหนฺตตฺเตนาติ วิปุลภาเวน.

กุสลา ธมฺมาติ อนวชฺชสุขวิปากา ธมฺมา, น อนวชฺชมตฺตธมฺมา. กุสลตฺติเก อาคตนเยน หิ อิธ กุสลา ธมฺมา คเหตพฺพา, น พาหิติกสุตฺเต อาคตนเยน. จตุพฺพิโธ สงฺคโหติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เอกวิโธเวตฺถ สงฺคโห อธิปฺเปโตติ? น, อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อนิทฺธาริตตฺถสฺส สทฺทสฺเสว คหิตตฺตา. สงฺคห-สทฺโท ตาว อตฺตโน อตฺถวเสน จตุพฺพิโธติ อยเญฺหตฺถ อตฺโถ. อตฺโถปิ วา อนิทฺธาริตวิเสโส สามญฺเญน คเหตพฺพตํ ปตฺโต ‘‘สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ เอตฺถ สงฺคห-สทฺเทน วจนียตํ คโตติ น โกจิ โทโส, นิทฺธาริเต วิเสเส ตสฺส เอกวิธตา สิยา, น ตโต ปุพฺเพติ. สชาติสงฺคโหติ สมานชาติยา, สมานชาติกานํ วา สงฺคโห. ธาตุกถาวณฺณนายํ ปน ‘‘ชาติสงฺคโห’’อิจฺเจว วุตฺตํ, ตํ ชาติ-สทฺทสฺส สาเปกฺขสทฺทตฺตา ชาติยา สงฺคโหติ วุตฺเต อตฺตโน ชาติยาติ วิญฺญายติ สมฺพนฺธารหสฺส อญฺญสฺส อวุตฺตตฺตาติ กตฺวา วุตฺตํ. อิธ ปน รูปกณฺฑวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๙๔) วิย ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สชาติสงฺคโห’’อิจฺเจว วุตฺตํ. สญฺชายนฺติ เอตฺถาติ สญฺชาติ, สญฺชาติยา สงฺคโห สญฺชาติสงฺคโห, สญฺชาติเทสวเสน สงฺคโหติ อตฺโถ. ‘‘สพฺเพ รถิกา’’ติ วุตฺเต สพฺเพ รถโยธา รเถน ยุชฺฌนกิริยาย เอกสงฺคโหติ. ‘‘สพฺเพ ธนุคฺคหา’’ติ วุตฺเต สพฺเพ อิสฺสาสา ธนุนา วิชฺฌนกิริยาย เอกสงฺคโหติ อาห ‘‘เอวํ กิริยวเสน สงฺคโห’’ติ. รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตนฺติ รูปกฺขนฺเธน เอกสงฺคหํ รูปกฺขนฺโธเตว คณิตํ, คหณํ คตนฺติ อตฺโถ.

ทิยฑฺฒเมว สจฺจํ ภชติ มคฺคสจฺจทุกฺขสจฺเจกเทสภาวโต. สจฺเจกเทสนฺโตคธมฺปิ สจฺจนฺโตคธเมว โหตีติ อาห ‘‘สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตา’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ สาสนโต จ โลกโต จ อุปมํ อาห ริตฺวา ทีเปตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สาธิกมิทํ, ภิกฺขเว, ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ อิทํ ยสฺมึ กาเล ตํ สุตฺตํ เทสิตํ, ตทา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวเสน วุตฺตํ, ตโต ปรํ ปน สาธิกานิ เทฺวสตานิ สิกฺขาปทานีติ. สิกฺขานํ อนฺโตคธตฺตา อธิสีลสิกฺขาย. เอตฺถ จ ‘‘สีลํ สิกฺขนฺโตปิ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตี’’ติ วิสโมยํ อุปญฺญาโส. ตตฺถ หิ โย ปหาตพฺพํ ปชหติ, สํวริตพฺพโต สํวรํ อาปชฺชติ, อยมสฺส อธิสีลสิกฺขา. โย ตตฺถ เจตโส อวิกฺเขโป, อยมสฺส อธิจิตฺตสิกฺขา. ยา ตตฺถ วีมํสา, อยมสฺส อธิปญฺญาสิกฺขา. อิติ โส กุลปุตฺโต สรูปโต ลพฺภมานา เอว ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ ทีปิโต, น สิกฺขานํ อนฺโตคธตามตฺเตน. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โย ตถาภูตสฺส สํวโร, อยเมตฺถ อธิสีลสิกฺขา, โย ตถาภูตสฺส สมาธิ, อยเมตฺถ อธิจิตฺตสิกฺขา, ยา ตถาภูตสฺส ปญฺญา, อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา. อิมา ติสฺโส สิกฺขา ตสฺมึ อารมฺมเณ ตาย สติยา เตน มนสิกาเรน สิกฺขติ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตี’’ติ. อิธ ปน สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตา สจฺจ-สทฺทาภิเธยฺยตามตฺเตน จตูสุ สจฺเจสุ คณนนฺโตคธา โหนฺตีติ? น, ตตฺถาปิ หิ นิปฺปริยายโต อธิสีลสิกฺขาว ลพฺภติ, อิตรา ปริยายโตติ กตฺวา ‘‘สิกฺขานํ อนฺโตคธตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

จตูสุ อริยสจฺเจสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ จ ตโต อมุจฺจิตฺวา ตสฺเสว อนฺโตคธตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ยถา จ เอกสฺส หตฺถิปทสฺสา’’ติอาทินา ทสฺสิตา หตฺถิปโทปมา สมตฺถิตา ทฏฺฐพฺพา. เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุปิ ตีสุปิ สจฺเจสุ คณนํ คตา ธมฺมาติ อิทํ น กุสลตฺติกวเสเนว เวทิตพฺพํ, อถ โข ติกทุเกสุ ยถารหํ ลพฺภมานปทวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ เอกสฺมึ สจฺเจ คณนํ คโต ธมฺโม อสงฺขตธมฺโม ทฏฺฐพฺโพ, ทฺวีสุ สจฺเจสุ คณนํ คตา กุสลา ธมฺมา, ตถา อกุสลา ธมฺมา, อพฺยากตา จ ธมฺมา, ตีสุ สจฺเจสุ คณนํ คตา สงฺขตา ธมฺมา, เอวํ อญฺเญสมฺปิ ติกทุกปทานํ วเสน อยมตฺโถ ยถารหํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘เอกสฺมิมฺปิ…เป… คตาว โหนฺตี’’ติ. เอกเทโส หิ สมุทายนฺโตคธตฺตา วิเสโส วิย สามญฺเญน สมูเหน สงฺคหํ ลภติ. เตนาห ‘‘สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตา’’ติ. เทสนานุกฺกโมติ อริยสจฺจานิ อุทฺทิสิตฺวา ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสวเสน ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ วิภชนํ. ตตฺถ จ รูปกฺขนฺธนิทฺเทสวเสนอาทิโต อชฺฌตฺติกาย ปถวีธาตุยา วิภชนนฺติ. อยํ อิมิสฺสา เทสนาย อนุกฺกโม.

๓๐๑. ตํ ปเนตํ อุปมาหิ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุชาตนฺติ สุนฺทรํ, สุสณฺฐิตํ สุปริณตญฺจาติ อธิปฺปาโย. เปสิโยติ วิลีเว. มุทุภาวโต กุจฺฉิภาคํ อาทาย. อิตเร จ จตฺตาโร โกฏฺฐาเสติ ปญฺจธา ภินฺนโกฏฺฐาเสสุ อิตเร จ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส. อิตเร จ ตโย โกฏฺฐาเสติอาทิโต จตุธา ภินฺนโกฏฺฐาเสสุ อิตเร จ ตโย โกฏฺฐาเส.

ราชปุตฺตูปมายาติ รญฺโญ เชฏฺฐปุตฺตอุปมาย. นฺติ ปิฬนฺธนํ. อุเร วายามชนิตอริยชาติยา โอรโส. มุขโต ชาโตติ มุขโต นิคฺคตธมฺมเทสนาย ชาโต, พุทฺธานํ วา ธมฺมกายสฺส มุขภูตอริยธมฺมโต ชาโต. ตโต เอว ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต. สตฺถุ ธมฺมทายาทสฺเสว คหิตตฺตา ธมฺมทายาโท. เตนาห ‘‘โน อามิสทายาโท’’ติ. นฺติ ‘‘ภควโต ปุตฺโต’’ติอาทิวจนํ. มหาปญฺญตาทิคุเณหิ สาติสยํ อนุปุพฺพภาเว ฐิตตฺตา สมฺมา ยถาภูตํ วทมาโน วตฺตุํ สกฺโกนฺโต วเทยฺย.

อกุโตภยํ นิพฺพานํ นิพฺพานคามินิญฺจ. ราครชาทีนํ วิคเมน วิคตรชํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ภิกฺขูนํ ปโรสหสฺสํ ปยิรุปาสตีติ โยชนา.

‘‘เสเวถ ภชถา’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณมาห ‘‘ปณฺฑิตา ภิกฺขู อนุคฺคาหกา’’ติ. ปณฺฑิตาปิ สมานา น อปฺปสฺสุตา, อถ โข โอวาทานุสาสนีหิ อนุคฺคาหกาติ ปุริมา อุปมา เถรสฺเสว วเสน อุทาหฏา, ทุติยา ปน ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ วเสน อุทาหฏา.

๓๐๒. อชฺฌตฺติกาติ สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา. อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ ปททฺวเยนปิ ตํตํปาฏิปุคฺคลิกธมฺมา วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อุภยมฺเปตํ นิยกาธิวจนเมวา’’ติ. สสนฺตติปริยาปนฺนตาย ปน อตฺตาติ คเหตพฺพภาวูปคมนวเสน อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตํ อชฺฌตฺตํ, ตํตํสตฺตสนฺตานปริยาปนฺนตาย ปจฺจตฺตํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๗) ‘‘อตฺตนิ ปวตฺตตฺตา อชฺฌตฺตํ, อตฺตานํ ปฏิจฺจ ปฏิจฺจ ปวตฺตตฺตา ปจฺจตฺต’’นฺติ. กกฺขฬนฺติ กถินํ. ยสฺมา ตํ ถทฺธภาเวน สหชาตานํ ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมา ‘‘ถทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. ขริคตนฺติ ขรสภาเวสุ คตํ ตปฺปริยาปนฺนํ, ขรสภาวเมวาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ขรสภาวํ ผรุสากาเรน อุปฏฺฐานโต ผรุสาการํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ผรุส’’นฺติ. อุปาทินฺนํ นาม สรีรฏฺฐกํ. ตตฺถ ยํ กมฺมสมุฏฺฐานํ, ตํ นิปฺปริยายโต ‘‘อุปาทินฺน’’นฺติ วุจฺจติ, อิตรํ อนุปาทินฺนํ. ตทุภยมฺปิ อิธ ตณฺหาทีหิ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐวเสน อุปาทินฺนเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สรีรฏฺฐกญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาทินฺนนฺติ อภินิวิฏฺฐํ. มมนฺติ คหิตํ. อหนฺติ ปรามฏฺฐํ. ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺสาติ จตุธาตุววตฺถานวเสน ธาตุกมฺมฏฺฐานํ ปริหรนฺตสฺส. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ธาตุกมฺมฏฺฐาเน. ตีสุ โกฏฺฐาเสสูติ ติปฺปกาเรสุ โกฏฺฐาเสสุ. น หิ เต ตโย จตฺตาโร โกฏฺฐาสา.

วุตฺตปฺปการาติ ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการา. นานาสภาวโตติ สติปิ กกฺขฬภาวสามญฺเญ สสมฺภารวิภตฺติโต ปน เกสาทิสงฺฆาตคตนานาสภาวโต. อาลโยติ อเปกฺขา. นิกนฺตีติ นิกามนา. ปตฺถนาติ ตณฺหาปตฺถนา. ปริยุฏฺฐานนฺติ ตณฺหาปริยุฏฺฐานํ. คหณนฺติ กามุปาทานํ. ปรามาโสติ ปรโต อามสนา มิจฺฉาภินิเวโส. น พลวา อาลยาทิ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิภงฺเค พาหิราปิ ปถวีธาตุ วิตฺถาเรเนว วิภตฺตาติ? ยถาธมฺมเทสนตฺตา ตตฺถ วิตฺถาเรเนว เทสนา ปวตฺตา, ยถานุโลมเทสนตฺตา ปเนตฺถ วุตฺตนเยน เทสนา สํขิตฺตา.

โยเชตฺวา ทสฺเสตีติ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสติ. สาติ อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ. สุขปริคฺคโห โหติ ‘‘น เม โส อตฺตา’’ติ. สิทฺเธ หิ อนตฺตลกฺขเณ ทุกฺขลกฺขณํ อนิจฺจลกฺขณญฺจ สิทฺธเมว โหติ สงฺขตธมฺเมสุ ตทวินาภาวโตติ. วิสูกายตีติ วิสูกํ วิรูปกิริยํ ปวตฺเตติ. สา ปน อตฺถโต วิปฺผนฺทนเมวาติ อาห ‘‘วิปฺผนฺทตี’’ติ. อสฺสาติ อชฺฌตฺติกาย ปถวีธาตุยา. อเจตนาภาโว ปากโฏ โหติ ธาตุมตฺตตาย ทสฺสนโต. ตํ อุภยมฺปีติ ตํ ปถวีธาตุทฺวยมฺปิ.

ตโต วิเสสตเรนาติ ตโต พาหิรมหาปถวิโต วิเสสวนฺตตเรน, ลหุตเรนาติ อตฺโถ. กุปฺปตีติ ลุปฺปติ. วิลียมานาติ ปกติอุทเก โลณํ วิย วิลยํ คจฺฉนฺตี. อุทกานุคตาติ อุทกํ อนุคตา อุทกคติกา. เตนาห ‘‘อุทกเมว โหตี’’ติ. อภาโว เอว อภาวตา, น ภวตีติ วา อภาโว, ตถาสภาโว ธมฺโม. ตสฺส ภาโว อภาวตา. วโย วินาโส ธมฺโม สภาโว เอตสฺสาติ วยธมฺโม, ตสฺส ภาโว วยธมฺมตา, อตฺถโต ขโย เอว. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เตนาห ‘‘สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณเมว วุตฺต’’นฺติ. วิทฺธํสนภาวสฺส ปน ปเวทิตพฺพตฺตา กามํ อนิจฺจลกฺขณเมว วุตฺตํ สรูปโต, อิตรานิปิ อตฺถโต วุตฺตาเนวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ.

มตฺตํ ขณมตฺตํ ติฏฺฐตีติ มตฺตฏฺโฐ, อปฺปมตฺตฏฺโฐ มตฺตฏฺฐโก, อติอิตฺตรขณิโกติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริตฺตฏฺฐิติกสฺสา’’ติ. ฐิติปริตฺตตายาติ เอกจิตฺตปวตฺติมตฺตตาฐานลกฺขณสฺส อิตรภาเวน. เอกสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺติกฺขณมตฺเตเนว หิ สตฺตานํ ปรมตฺถโต ชีวนกฺขโณ ปริจฺฉินฺโน. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ.

ชีวิตนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ. สุขทุกฺขาติ สุขทุกฺขา เวทนา. อุเปกฺขาปิ หิ สุขทุกฺขาเสฺวว อนฺโตคธา อิฏฺฐานิฏฺฐภาวโต. อตฺตภาโวติ ชีวิตเวทนาวิญฺญาณานิ ฐเปตฺวา อวสิฏฺฐธมฺมา วุตฺตา. เกวลาติ อตฺตนิจฺจภาเวน อโวมิสฺสา. เอกจิตฺตสมายุตฺตาติ เอเกน จิตฺเตน สหิตา เอกจิตฺตกฺขณิกา. ลหุโส วตฺตเต ขโณติ ตาย เอว เอกกฺขณิกตาย ลหุโก อติอิตฺตโร ชีวิตาทีนํ ขโณ วตฺตติ วีติวตฺตตีติ อตฺโถ. อิทนฺติ คาถาวจนํ.

ยสฺมา สตฺตานํ ชีวิตํ อสฺสาสปสฺสาสานํ อปราปรสญฺจรณํ ลภมานเมว ปวตฺตติ, น อลภมานํ, ตสฺมา อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธํ. ตถา มหาภูตานํ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. ปถวีธาตุยา หิ อาโปธาตุอาทีนํ วา อญฺญตรปโกเปน พลสมฺปนฺโนปิ ปุริโส ปตฺถทฺธกาโย วา, อติสาราทิวเสน กิลินฺนปูติกาโย วา, มหาฑาหปเรโต วา, สญฺฉิชฺชมานสนฺธิพนฺธโน วา หุตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณาติ. กพฬีการาหารานํ ยุตฺตกาเล ลภนฺตสฺเสว ชีวิตํ ปวตฺตติ, อลภนฺตสฺส ปริกฺขยํ คจฺฉติ, วิญฺญาเณ ปวตฺตมาเนเยว จ ชีวิตํ ปวตฺตติ, น ตสฺมึ อปฺปวตฺตมาเน. ชีวิตนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อิริยาปถูปนิพทฺธตาสีตุณฺหูปนิพทฺธตาทีนํ สงฺคโห. จตุนฺนญฺหิ อิริยาปถานํ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ชีวิตํ ปวตฺตติ, อญฺญตรสฺส ปน อธิมตฺตตาย อายุสงฺขารา อุปจฺฉิชฺชนฺติ, สีตุณฺหานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ, อติสีเตน ปน อติอุเณฺหน วา อภิภูตสฺส วิปชฺชตีติ.

ตณฺหุปาทินฺนสฺสาติ อิมินา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนตากิตฺตเนน สรสปภงฺคุตํเยว วิภาเวติ. ทุกฺขานุปสฺสนาย ตณฺหาคฺคาหสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาย มานคฺคาหสฺส อนตฺตานุปสฺสนาย ทิฏฺฐิคฺคาหสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต เอกํเสเนว ตีหิ อนุปสฺสนาหิ คาหาปิ วิคจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘โนเตว โหตี’’ติ. เอกํเยว อาคตํ พาหิราย ปถวีธาตุยา อนฺตรธานทสฺสนปวตฺตโชตนาย.

ปริคฺคหนฺติ ธาตุปริคฺคหณํ. ปฏฺฐเปนฺโตติ อารภนฺโต เทเสนฺโต. โสตทฺวาเร พลํ ทสฺเสตีติ โยชนา. กมฺมฏฺฐานิกสฺส พลทสฺสนาปเทเสน กมฺมฏฺฐานสฺส อานุภาวํ ทสฺเสติ. วาจาย ฆฏฺฏนเมว วุตฺตํ โสตทฺวาเร พลทสฺสนภาวโต. พลนฺติ จ พาหิราย วิย อชฺฌตฺติกายปิ ปถวีธาตุยา อเจตนาภาวทสฺสเนน รุกฺขสฺส วิย อกฺโกสนฺเตปิ ปหรนฺเตปิ นิพฺพิการตา. สมฺปติวตฺตมานุปฺปนฺนภาเวนาติ ตทา ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน. สมุทาจารุปฺปนฺนภาเวนาติ อาปาถคเต ตสฺมึ อนิฏฺเฐ สทฺทารมฺมเณ อารมฺมณกรณสงฺขาตอุปฺปตฺติวเสน โสตทฺวาเร ชวนเวทนา ทุกฺขาติ วจนโต. ตถา หิ ‘‘อุปนิสฺสยวเสนา’’ติ วุตฺตํ. เวทนาทโยปีติ ‘‘เวทนา อนิจฺจา’’ติ เอตฺถ วุตฺตเวทนา เจว สญฺญาทโย จ. เต หิ ผสฺเสน สมานภูมิกา น ปุพฺเพ วุตฺตเวทนา. ธาตุสงฺขาตเมว อารมฺมณนฺติ ยถาปริคฺคหิตํ ปถวีธาตุสงฺขาตเมว วิสยํ. ปกฺขนฺทตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ อนิจฺจนฺติปิ ทุกฺขนฺติปิ อนตฺตาติปิ สมฺมสนวเสน อนุปวิสติ. เอเตน พหิทฺธาวิกฺเขปาภาวมาห, ปสีทตีติ ปน อิมินา กมฺมฏฺฐานสฺส วีถิปฏิปนฺนตํ. สนฺติฏฺฐตีติ อิมินา อุปรูปริ วิเสสาวหภาเวน อวตฺถานํ ปฏิปกฺขาภิภเวน นิจฺจลภาวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหโต วิเสเสน มุจฺจนํ. อฏฺฐกถายํ ปน สมุฏฺฐานวเสน อตฺโถ วุตฺโต ‘‘อธิโมกฺขํ ลภตี’’ติ. โสตทฺวารมฺหิ อารมฺมเณ อาปาถคเตติ อิทํ มูลปริญฺญาย มูลทสฺสนํ. โสตทฺวาเรหิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ อโยนิโส อาวชฺชยโต โวฏฺฐพฺพนวเสน อิฏฺเฐ อารมฺมเณ โลโภ, อนิฏฺเฐ จ ปฏิโฆ อุปฺปชฺชติ, มโนทฺวาเร ปน ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิ โหติ, ตสฺส ปญฺจทฺวารชวนํ มูลํ, สพฺพํ วา ภวงฺคาทิ. เอวํ มโนทฺวารชวนสฺส มูลวเสน ปริญฺญา. อาคนฺตุกตาวกาลิกปริญฺญา ปน ปญฺจทฺวารชวนสฺเสว อปุพฺพภาววเสน อิตรภาววเสน จ เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สติปฏฺฐานสํวณฺณนายํ วุตฺโต เอว.

ยาถาวโต ธาตูนํ ปริคฺคณฺหนวเสน กตปริคฺคหสฺสปิ อนาทิกาลภาวนาวเสน อโยนิโส อาวชฺชนํ สเจปิ อุปฺปชฺชติ. โวฏฺฐพฺพนํ ปตฺวาติ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจตํ ปตฺวา. เอกํ เทฺว วาเร อาเสวนํ ลภิตฺวา, น อาเสวนปจฺจยํ. น หิ อุเปกฺขาสหคตาเหตุกจิตฺตํ อาเสวนปจฺจยภูตํ อตฺถิ. ยทิ สิยา, ปฏฺฐาเน กุสลตฺติเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เทฺว, อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เทฺว’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอกํ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๒๑), อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เอก’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๕๒) จ ปน วุตฺตํ. เอกํ เทฺว วาเรติ เอตฺถ จ เอกคฺคหณํ วจนสิลิฏฺฐตาย วเสน วุตฺตํ. น หิ ทุติเย โมฆวาเร เอกวารเมว โวฏฺฐพฺพนํ ปวตฺตติ. ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ตสฺส ปวตฺตึ สนฺธาย เอกวารคฺคหณํ, ติกฺขตฺตุํ ปวตฺตึ สนฺธาย เทฺววารคฺคหณํ. ตตฺถ ทุติยํ ตติยญฺจ ปวตฺตมานํ ลทฺธาเสวนํ วิย โหติ. ยสฺมา ปน ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ ปตฺวา เอกํ เทฺว วาเรอาเสวนํ ลภิตฺวา จิตฺตํ ภวงฺคเมว โอตรตี’’ติ อิทํ ทุติยโมฆวารวเสน วุตฺตํ ภเวยฺย. โส จ อารมฺมณทุพฺพลตาย เอว โหตีติ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ นิยมิโต. อิธ ปน ติกฺขานุปสฺสนานุภาเวน อกุสลุปฺปตฺติยา อสมฺภววเสน อโยนิโสว อาวชฺชโต อโยนิโส ววตฺถานํ สิยา, น โยนิโส, ตสฺมิญฺจ ปวตฺเต มหติ อติมหติ วา อารมฺมเณ ชวนํ น อุปฺปชฺเชยฺยาติ อยมตฺโถ วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ.

เอตสฺเสว วา สติปิ ทุวิธตาปริกปฺปเน โส จ ยทิ อนุโลเม เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เทฺว, น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เทฺว’’ติ จ วุตฺตํ สิยา, (ลพฺเภยฺย), น จ วุตฺตํ. ยทิ ปน โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, กุสลากุสลานมฺปิ สิยา. น หิ อาเสวนปจฺจยํ ลทฺธุํ ยุตฺตสฺส อาเสวนปจฺจยตาปิ ธมฺโม อาเสวนปจฺจโย โหตีติ อวุตฺโต อตฺถิ, โวฏฺฐพฺพนสฺส ปน กุสลากุสลานํ อาเสวนปจฺจยภาโว อวุตฺโต – ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นาเสวนปจฺจยา. อกุสลํ…เป… นาเสวนปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๓-๙๔) วจนโต ปฏิกฺขิตฺโต จ. อถาปิ สิยา อสมานเวทนานํ วเสเนว วุตฺตนฺติ จ, เอวมปิ ยถา – ‘‘อาวชฺชนา กุสลานํ ขนฺธานํ อกุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา. ตํ ชาติเภทา น วุตฺตนฺติ เจ? ภูมิภินฺนสฺส กามาวจรสฺส รูปาวจราทีนํ อาเสวนปจฺจยภาโว วิย ชาติภินฺนสฺสปิ ภเวยฺยาติ วตฺตพฺโพ เอว สิยา, อภินฺนชาติกสฺส จ วเสน ยถา – ‘‘อาวชฺชนา สเหตุกานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ. ตสฺมา เวทนาตฺติเกปิ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค เอกํ, น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอก’’นฺติ เอวํ คณนาย นิทฺธาริยมานาย โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวา อยํ โมฆวาโร อุปปริกฺขิตฺวา คเหตพฺโพ.

โวฏฺฐพฺพนํ ปน วีถิวิปากสนฺตติยา อาวฏฺฏนโต อาวชฺชนา, ตโต วิสทิสสฺส ชวนสฺส กรณโต มนสิกาโรติ จ วตฺตพฺพตํ ลเภยฺย, เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ กุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ น วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วุตฺตํ, ตมฺปิ โวฏฺฐพฺพนโต ปรํ จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ วา ชวนานํ อารมฺมณปุเรชาตํ ภวิตุํ อสกฺโกนฺตํ รูปาทึ อารพฺภ ปวตฺตมานํ โวฏฺฐพฺพนํ ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ จ ชวนสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติตฺวาติ อตฺโถ, น ชวนภาเวนาติ. อาเสวนํ ลภิตฺวาติ เจตฺถ อาเสวนํ วิย อาเสวนนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. วิปฺผาริกตฺตา จสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา ปวตฺติเยว เจตฺถ อาเสวนสทิสตา. วิปฺผาริกตาย หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตา จสฺส วุจฺจติ. วิปฺผาริกมฺปิ ชวนํ วิย อเนกกฺขตฺตุํ อปฺปวตฺติยา อสุปฺปติฏฺฐิตตาย จ น นิปฺปริยายโต อาเสวนภาเวน วตฺตตีติ น อิมสฺส อาเสวนตฺถํ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ผลจิตฺเตสุ มคฺคปริยาโย วิย ปริยายวเสน วุตฺตํ.

อยนฺติ ‘‘สเจปี’’ติอาทินา วุตฺโต เอกวารมฺปิ ราคาทีนํ อนุปฺปาทนวเสน วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺโต โยคาวจโร. โกฏิปฺปตฺโตติ มตฺถกํ ปตฺโต. ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตฺตา วิสทวิปสฺสนาญาณตาย ติกฺขวิปสฺสโก. อารมฺมณํ ปริคฺคหิตเมว โหติ ‘‘เอวํ เม ชวนํ ชวิต’’นฺติ สารมฺมณสฺส ชวนสฺส หุตฺวา อภาวววตฺถาปนสฺส กมฺมฏฺฐานภาวโต, ตถา อาวชฺชนวเสน วา ตํ อารมฺมณํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตาวเทว มูลกมฺมฏฺฐานภูตํ อารมฺมณํ ปริคฺคหิตเมว โหติ. ทุติยสฺส ปน วเสนาติ ‘‘อปรสฺส ราคาทิวเสน เอกวารํ ชวนํ ชวตี’’ติอาทินา วุตฺตสฺส นาติติกฺขวิปสฺสกสฺส วเสน ‘‘ตสฺส ธาตารมฺมณเมว จิตฺตํ ปกฺขนฺทตี’’ติอาทินา อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตตฺตา. ‘‘ตเมนํ อุปธิปหานาย ปฏิปนฺนํ อุปธิปฏินิสฺสคฺคาย กทาจิ กรหจิ สติสมฺโมสา อุปธิปฏิสํยุตฺตา สรสงฺกปฺปา สมุทาจรนฺติ. ทนฺโธ อุทายิ สตุปฺปาโท, อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตี’’ติ ลฏุกิโกปเม. ตสฺส หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘โสตาปนฺนาทโย ตาว ปชหนฺตุ, ปุถุชฺชโน กถํ ปชหตี’’ติ โจทนํ ปฏฺฐเปตฺวา ‘‘อารทฺธวิปสฺสโก หิ สติสมฺโมเสน สหสา กิเลเส อุปฺปนฺเน ‘มาทิสสฺส นาม ภิกฺขุโน กิเลโส อุปฺปนฺโน’ติ สํเวคํ กตฺวา วีริยํ ปคฺคยฺห วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺเคน กิเลเส สมุคฺฆาเตติ, อิติ โส ปชหติ นามา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส ธาตารมฺมณเมว จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติอาทินา อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตตฺตา’’ติอาทิ. อินฺทฺริยภาวเน จ มชฺฌิมสฺส วเสน อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ปริคฺคหวเสนาติ ธาตุปริคฺคหวเสน. มมฺมจฺเฉทนาทิวเสน ปวตฺตอกฺโกสนาทึ อนิฏฺฐํ อารมฺมณํ ปตฺวา โสตทฺวาเร กิลมติ ปุคฺคโล, ตถา โปถนปหรณาทิกํ อนิฏฺฐํ อารมฺมณํ ปตฺวา กายทฺวาเร กิลมติ.

สมุทาจรนฺตีติ สพฺพโส อุทฺธํ อาจรนฺติ. ตยิทํ อมนาเปหิ สมุทาจรณํ นาม โปถนปหรณาทิวเสน อุปกฺกมนเมวาติ อาห ‘‘อุปกฺกมนฺตี’’ติ, พาธนฺตีติ อตฺโถ. ตถาสภาโวติ ยถา ปาณิปฺปหาราทีหิ ฆฏฺฏิตมตฺโต วิการํ อาปชฺชติ, ตถาสภาโว. ‘‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจนา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๒) โอวาททานํ นาม อนญฺญสาธารณํ พุทฺธานํเยว อาเวณิกนฺติ อาห ‘‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตาติ อนุสฺสรนฺโตปิ…เป… กกจูปโมวาทํ อนุสฺสรนฺโตปี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสปิ ปริยตฺติธมฺมภาวโตติ เกจิ. ยํ ปน กกโจกนฺตเกสุปิ มนุสฺเสสุ อปฺปทุสฺสนํ นิพฺพิการํ, ตํ สตฺถุสาสนํ อนุสฺสรนฺโตปิ สมฺมาปฏิปตฺติลกฺขณํ ธมฺมํ อนุสฺสรติเยวาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภิกฺขุโน คุณนฺติ อริยธมฺมาธิคมนสิทฺธํ คุณมาห. โส จ สพฺเพสมฺปิ อริยานํ คุโณติ ตํ อนุสฺสรนฺโตปิ สงฺฆํ อนุสฺสรติ เอวาติ วุตฺตํ.

วิปสฺสนุเปกฺขา อธิปฺเปตา, ตสฺมา อุเปกฺขา กุสลนิสฺสิตา น สณฺฐาตีติ วิปสฺสนาวเสน สพฺพสฺมิมฺปิ สงฺขารคเต อชฺฌุเปกฺขนํ น ลภตีติ อตฺโถ. ฉฬงฺคุเปกฺขาติ ฉฬงฺคุเปกฺขา วิย ฉฬงฺคุเปกฺขา อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ นิพฺพิการตาสามญฺเญน. เตนาห ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิ. ฉฬงฺคุเปกฺขาฐาเน ฐเปติ ‘‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม’’ติอาทินา อตฺตมนตํ อาปชฺชนฺโต.

๓๐๓. อาโปคตนฺติ อาพนฺธนวเสน อาโป, ตเทว อาโปสภาวํ คตตฺตา อาโปคตํ, สภาเวเนว อาโปภาวํ วา ปตฺตนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน โส อาโปภาวสงฺขาโต อลฺลยูสภาโว สสมฺภารปถวีสสมฺภารอุทกาทิคเต สพฺพสฺมิมฺปิ อาปสฺมึ วิชฺชติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สพฺพอาเปสุ คตํ อลฺลยูสภาวลกฺขณ’’นฺติ, ทฺรวภาวลกฺขณนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปกุปฺปตี’’ติ ปากติกปโกปํ สนฺธายาห ‘‘โอฆวเสน วฑฺฒตี’’ติ. เตนาห ‘‘อยมสฺส ปากติโก ปโกโป’’ติ. อิตรํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘อาโปสํวฏฺฏกาเล ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โอคจฺฉนฺตีติ เอตฺถ โอคมนนฺติ ปริยาทานํ อธิปฺเปตํ, น อโธคมนมตฺตนฺติ อาห ‘‘อุทฺธเน…เป… ปาปุณนฺตี’’ติ.

๓๐๔. สพฺพเตเชสุ คตนฺติ อินฺธนาทิวเสน อเนกเภเทสุ สพฺเพสุ เตโชโกฏฺฐาเสสุ คตํ ปวตฺตํ. ยถา ปีติ เอว ปีติคตํ, เอวํ เตโช เอว เตโชคตํ, เตชนวเสน ปวตฺติมตฺตนฺติ อตฺโถ. เอวํ อาโปคตํ, วาโยคตญฺจ เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปุริเม’’ติอาทิ. เอกาหิกชราทิภาเวนาติ เอกาหิกาทิชราเภเทน. อุสุมชาโตติ อุสฺมาภิภูโต. ชีรตีติ ชิณฺโณ โหติ. เตโชธาตุวเสน ลพฺภมานา อิมสฺมึ กาเย ชราปวตฺติ ปากฏชราวเสน เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อินฺทฺริยเวกลฺลตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วลิปลิตาทิภาวนฺติ วลิตปลิตภาวํ, องฺคปจฺจงฺคานํ สิถิลภาวญฺจ. กุปฺปิเตนาติ ขุภิเตน. สตกฺขตฺตุํ ตาเปตฺวา ตาเปตฺวา สีตูทเก ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฏสปฺปิ สตโธตสปฺปีติ วทนฺติ. สรีเร ปกติอุสุมํ อติกฺกมิตฺวา อุณฺหภาโว สนฺตาโป, สรีรสฺส ทหนวเสน ปวตฺโต มหาทาโห ปริทาโหติ อยเมว เตสํ วิเสโส. อสิตนฺติ สุตฺตํ. ขายิตนฺติ ขาทิตํ. สายิตนฺติ อสฺสาทิตํ. สมฺมา ปริปากํ คจฺฉตีติ สมเวปากินิยา คหณิยา วเสน วุตฺตํ. อสมฺมาปริปาโกปิ วิสมปากินิยา คหณิยา วเสน เวทิตพฺโพ. รสาทิภาเวนาติ รสรุธิรมํสเมทนฺหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชสุกฺกภาเวน. วิเวกนฺติ ปุถุภาวํ อญฺญมญฺญํ วิสทิสภาวํ. อสิตาทิเภทสฺส อาหารสฺส ปริณาเม รโส โหติ, ตํ ปฏิจฺจ รสธาตุ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. เอวํ รสสฺส ปริณาเม ‘‘รุธิร’’นฺติอาทินา สพฺพํ เนตพฺพํ.

หริตนฺตนฺติ หริตเมว, อนฺต-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตํ ยถา ‘‘วนนฺตํ สุตฺตนฺต’’นฺติ. จมฺมนิลฺเลขนํ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ.

๓๐๕. อุคฺคารหิกฺการาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อุทฺเทกขีปนาทิปวตฺตกวาตานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อุจฺจารปสฺสาวาทีติ อาทิ-สทฺเทน ปิตฺตเสมฺหลสิกาทินีหรณวาตสฺส เจว อุสุมวาตสฺส จ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ยทิปิ กุจฺฉิ-สทฺโท อุทรปริยาโย, โกฏฺฐ-สทฺเทน ปน อพฺภนฺตรสฺส วุจฺจมานตฺตา ตทวสิฏฺโฐ อุทรปเทโส อิธ กุจฺฉิ-สทฺเทน วุจฺจตีติ อาห ‘‘กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา’’ติ. สมิญฺชนปสารณาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อาโลกนวิโลกนอุทฺธรณาทิกา สพฺพา กายิกกิริยา สงฺคหิตา. อวสวติ อุทกํ เอตสฺมาติ โอสฺสวนํ, ฉทนนฺโต. อิธาติ อิมสฺมึ ฐาเน.

๓๐๖. นิสฺสตฺตภาวนฺติ อนตฺตกตํ. ยถาทสฺสิตา หิ จตสฺโส ธาตุโย อนตฺตนิยํ เกวลํ ธาตุมตฺตา นิสฺสตฺตนิชฺชีวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ปริวาริโตติ ปริวาริตภาเวน ฐิโต ปริวุโต. เตนาห ‘‘เอตานี’’ติอาทิ, กฏฺฐาทีนิ สนฺนิเวสวิเสสวเสน ฐปิตานีติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา อคารสมญฺญาย ภาวโต. เตนาห ‘‘กฏฺฐาทีสุ ปนา’’ติอาทิ. ยทตฺถํ ปาฬิยํ ‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส’’ติอาทิ อารทฺธํ, ตมตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา กฏฺฐาทีนี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

กามํ เหฏฺฐา ‘‘มตฺตฏฺฐกสฺส กายสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๓๐๒) อวิภาเคน เอกเทเสน จ อุปาทารูปมฺปิ กถิตํ, ตถา เวทนาทโย ขนฺธภาเวน ปริคฺคเหตฺวา น กถิตา, ตถา ตณฺหาปิ สมุทยสจฺจภาเวน. อิตรานิ ปน สจฺจานิ สพฺเพน สพฺพํ น กถิตานิ. เตเนวาห ‘‘เหฏฺฐา…เป… น กถิตานี’’ติ. จกฺขุปสาเท นิรุทฺเธติ จกฺขุปสาเท วินฏฺเฐ. อุปหเตติ ปุพฺพกิมิอาทีหิ อุปทฺทุเต. ปลิพุทฺเธติ ปุพฺพาทิอุปฺปตฺติยา วินา ปฏิจฺฉาทิเต. ตชฺโชติ ตสฺสานุรูโป, จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺติยา อนุรูโปติ อตฺโถ. จกฺขุสฺส รูปารมฺมเณ อาปาถคเต อุปฺปชฺชนมนสิกาโร หทยสนฺนิสฺสโยปิ จกฺขุมฺหิ สติ โหติ, อสติ น โหตีติ กตฺวา ‘‘จกฺขุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนมนสิกาโร’’ติ วุตฺโต. ภวงฺคาวฏฺฏนํ ตสฺส ยถา อารมฺมณปจฺจเย, เอวํ ปสาทปจฺจเยปิ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุญฺจ รูเป จ ปฏิจฺจา’’ติ. นฺติ จกฺขุทฺวาเร กิริยมโนธาตุจิตฺตํ. อญฺญวิหิตสฺสาติ อญฺญารมฺมณปสุตสฺส. ตทนุรูปสฺสาติ เตสํ จกฺขุรูปตทาโภคานํ อนุรูปสฺส.

จตฺตาริ สจฺจานิ ทสฺเสติ สรูปโต อตฺถาปตฺติโต จาติ อธิปฺปาโย. ตปฺปกาโร ภูโต, ตปฺปการํ วา ปตฺโต ตถาภูโต, ตสฺส, ยถา จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตาทิสสฺส ปจฺจยาการสมเวตสฺสาติ อตฺโถ. ติสมุฏฺฐานรูปนฺติ อุตุกมฺมาหารสมุฏฺฐานรูปํ. อิทญฺจ สติปิ ตทา ภวงฺคาวฏฺฏนจิตฺตสมุฏฺฐานรูเป เกวลํ จกฺขุวิญฺญาณสมุฏฺฐิตรูปสฺส อภาวมตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. สงฺคหํ คจฺฉตีติ นครํ วิย รชฺเช รูปกฺขนฺเธ สงฺคเหตพฺพตํ คเหตพฺพตํ คจฺฉติ. ‘‘ตถาภูตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา เวทนาทโย จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาว, วิญฺญาณมฺปิ จกฺขุวิญฺญาณเมว. สงฺขาราติ เจตนาว วุตฺตา เจตนาปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธสฺสาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ปน ผสฺสชีวิตินฺทฺริยมนสิการจิตฺตฏฺฐิติโยปิ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมาว. เอกโต สงฺคโห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ เอกโต คณนา. สมาคโมติ ยถาสกํ ปจฺจยวเสน สโมธานํ. สมวาโยติ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยภาเวน สมเวตตาย สมุทิตภาโว.

ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม ปฏิจฺจ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ปจฺจยากาโร. ปจฺจยธมฺเม ปสฺสนฺโตปิ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม ปสฺสติ, เต ปสฺสนฺโตปิ ปจฺจยธมฺเม ปสฺสตีติ วุตฺตํ ‘‘โย ปฏิจฺจสมุปฺปาท’’นฺติอาทิ. ฉนฺทกรณวเสนาติ ตณฺหายนวเสน. อาลยกรณวเสนาติ อเปกฺขากรณวเสน. อนุนยกรณวเสนาติ อนุรชฺชนวเสน. อชฺโฌคาหิตฺวาติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา วิย คิลิตฺวา วิย นิฏฺฐเปตฺวา วิย ทฬฺหคฺคหณวเสน. ฉนฺทราโค วินยติ ปหียติ เอตฺถาติ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปหานญฺจาติ วุจฺจติ นิพฺพานํ. อาหริตฺวาติ ปาฬิยํ สรูปโต อนาคตมฺปิ อตฺถโต อาเนตฺวา สงฺคณฺหนวเสน คเหตพฺพํ. อาหรณวิธึ ปน ทสฺเสนฺโต ‘‘ยา อิเมสู’’ติอาทิมาห. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ ยถาวุตฺเตสุ สุขทุกฺขาทีสุ ตีสุ อภิสมยฏฺฐาเนสุ. ทิฏฺฐีติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ปวตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ ยาถาวทสฺสนํ. เอวํ สงฺกปฺปาทโยปิ ยถารหํ เวทิตพฺพา. ภาวนาปฏิเวโธติ ภาวนาวเสน ปฏิเวโธ, น อารมฺมณกรณมตฺเตน. อยํ มคฺโคติ อยํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปฏิวิชฺฌนวเสน ปวตฺโต อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เอตฺตาวตาปีติ เอวํ เอกสฺมึ จกฺขุทฺวาเร วตฺถุ ปริคฺคหมุเขนปิ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานสฺส มตฺถกํ ปาปเนน พหุํ วิปุลํ ปริปุณฺณเมว ภควโต สาสนํ กตํ อนุฏฺฐิตํ โหติ.

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธเมว ภวงฺคจิตฺตํ อาวชฺชนจิตฺตสฺส ปจฺจโย ภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ นิรุทฺธมฺปี’’ติ. มนฺทถามคตเมวาติ มหติยา นิทฺทาย อภิภูตสฺส วเสน วุตฺตํ, กปิมิทฺธปเรตสฺส ปน ภวงฺคจิตฺตํ กทาจิ อาวชฺชนสฺส ปจฺจโย ภเวยฺยาติ. ภวงฺคสมเยเนวาติ ภวงฺคสฺเสว ปวตฺตนสมเยน ปคุณชฺฌานปคุณกมฺมฏฺฐานปคุณคนฺเถสุ เตสํ ปคุณภาเวเนว อาโภเคน วินาปิ มนสิกาโร ปวตฺตติ. ตถา หิ ปคุณํ คนฺถํ ปคุณภาเวเนว นิรนฺตรํ วิย อชฺฌยมาเน อญฺญวิหิตตาย ‘‘เอตฺตโก คนฺโถ คโต, เอตฺตโก อวสิฏฺโฐ’’ติ สลฺลกฺขณา น โหติ. จตุสมุฏฺฐานมฺปีติ สพฺพํ จตุสมุฏฺฐานรูปํ, น ปุพฺเพ วิย ติสมุฏฺฐานเมวาติ อธิปฺปาโย. ปุพฺพงฺคมตฺตา โอฬาริกตฺตา จ ผสฺสเจตนาว สงฺขารกฺขนฺโธติ คหิตา, น อญฺเญสํ อภาวา. เอกเทสเมว สมฺมสนฺโตติ ยถาอุทฺทิฏฺฐํ อตฺถํ เหฏฺฐา อนวเสสโต อนิทฺทิสิตฺวา เอกเทสเมว นิทฺทิสนวเสน เทสนาย อามสนฺโต. อิมสฺมึ ฐาเนติ ยถาอุทฺทิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส ‘‘อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, จกฺขุ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๓๐๖) ฉทฺวารวเสน นิทฺทิสนฏฺฐาเน. เหฏฺฐา ปริหีนเทสนนฺติ – ‘‘ยํ อุปาทารูปํ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา อุปริ ตีณิ อริยสจฺจานี’’ติ นิทฺเทสวเสน ปริหีนํ อตฺถชาตํ สพฺพํ. ตํตํทฺวารวเสนาติ จกฺขุทฺวาราทิกํ ตํตํทฺวารวเสน. จตุสจฺจวเสน อารทฺธา เทสนา จตุสจฺเจเนว ปริโยสาปิตาติ อาห ‘‘ยถานุสนฺธินาว สุตฺตนฺตํ นิฏฺฐเปสี’’ติ.

มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.